Pogotowie maturalne: Motywy literackie - Motyw anioła


Motyw anioła w literaturze i sztuce. Omów funkcjonowanie motywu, odwołując się do wybranych tekstów kultury

Na dźwięk słowa „anioł” w naszych myślach pojawia się piękna postać w białych szatach z dużymi skrzydłami i aureolą. Taki obraz został zakorzeniony w ludzkiej świadomości, dzięki nauce Kościoła i ludowym wyobrażeniom. Kim tak naprawdę są te istoty niebieskie? Aniołowie wg większości religii to byt duchowy, na różne sposoby wspierający działania Boga i służący mu. Liczne słowniki podają definicję, że są to istoty niematerialne, pośredniczące między ludźmi a Stwórcą, zwykle uosabiające dobroć Pana. Tym boskim istotom przypisuje się wiele zadań: służą Wszechmogącemu, adorują go oraz otaczają opieką ludzi. Jednak najważniejsze zadanie aniołów polega na pośredniczeniu między sferą sacrum i profanum. Przyjmuje się, że Pan stworzył je jeszcze przed ukształtowaniem świata materialnego. Słowo anioł pochodzi z grec. angelos – posłaniec, wysłannik, poseł.

Anioły, istoty niewidzialne, a jednak czasami ujawniające swoją obecność, byty zawieszone pomiędzy człowiekiem a Bogiem od wieków interesują artystów, którzy tworzą literackie czy malarskie wizje postaci anielskich. W swojej prezentacji przedstawię, w jaki sposób funkcjonuje motyw anioła w kulturze. Jednocześnie zanalizuję, jaką rolę odgrywa ten motyw w prezentacji idei utworu.
Swoją pracę chciałabym zacząć od przedstawienia motywu dobrego anioła, anioła – wysłannika bożego przynoszącego dobre wieści. Taki motyw można odnaleźć na obrazie Leonarda da Vinci „Zwiastowanie”, który został namalowany we wczesnym okresie twórczości malarza tj. w latach 1470 – 1473. Dzieło przedstawia znaną z Ewangelii wg św. Łukasza scenę zwiastowania. Moment, w którym Maryja dowiaduje się o wcieleniu Chrystusa. Na pierwszy plan wysunięty jest Archanioł Gabriel, który gestem prawej dłoni pozdrawia Najświętszą Marię Pannę, przestraszoną tym nieoczekiwanym spotkaniem. Niebieski posłaniec przyklęka na znak pokory i uniżenia. Ma odkryte czoło a jego ubiór jest bogato zdobiony. Leonardo przedstawił anioła jako młodego mężczyznę, który w lewej dłoni trzyma białą lilię, symbolizująca dziewictwo Maryi. Matka przyszłego zbawiciela ma wyjątkowo piękną twarz, a poza, układ kolan i grube fałdy szat nadają postaci majestatycznego kształtu. Maryja słucha posłańca z namysłem. Jej twarz promieniuje spokojem i mądrością. Lewa ręka zastygła w geście wahania lub może powitania. Panna siedzi przy stoliku, przed otwartą księgą, została zaskoczona wizytą przy czytaniu zapewne Pisma Świętego. Błękitny płaszcz symbolizuje jej rolę w niebie. Na obrazie możemy dostrzec zamiłowanie artysty do świata przyrody, fascynacją wieczornym światłem i odcinających się sylwetek drzew, zamieniających się w cienie. Ważnym elementem są skrzydła Gabriela, wydłużone zgodnie z zasadą nauki Kościoła o naturze aniołów. Początkowo obserwując przyrodę, Leonardo namalował skrzydła przylegające do ramion i wyrastające jak u ptaków. Jednakże musiał się podporządkować autorytetowi Kościoła i przemalował je niezbyt starannie. Anioł Gabriel jest na obrazie posłańcem, który zapowiada nadejście Chrystusa, oswobodzenie ludzkości od grzechu pierworodnego.

Podobny motyw jest widoczny w średniowiecznym, anonimowym „Lamencie świętokrzyskim” Matka Boska jest przedstawiona jako Stabat Mater Dolorosa, która stojąc pod krzyżem czyni zarzuty Archaniołowi Gabrielowi, który w chwili zwiastowania obiecał jej tylko wdzięczną radość.
O, aniele Gabryjele/Gdzie jest ono twe wesele/Cożeś mi go obiecował tako bardzo wiele,/A rzekący: "Panno, pełna jeś miłości!"/A ja pełna smutku i żałości;/Spróchniało we mnie ciało i moje wszytki kości.”
Wypomina mu zatajenie czekającego na nią bólu, niewysłowionego cierpienia, gdyż teraz właśnie patrzy na śmierć swego syna. Anonimowy autor buduje w utworze portret Matki Boskiej cierpiącej i lamentującej. Obraz kobiety, jednej z wielu rodzicielek, nie świętej postaci a ludzkiej, odczuwającej rozpacz, bo nie ma wpływu na los dziecka. Nie może i nie zdoła mu pomóc. „Lament świętokrzyski” pochodzi z gatunku wypowiedzi lamentacyjnej, tzw. liryki żalu, skargi. Lament oznacza pretensję jednostki, niezasłużenie bolejącej i zbuntowanej wobec doznanej krzywdy. Taka sytuacja ma miejsce w wierszu. Matka Jezusa protestuje przeciwko cierpieniu i niesprawiedliwości. Oskarża anioła o to, co musi teraz sama przeżywać - traci syna i dzieli się swoim żalem ze wszystkimi, którzy ją słuchają. Tradycyjna rola Anioła Gabriela – zwiastującego narodzenie Chrystusa została wzbogacona o dodatkowy kontekst – zaskakujący, pełen goryczy wyrzut wobec archanioła. Gabriel staje się przekazicielem całej historii zbawienia od zwiastowania przez krzyż aż do zmartwychwstania Chrystusa.

W „Nie – boskiej komedii”- dramacie Zygmunta Krasińskiego także pojawia się anioł – posłaniec od Boga, głoszący życiowe prawdy. Zgodnie z konwencją dramatu romantycznego w świecie przedstawionym utworu występują postaci fantastyczne. Anioł reprezentuje metafizyczny pierwiastek świata. Stróż hrabiego Henryka sprawuje pieczę nad jego sumieniem. Choć zawsze występuje w towarzystwie sił opozycyjnych - złych duchów, które oszukują dusze bohatera. Anioł Stróż obecny jest w najbardziej znaczących momentach życia bohatera – podczas ślubu, narodzin dziecka. Obiecuje życie wieczne Mężowi: „błogosławiony pośród stworzeń kto ma serce/on jeszcze zbawion być może”. Podkreśla, że miarą człowieka jest zdolność kochania innych. I na tym właśnie oparte są ideały życia i zasady postępowania: mieć serce, kochać bliźniego i pielęgnować cnoty rodzinnego życia. Anioł jest jedną ze stron w walce o duszę człowieka. Dlatego każdemu anielskiemu ideałowi Mąż przeciwstawiał ideały pokus. Miłość do żony i dziecka przeciwstawił marzeniom o kochance – Dziewicy. Egoistyczną mrzonkę o sławie do miłości bliźniego. Anioł Stróż daje hrabiemu 3 ostrzeżenia. Do bohatera dramatu należał wybór. W ostatniej IV części utworu następuje sąd nad Mężem i jego katastrofa: „ Za to, żeś nic nie kochał, nic nie czcił prócz siebie i myśli twych, potępion jesteś – potępion na wieki” . Napomnienia anielskie zawierające konkretne wskazówki postępowania bohatera zostały wprowadzone do dramatu, aby zdyskredytować romantyczne mity, które burzą moralny, obyczajowy i społeczny porządek świata.

Również Dorota Terakowska w książce pt. „Tam, gdzie spadają anioły” łączy tematykę religijną z refleksją egzystencjalną. Autorka przedstawia w utworze wizję świata, w którym odwieczną walkę toczy Dobro i Zło, nie potrafiące istnieć bez siebie a wręcz uzupełniające się. Główną bohaterką utworu jest dziewczynka - Ewa. W wieku 5 lat straciła swego Anioła Stróża - Ave. Istota spada na ziemię po wyczerpującym i niszczącym pojedynku z Aniołami Ciemności. Razem z nim upada mroczny, bliźniaczy brat przybierający różne postaci. Z chwilą, gdy Ave traci Moc, Ewę spotykają same nieszczęścia. Po wielu drobnych wypadkach – zwichnięty palec czy złamane żebra okazuje się, że dziewczynka choruje na nieuleczalną białaczkę. Lekarze są bezradni, nie dają dziecku żadnych szans. Rodzice wtrąceni w mrok rozpaczy muszą odrzucić racjonalizm i zaakceptować istnienie sił nie dających się wytłumaczyć rozumem. Tylko babcia, która patrzy na świat sercem podejrzewa nadnaturalną przyczynę tych nieszczęść. Anioł bardzo chce uratować dziewczynkę, dlatego zdradza jej tajemnicę Nieba. Ewa szczęśliwie odzyskuje zdrowie a jej pragmatyczny ojciec uzależniony od Internetu powraca do wiary w Boga. Na koniec Ave sprawia, że cała rodzina zapomina o jego ingerencji. Ciekawym aspektem w książce Terakowskiej stanowią imiona Aniołów i dziewczynki. Ave, czyli dobro, Vea – zło i Ewa. Każdy wyraz składa się z tych samych liter, w przemieszanej kolejności. Co może symbolizować nierozłączne istnienie i wspólne dopełnianie Dobra i Zła w ludzkiej egzystencji. „Tam, gdzie spadają anioły” ukazuje nierozerwalny związek między Dobrem i Złem, Światłem i Ciemnością. Książka nie tylko uczy miłości do zwyczajnego życia ale i uwrażliwia na niezwykłość. Anioł Stróż przedstawiony jest jako zawsze ku pomocy – realizuje swoja podstawową misję jak na odpustowych obrazkach, na których Anioł Stróż z wielkimi skrzydłami strzeże dzieci na kładce.

Odmienny pogląd na wizerunek i zadanie anioła ma Pieter Bruegel. W swoim obrazie pt. „Upadek zbuntowanych aniołów” z 1562r. ukazuje kontrast pomiędzy dobrymi a złymi istotami niebieskimi. Księga objawienia ukazuje walkę archanioła Michała z upadłymi aniołami. Temat popularny w sztuce od średniowiecza. Potępione stworzenia są ukazane jako monstrualne, hybrydowe istoty, ten motyw Bruegel pożyczył od Bosha, który przedstawiał postaci z ludzko - zwierzęcymi cechami. Ci, co reprezentują dobro spływające z błękitnego nieba w swych eleganckich szatach walczą bez wysiłku. Na ich twarzach nie widać zmęczenia a wręcz pogodne spojrzenia, są piękni i znajdują się ponad upadłymi. Przeklęte anioły spadają w stronę ciemności piekielnych skręcając się w depresji, ledwie panując nad swymi ruchami. Z nieba widać ciągle spadające potwory. Zło przegrało i nie ma już szans na ocalenie. Postaci upadłych istot nakładają się na siebie. Na ich twarzach widać strach, złość i przerażenie. Lewy i prawy brzegu obrazu zajmują anioły z anielskimi rogami, zapewne ogłaszające zwycięstwo dobra nad złem. Na dalszym planie widać ogromną, jasno świecącą kulę – prawdopodobnie słońce, od którego złe anioły tworzą drogę prowadzącą na sam dół, okupioną bólem i cierpieniem. To kara za ich złość, dumę, pychę i bunt. Strąceni zostali z rajskiego świata, pełnego dobrobytu, w mroczną otchłań zła. Kształty anielskich postaci są niczym nieskrępowane, swobodne i wyprostowane. Natomiast upadłe istoty przypominają martwe, poskręcane figury. Czyste i dobre boskie osoby namalowano w jasnych odcieniach, tworząc widoczny kontrast ze zdemoralizowanymi aniołami w ciemnych kolorach, gdzie przeważa czerwień, brąz i czerń. Dobro znowu pokonało podstępne zło.

Inną koncepcję anioła stworzył współczesny poeta Zbigniew Herbert w wierszu „U wrót doliny”. Przedstawiał go jako bezwzględnego służbistę, anioła z II wojny światowej, który zamiast pomagać ludziom – kieruje nimi , nie zbliża się do nich a stoi ponad wszystkimi. Bezlitośni Aniołowie Stróże oddzielają bliskich od siebie, nawet dla staruszki nie mają współczucia. Sytuacja w wierszu jest podobna do warunków panujących w obozie koncentracyjnym, czyli poddawaniu selekcji każdego ludzkiego istnienia. Nazwanie nadprzyrodzonych istot zbrodniarzami posiada podwójny sens. Po pierwsze to kwestia prześladowania – ludzie są stale pilnowani, śledzeni, „otaczani opieką”. W podobnym znaczeniu każdy z ludzi ma swojego dobrego ducha, który go strzeże i czuwa nad nim. Jednak w tym wierszu sytuacja jest odwrócona, zdeformowana. Opieka zostaje zamieniona w nadzór. Drugim zagadnieniem będzie wywołanie buntu w czytelniku – prowokacja wobec ustalonego w kulturze obrazu dobrego anioła - niecodziennym porównaniem go do prześladowcy. Herbert nie komentuje sytuacji. Wiersz „U wrót doliny” w swym dosłownym znaczeniu jawi się jako poetycka relacja z Sądu Ostatecznego. Przestrzeń w utworze nakreślona zostaje przez sam tytuł, czyli wejście do doliny. To właśnie tam rozgrywa się sytuacja liryczna:
„Po deszczu gwiazd/Na łące popiołów/Zebrali się wszyscy pod strażą aniołów/(…) aniołowie stróże są bezwzględni i trzeba przyznać mają ciężką robotę.”
Anioły wg Herberta nie są niebieskimi posłańcami od Boga, a funkcjonariuszami biurokratycznego państwa zaświatów, są bezwzględni. W zachowaniu przypominają policjantów. Odmienny wizerunek anioła w wierszu wynika ze zmian, jakie nastąpiły w świecie po II wojnie światowej. Aniołowie ukazują się jako nieludzcy, pozbawieni wad, ułomności i słabości. Odwrócony porządek moralny skutkuje zmianą wizji aniołów, które nie są już opiekunami ludzi. Następuje desakralizacja zaświatów, bo na ziemi doszło do zaburzenia ustalonego porządku moralnego.

Ostatnim utworem, który chcę przedstawić jest wiersz Jana Twardowskiego pt. „Aniele Boży”. Pierwszoosobowy podmiot liryczny polemizuje z chrześcijańską modlitwą o takim samym tytule. Wiersz napisany językiem potocznym, poeta nie używa przecinków uzyskując przez to swobodę łączenia słów w związki wyrazowe. Adresatem utworu jest Anioł Stróż, którego zadaniem jest ratowanie człowieka przed samotnością. Jest opiekunem codzienności i duchem przypisanym człowiekowi, litościwy, ma mu pomóc zmierzyć się ze śmiercią. Dlatego podmiot liryczny chce, aby jego Anioł Stróż stale obdarzał go opieką : „Aniele Boży stróżu mój/ ty właśnie nie stój przy mnie jak malowana lala”. Autor traktuje swego opiekuna obcesowo , ale z sympatią. Pokazuje czytelnikom osobistą i skądinąd dziwną postać Anioła Stróża, który zapomina, że to on ma być aktywny. Teraz człowiek staje się sam dla siebie opiekunem, przyjmuje rolę niebieskiego stróża. Nie kto inny,` a właśnie szary człowiek przypomina aniołowi o metafizycznym celu wędrówki ich obu: „ładne rzeczy gdybyśmy stanęli/jak dwa świstaki/ i zapomnieli/ że trzeba stąd odejść”. Podmiot polemizuje z najbardziej utrwalonym w kulturze wizerunkiem anioła z naiwnego obrazka dla dzieci. Opieka Anioła Stróża jest potrzebna człowiekowi przez całe życie. Nie można jego postaci sprowadzać do infantylnego obrazu aniołka i aniołeczka. Anioł jest potrzebny szczególnie na starość, gdy pomaga człowiekowi „stąd odejść”.

Obecność motywu anioła w sztuce jest potwierdzeniem wiary autorów w istnienie świata nadprzyrodzonego oraz jego wpływu na decyzje człowieka. W Piśmie świętym, apokryfach i ikonografii archanioły służą ludziom i Najwyższemu: chronią, uczą modlitwy, prowadzą właściwą drogą, oraz przekazują wiadomości i rozkazy. Są świadectwem ciągłej obecności motywów biblijnych w kulturze. Artyści różnych epok wykorzystują pełną swobodę w kreacji wizerunku anioła jak i przypisywaniu im zadań w życiu człowieka. W utworze „Aniele Boży” Twardowski polemizuje z naiwnym, dziecięcym przekonaniem, że anioły otaczają opieką dzieci. Wiersz jest przypomnieniem o najważniejszym zadaniu Bożego opiekuna, czyli przeprowadzenie człowieka przez życie i śmierć do wieczności. W dramacie romantycznym obecność aniołów w świecie przedstawionym nadaje uniwersalny wymiar przesłania utworu. To nie tylko opowieść o ludzkim losie, ale również o duchowej walce dobra ze złem, o walce sił metafizycznych o duszę człowieka. Obecność aniołów potwierdza romantyczny światopogląd o wzajemnym związku świata widzialnego i niewidzialnego, materii i sił ducha. Obraz „Zwiastowanie” i utwór „Lament świętokrzyski” odnoszą się do konkretnej historii biblijnej ukazują rolę Anioła Gabriela w przekazaniu prawd dotyczących historii ludzkości. Anioł objawia tajemnice bożego planu, zapowiadając zbawienie ludzkości. Dorota Terakowska uświadamia, że nawet w dobie Internetu i szybko rozwijającej się techniki,nie można zapomnieć, że istnieje i trwać będzie świat duchowy, niematerialny. Odmienną perspektywę ukazują P. Bruegel i poeta Zbigniew Herbert. Pierwszy ukazuje istnienie upadłych aniołów, buntowników, pysznych i złych istot. Poeta natomiast stworzył własną koncepcję anioła jako bezwzględnego stróża ludzi, wywyższającego się ponad społeczeństwo, mającego władzę, aby bezwzględnie kierować ludźmi. Demitologizując obraz anioła stróża prowokuje czytelnika do głębszej refleksji egzystencjalnej.

strona:    1    2    3    4    5    6    7  





Motyw anioła w literaturze i sztuce. Omów funkcjonowanie motywu, odwołując się do wybranych tekstów kultury

Ocena:
20/20
Teza: Transformacje wizerunku anioła na przestrzeni epok - funkcje i rola motywu anioła na przestrzeni wieków.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca kompletna, bardzo rozbudowana. Wypowiedź dojrzałą z przemyślaną strukturą.

Różne ujęcia anioła w literaturze. Przedstaw na wybranych przykładach

Ocena:
20/20
Teza: Najciekawsze literackie kreacje istot ponadziemskich.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca logicznie skonstruowana. Przedstawia wybrane literackie kreacje aniołów.

Przedstaw sposoby ujęcia motywu anioła w literaturze i omów jego funkcje na wybranych przykładach

Ocena:
20/20
Teza: Przedstawienie, w jaki sposób motyw anioła funkcjonuje w literaturze. Zasygnalizowanie roli, jaką odgrywa ten motyw w prezentacji idei utworów.

Ocena opisowa nauczyciela: W pełni poprawna praca pod względem merytorycznym i konstrukcyjnym

Wizerunek anioła w literaturze i innych dziedzinach sztuki. Porównaj sposoby ujęcia postaci zestawiając wybrane teksty kultury

Ocena:
19/20
Teza: Najciekawsze kreacje aniołów na podstawie tekstów literackich i dzieł malarskich.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca wyczerpuje temat, rozsądnie dobrana kolejność i treść argumentów, bogata bibliografia, dojrzały język. Zbyt klasyczny wstęp, można rozbudować wnioski.

Funkcjonowanie motywu anioła w literaturze, filmie i muzyce

Ocena:
19/20
Teza: Anioły biblijne a postacie aniołów w literaturze, filmie i muzyce. Analiza porównawcza.

Ocena opisowa nauczyciela: Ciekawe podejście do tematu, bogata bibliografia, jednak dosyć chaotyczna argumentacja psuje efekt końcowy.

Motyw anioła. Omów na wybranych przykładach z literatury i sztuki

Ocena:
19/20
Teza: Różne sposoby ukazywania aniołów w literaturze i sztuce na przestrzeni wieków.

Ocena opisowa nauczyciela: Prezentacja rozległa, zawiera wiele odwołań do tekstów literackich i przykładów z innych dziedzin sztuki, jednak część elementów opracowana jest zbyt pobieżnie.

Przedstaw funkcjonowanie motywu anioła w literaturze i sztuce różnych epok

Ocena:
16/20
Teza: Rola aniołów w literaturze i sztuce różnych epok, stosunek ówczesnych twórców do prezentowanych postaci aniołów.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca poprawna, brakuje jednak zakończenia. Język dojrzały, słownictwo rozbudowane. Krótki ramowy plan pracy.

Sposoby kreacji aniołów w literaturze i sztuce

Ocena:
16/20
Teza: Od sacrum do profanum – ewolucja wizerunku anioła na przestrzeni wieków.

Ocena opisowa nauczyciela: Temat wyczerpany, praca spójna, ciekawy dobór argumentów, dobry wybór wniosków. Zbyt dużo niepewnych źródeł.