Pogotowie maturalne: Motywy literackie - Motyw zjaw, duchów, upiorów


Zjawy, duchy, sny i wizje. Analizując wybrane utwory literackie, omów funkcje, jakie pełnią one w tekstach

Już od najdawniejszych czasów twórcy literaccy zastanawiali się, jakie emocje najmocniej oddziaływają na człowieka. Z jednej strony na pewno jest to miłość, ale z drugiej – równie silnie działa ciekawość i strach. Z tego też względu, bardzo często w wielu utworach posługiwano się elementami nadprzyrodzonymi, takimi jak: duchy, zjawy, sny czy wizje. Wprowadzenie ich do dzieła gwarantowało zainteresowanie czy-telnika i tym samym umożliwiało efektywniejsze przekazanie mu tego, co chciał po-wiedzieć autor. Dlatego więc metafizyka, czy też inaczej mówiąc – mistycyzm – pełni-ła w literaturze bardzo wiele funkcji – w zależności od rodzaju treści. Aby poprzeć tą tezę, w swojej prezentacji przedstawię pięć utworów, z różnych epok, które moim zdaniem najlepiej je obrazują. Każdy z nich dotyczyć będzie innej funkcji i inny też będzie ich przekaz. Ze względu na to, że najwięcej elementów mistycznych zawierają dzieła romantyków, zaprezentuję aż dwa utwory tej epoki. Oprócz nich odwołam się do czasów antycznych, renesansu oraz Młodej Polski i przedstawię je w kolejności chronologicznej.
Udajmy się więc najpierw do starożytnej Grecji, w której żył i tworzył Sofo-kles. W jego dziełach znajdziemy odwołania do mitów, czyli zbiorów wierzeń antycz-nych oraz skarbnicy archetypów ludzkich postaw. Bardzo często wykorzystywano w nich elementy mistyczne, takie jak: sen proroczy i wizje. To poprzez nie najczęściej bogowie komunikowali się z ludźmi, a osoby, które je posiadały nazywano wyrocz-niami bądź wróżbitami. Przykład tego znajdziemy w tragedii wyżej wymienionego wieszcza, pod tytułem Król Edyp. Sztuka ta opowiada historię tytułowego bohatera, który wyzwolił miasto od Sfinksa, odgadując jego zagadkę – odpowiedź na nią znalazł właśnie we śnie. Dzięki temu został królem Teb i ożenił się z wdową po poprzednim władcy – Jokastą. Prowadził szczęśliwe życie dopóki jego kraju nie zaczęły nękać klęski. Wysłał on wtedy swego szwagra – Kreona – do wyroczni w Delfach, skąd otrzymał wieści, że na miasto padła zaraza, gdyż ukrywa się w nim morderca po-przedniego króla Lajosa. Po wnikliwych poszukiwaniach i przy pomocy wróżbity Te-rezjasza, Edyp odkrył prawdę. Okazało się, iż to on był tym zabójcom, a w dodatku pozbawił życia własnego ojca i ożenił się ze swoją matką. Wiadomość ta doprowadzi-ła do samobójstwa Jokasty, a tytułowy bohater z rozpaczy wykuł sobie oczy i posta-nowił opuścić Teby. W jego historii zauważymy wiele elementów metafizycznych, które towarzyszyły społeczeństwu antycznemu praktycznie w każdej dziedzinie życia. Proroczy sen pomógł rozwiązać zagadkę Sfinksa, wyrocznia wyjaśniła klęski, które opanowały miasto, a wróżbita ujawnił tragiczną prawdę o losach Edypa. Wszystko to jednak było narzędziem w ręku bogów, którzy poprzez te mistyczne elementy przeka-zywali swoje myśli, zakazy i rozkazy. Sofokles w swym dziele również musiał się ni-mi posługiwać, ponieważ bez nich nikt by zapewne jego sztuką się nie zainteresował. Metafizyka determinowała bowiem życie i twórczość starożytnych cywilizacji.
Przenieśmy się teraz w czasy renesansu, który wzorował się na antyku. Najwy-bitniejszą postacią literacką tej epoki był bezdyskusyjnie Wiliam Szekspir. Dziełami tego wybitnego twórcy zachwycała się społeczność jemu współczesna, ale także za-czytują się w nich i ludzie żyjący w XXI wieku. Charakteryzują się one bogactwem elementów metafizycznych, czego najlepszym przykładem jest sztuka zatytułowana Makbet. Przedstawia on historię tytułowego bohatera - jednego z najsławniejszych i najmężniejszych wojowników duńskiego króla Duncana. Jego zasługi dla kraju były ogromne, dlatego też zdobywał on wciąż to nowe zaszczyty i cieszył się wielkim za-ufaniem u swego władcy. Jednak pewnego razu, wracając z boju, spotkał na swej dro-dze trzy czarownice, które przepowiedziały mu, że zostanie królem Danii. Po powro-cie do domu, nieopatrznie o swoim nietypowym spotkaniu opowiedział żonie – lady Makbet, która żądna władzy namówiła go do zbrodni. Kiedy duński władca odwiedził ich zamek, małżeństwo zasztyletowało go, zrzucając winę na wartowników, których przedtem uśpili. Następcy tronu, zrozpaczeni synowie Duncana, postanowili uciec z ojczyzny, aby zaplanować zemstę, gdyż nie uwierzyli w winę służących. Dzięki temu Makbet zyskał to, czego pragnął, czyli tron królewski. Początkowo cieszył się ze swo-jej pozycji, lecz z czasem zarówno jego, jak i lady Makbet, zaczęły dręczyć wyrzuty sumienia i strach przed odkryciem ich tajemnicy. Przyjęły one postacie duchów zabi-tych osób oraz straszliwych wizji – niezmywalnej krwi na dłoniach. Dzięki nim mężny wojownik stał się tyranem, zdolnym do każdej zbrodni, aby tylko utrzymać koronę, a jego żona doprowadzona została do szaleństwa i utraciła zmysły. W rezultacie dramat kończy się oczywiście śmiercią małżonków. Użyta w sztuce metafizyka pełni bardzo ważną rolę, gdyż uosabia wyrzuty sumienia głównych bohaterów. Dzięki tym duchom i wizjom, Szekspir wyraźnie daje czytelnikowi do zrozumienia, że każda zbrodnia prędzej czy później zostanie odkryta i osądzona. Oprócz tego pokazuje również, iż nie ma człowieka, który by nie posiadał sumienia i to właśnie ono jest najsurowszym sę-dziom. Z tych też względów mistycyzm ma tu wymowę zdecydowanie dydaktyczną i taką też pełni funkcję.
Kolejną epoką, do której zdecydowałam się odwołać jest romantyzm. Wielora-kość i różnorodność dzieł, w których posłużono się elementami metafizyki, skłoniły mnie do zaprezentowania dwóch przykładów.
Pierwszym z nich jest II cz. Dziadów, autorstwa Adama Mickiewicza. Ukazane w nim zostają obrzędy związane uroczystościami, obchodzonymi ku czci zmarłych, które wywodzą się jeszcze z pogańskich tradycji ludowych. Tak zwana Uczta Kozła, odbywa się w nocy - 2 listopada – w opuszczonym kościele. Ludzie, w nim zebrani, pod przewodnictwem guślarza wzywają duchy przodków, zapraszają je do wspólnego posiłku, przepraszają za wyrządzone im krzywdy i proszą o opiekę. Najpierw wywo-ływane są lekkie duchy; Rózia i Józio – dzieci, które ze względu na przedwczesną śmierć, nie doznały w ziemskim życiu smutku i cierpienia, przez co trafiły do nieba. Następny w kolejności, w kościele pojawia się duch ciężki, czyli widmo złego pana – właściciel ziemski, który okrutnie i bezlitośnie traktował ludzi, towarzyszących mu pod postacią drapieżnych ptaków, szarpiących jego ciało. Jego brak człowieczeństwa na ziemi także spowodował to, że po śmierci nie zaznał spokoju. Ostatni ukazuje się ludziom średni duch, mający postać pasterki Zosi - dziewczyny, która za życia była obojętna wobec cudzych uczuć, lekkomyślna i niestała. Ten brak zainteresowania sprawami ziemskimi również zamknął jej drogę do nieba. Utwór ten ma wyraźnie mo-ralizatorski charakter, czego dowodem są historie opowiadane przez poszczególne widma. Są one pewnego rodzaju symbolami - ponadczasowymi wskazówkami, jak żyć, aby po śmierci zachować spokój i szczęście.
Drugim utworem jest dramat romantyczny Zygmunta Krasińskiego – Nie-Boska ko-media. Przedstawia on historię hrabiego Henryka – arystokraty i fałszywego poety. Poznajemy go w momencie, gdy zakłada rodzinę, żeniąc się z Marią. Jednak jego dal-sze losy zdeterminowane zostają przez nawiedzające go zjawy i wizje. Po ślubie, w śnie ukazuje mu się Dziewica – kochanka hrabiego z lat młodości. Po przebudzeniu zaczyna on żałować, że ożenił się z Marią i w rezultacie zaniedbuje rodzinę. Podczas chrzcin syna – Orcia – Henryk znowu widzi zjawę, za której namową opuszcza dom . Po jakimś czasie piękne Dziewica okazuje się upiorem i arystokrata postanawia wrócić do rodziny. Jednak jest już za późna. Jego ucieczka spowodowała, że Maria umiera w szpitalu dla obłąkanych, a Orcio zostaje poetom i traci wzrok. Dziesięć lat później hrabiego Henryka nawiedza kolejna zjawa, która znowu odmienia jego życie. Pod po-stacią orła ukazuje się mu szatan – Mefisto – i przekonuje go do podjęcia walki w obronie własnej klasy społecznej. Decyzja ta ma tragiczny finał – Orcio umiera, tra-fiony kulą, a arystokrata z rozpaczy rzuca się w przepaść. W utworze tym, elementy metafizyczne zdecydowanie determinują losy bohaterów i są symbolami ich pokus oraz marzeń. To one właśnie napędzają całą akcję dramatu oraz zwielokrotniają jego literacką atrakcyjność, tworząc nastrój grozy i tajemniczości.
Ostatnią epoką, z której zaczerpnęłam też ostatni przykład literacki, jest Młoda Polska. Sięgnęłam tutaj do jej najwybitniejszego twórcy – Stanisława Wyspiańskiego; autora dramatu Wesele. Poeta ten opisał w nim biesiadę weselną Lucjana Rydla - po-ety z Krakowa – i Jadwigi Mikołajczykówny –wiejskiej dziewczyny z Bronowic. Na jej tle ukazana została problematyka wzajemnych antagonizmów miedzy wsią a mia-stem. Zebrała się bowiem na niej cała grupa miejskiej inteligencji, którą w utworze reprezentowali między innymi: Poeta, Dziennikarz, Radczyni i Pan Młody oraz prosta społeczność chłopska, do której należeli: Czepiec, Klimina, Ojciec, Gospodyni czy Panna Młoda. Towarzyszyły im także postacie nadprzyrodzone, które kolejno ukazy-wały się poszczególnym bohaterom dramatu i odkrywały to, co kryło się w ich du-szach. Ich przybycie o północy oznajmił Chochoł. Pierwszą zjawą było Widmo – duch młodo zmarłego malarza, które nawiedziło Marysię. Następnie Dziennikarzowi ukazał się Stańczyk - błazen Jagiellonów i symbol stronnictwa konserwatywnego skupionego wokół dziennika “Czas”. Do Poety przyszedł Rycerz - Zawisza Czarny; wzór minionej chwały. Pan Młody spotkał Hetmana Branickiego, który symbolizował zdradę naro-dową i szlachecką. Dziadowi - przedstawicielowi biedoty wiejskiej- pod postacią Upiora, pojawił się Szela - chłopski przywódca krwawych rzezi galicyjskich z 1846 roku. Szczególną rolę odegrało jednak ostatnie z widm, czyli Wernyhora, gdyż ukaza-ło się kilku osobom i wywarło zasadniczy wpływ na dalsze wydarzenia. Ten legendar-ny Kozak i wróżbita z XVIII wieku, przybył na wesele w celu porwania ludu do po-wstania. Gospodarz otrzymał od niego złoty róg, którego głos miał być znakiem do ataku. Ten powierzył go jednak Jaśkowi, którego zadaniem było zwołanie chłopów. Niestety został on zgubiony, podczas podnoszenia weselnej czapki i tym samym do powstania nie doszło. Wszystkie zjawy, przedstawione w utworze, odgrywają w nim bardzo ważną, symboliczną rolę. Ich pojawienie się ukazało w innym świetle bohate-rów dramatu, odsłaniając ich ukryte marzenia, lęki i kompleksy oraz przypominając bolesne wydarzenia z przeszłości. Weselne widma zdemaskowały także fałszywy pa-triotyzm inteligencji oraz pokazały prawdziwy obraz polskiej wsi i jej mieszkańców.
Każdy z przedstawionych przeze mnie utworów prezentuje inną literacką funk-cję zjaw, duchów, snów i wizji. Są one częściowo dostosowane do danej epoki i panu-jącej w niej trendów. W starożytności ich celem było ukazanie sposobów komunikacji między światem ludzi a światem bogów. W renesansie miały wartość dydaktyczną. Romantyzm stawiał przede wszystkim na wprowadzenie odpowiedniego nastroju ta-jemniczości, choć nie zapominał także o moralizatorstwie. Z kolei w Młodej Polsce metafizyka miała obrazować relacje i antagonizmy społeczne. Widać więc, że jej wkład w literaturę polską i światową na przełomie wieków był ogromny. Stanowiła ona bowiem nieodłączny i niezastąpiony element bardzo wielu dzieł.
Czy równie ważną rolę mistycyzm pełni w czasach współczesnych? Uważam, że jest ona znacznie mniejsza. Dzisiaj stawia się głównie na realizm, a fantastyka dominuje raczej w telewizji i kinie. Zmienił się także charakter metafizyki, nazywanej dzisiaj częściej fantastyką. Duchy i zjawy zastąpione zostały raczej kosmitami i ufo. Nie po-siadają one także tak szerokiej wymowy, gdyż ich celem jest zwykle wywołanie stra-chu, bądź też śmiechu u czytelnika lub widza. Jak we wszystkich dziedzinach, tak i w tej eksponowanie i przekazywanie wartości wyższych dawno wyszło już z mody. I to jest fakt niezwykle niepokojący…

strona:    1    2    3    4  





Duchy, zjawy i upiory w literaturze romantycznej. Omów funkcje tego motywu na wybranych przykładach

Ocena:
20/20
Teza: Twórcy romantyzmu szczególnie często odwoływali się do pozazmysłowego świata duchów, zjaw i upiorów.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca bogata w szczegółowo przedstawione przykłady. Przejrzysta konstrukcja, dobrze poprowadzony wątek.

Przedstaw przyczyny popularności motywów zjawy, duchów, upiorów w literaturze, malarstwie, filmie

Ocena:
20/20
Teza: Duchy i demony są obecne w kulturze pierwotnej każdych ludów. Nic dziwnego, że skorzystała z tych motywów sztuka, z jednej strony zainspirowana ponadnaturalnymi postaciami, z drugiej popularyzująca metafizyczne zjawiska i postacie.

Ocena opisowa nauczyciela: Ciekawa literatura podmiotu. Popularność motywu duchów dobrze uargumentowana. Płynny i dojrzały język.

Zanalizuj występowanie motywu demonów, szatana i sił nieczystych na wybranych przykładach

Ocena:
20/20
Teza: Wizerunek sił nieczystych zmieniał się wraz z rozwojem cywilizacji. W kolejnych epokach szatan i demony przybierały w sztuce coraz to inne postacie, choć często nawiązujące do mitologii i biblii.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca bogata w głównie literackie odwołania z różnych epok. Szeroka bibliografia i wnikliwe potraktowanie tematu.

Duchy, zjawy, upiory w literaturze. Rozważ ich funkcję, odwołując się do wybranych przykładów

Ocena:
20/20
Teza: Różny sposób ukazywania świata istot metafizycznych w utworach literackich jest spowodowany odmiennymi funkcjami, jakie miał on za zadanie pełnić w literaturze.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca w pełni realizuje temat. Poprawne rozumowanie i przedstawione argumenty.

Zjawy, upiory i wampiry w literaturze. Jaką funkcję w literaturze pełnią tego typu kreacje? Zaprezentuj problem na wybranych przykładach

Ocena:
20/20
Teza: Dociekliwość człowieka wykraczająca poza to co fizyczne i namacalne.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca w pełni realizuje temat.

Diabeł, Anioł, Duch - goście z zaświatów w literaturze. Omów na wybranych przykładach

Ocena:
20/20
Teza: Najciekawsze kreacje sił pozaziemskich w utworach literackich.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca umiejętnie realizuje temat. Dobrze dobrane przykłady, przejrzysta kompozycja.

Zjawy, duchy, sny i wizje w literaturze i sztuce różnych epok

Ocena:
20/20
Teza: Różnorodność wykorzystania zjawisk natchnionych i nadprzyrodzonych w sztuce i literaturze.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca w klarowny sposób realizuje temat i przedstawia złożoność tematu.

Diabły, demony i czarownie w literaturze polskiej i światowej. Przedstaw i skomentuj funkcje tych kreacji

Ocena:
20/20
Teza: Najbardziej charakterystyczne postaci kojarzone ze złem i obecne w kulturze.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca ciekawa i ukazująca różnorodność nieziemskich postaci. Dobry konspekt i bibliografia.

Obraz zaświatów w literaturze. Przedstaw i zinterpretuj na przykładach utworów różnych epok.

Ocena:
20/20
Teza: Przedstawienie i zaprezentowanie obrazu zaświatów w literaturze, na przykładzie utworów z różnych epok.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca w pełni pokazuje różnorodność różnych ujęć zaświatów w literaturze.

Obecność świata nadprzyrodzonego w romantycznych utworach literackich. Problem omów na wybranych przykładach

Ocena:
20/20
Teza: Dzięki czuciu, intuicji i wrażliwości romantyczni twórcy umożliwili nam obcowanie z irracjonalnym, nierzeczywistym światem.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca zgrabnie realizuje temat, omawia najważniejsze romantyczne utwory przedstawiające elementy świata nadprzyrodzonego.

Gotyckie wampiry, romantyczne zjawy i upiory we współczesnej kulturze. Omów temat, odwołując się do wybranych utworów

Ocena:
20/20
Teza: Współczesna kultura przesiąknięta jest motywami związanymi z siłami nie z tego świata.

Ocena opisowa nauczyciela: Prezentacja pełna ciekawych własnych przemyśleń. poprawnie wykorzystane utwory kultury masowej.

Duchy zła jako kreacje w literaturze i tekstach kultury. Zanalizuj motyw obecny w różnorodnych dziełach

Ocena:
20/20
Teza: Istnienie złych duchów było inspiracją wielu dzieł należących do rozmaitych dziedzin sztuki.

Ocena opisowa nauczyciela: Świetna, zwięzła prezentacja ukazująca jak motyw ducha wykorzystywany w różnych tekstach kultury.

Funkcjonowanie zjaw, duchów i upiorów w literaturze różnych epok

Ocena:
19/20
Teza: Różny sposób funkcjonowania świata istot metafizycznych w utworach literackich spowodowany jest odmiennymi funkcjami, jakie miał on za zadanie pełnić w literaturze.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca poprawna, ciekawa bibliografia, odpowiednio uargumentowana teza.

Obecność duchów i ich rola w utworach literackich różnych epok. Przedstaw problem, odwołując się do przykładów literatury polskiej i obcej

Ocena:
19/20
Teza: Literatura podejmuje zagadnienia wiążące się z tajemnicą świata, istnienia.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca w wyczerpujący sposób przedstawia występowanie duchów w literaturze polskiej i obcej. Na uwagę zasługuje płynny styl wypowiedzi i przejrzysty plan.

Zjawy, upiory i wampiry w literaturze i filmie. Omów ich rolę i sposoby przedstawiania.

Ocena:
19/20
Teza: Świat metafizyczny obejmuje więc niezliczone postacie nadprzyrodzone, pełniące określoną rolę w kulturze, w której powstały.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca ukazuje postacie nadprzyrodzone w literaturze i filmie. Poprawny konspekt, logiczna konstrukcja.

Zjawy, duchy, sny i wizje. Analizując wybrane utwory literackie, omów funkcje, jakie pełnią one w tekstach

Ocena:
19/20
Teza: Zjawy, duchy, sny i wizje pełniły w literaturze bardzo wiele funkcji - w zależności od formy i przekazu treści.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca zwięzła, oparta na powszechnie znanych utworach.

Motyw zjaw, duchów, snów i wizji w literaturze i jego funkcja w dziełach literackich

Ocena:
18/20
Teza: Motyw snów i wizji odgrywa niemałą rolę w literaturze polskiej i obcej. Rolą duchów, snów i wizji jest pokazywanie ludzkiej kondycji z odmiennej perspektywy, prognozowanie przemian społecznych, ostrzeganie przed groźnymi wariantami przyszłość.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca bogata, teza ciekawie uargumentowana. Wiele zwięźle zaprezentowanych literackich przykładów.

Zjawy, duchy, sny i wizje w literaturze. Na wybranych przykładach omów, jakie funkcje pełniły te zjawiska w dziełach literackich

Ocena:
18/20
Teza: Zjawiska ponadnaturalne pojawiają się we wszystkich epokach i występują w wielu gatunkach literackich. Były i są chętnie wykorzystywane ze względu na możliwość pełnienia różnorodnych funkcji.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca poprawna, temat poprowadzony bezbłędnie.

Duchy, mary i upiory w literaturze. Omów problem na wybranych przykładach

Ocena:
17/20
Teza: Poza tym co widzialne i odczuwalne zmysłami na świecie istnieje jeszcze druga rzeczywistość. Należą do niej duchy i upiory, chętnie opisywane przez autorów dzieł literackich różnych epok.

Ocena opisowa nauczyciela: Temat, choć ujęty schematycznie, został w pełni zrealizowany. Przykłady wyczerpująco wykorzystane.

Istoty i zjawiska nadprzyrodzone. Na wybranych przykładach omów funkcje, jakie pełnią w literaturze

Ocena:
17/20
Teza: Pisarze wykorzystują istnienie w ludzkiej świadomości istot i zjawisk fantastycznych. Czasem stanowią one jedynie symbole, a czasem też są równoprawnymi bohaterami utworów w zależności od funkcji jaką pełnią w utworze.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca zwięzła. Jasno postawiona teza, konsekwentnie przeprowadzone argumenty. Dobry język.

Omów funkcjonowanie świata pozazmysłowego w wybranych utworach literackich różnych epok

Ocena:
17/20
Teza: Przekonanie o istnieniu irracjonalnego świata, wzajemnym przenikaniu się rzeczywistości i sfery pozaziemskiej od zarania dziejów stanowiły obiekt zainteresowania ludzkości. Przedstawione w literaturze duchy, zjawy, upiory - postacie przynależne do

Ocena opisowa nauczyciela: Praca poprawna, jednak temat potraktowany powierzchownie. Logiczne przedstawienie funkcji świata pozazmysłowego w kolejnych epokach literackich. Prosty i czytelny język.