Szaleńcy na tronie. Analizując celowo wybrane utwory literackie z różnych epok, przedstaw i porównaj wizerunki władców
Pogotowie maturalne: Motywy literackie - Motyw władcy/władzy


Szaleńcy na tronie. Analizując celowo wybrane utwory literackie z różnych epok, przedstaw i porównaj wizerunki władców

Władza to prawo do rządzenia państwem, kierowanie innymi ludźmi, wpływ, moc, siła. Zgodnie ze stwierdzeniem zdanie lorda Actona: „Każda władza deprawuje, władza absolutna deprawuje w sposób absolutny”. Może właśnie dlatego odnajdziemy w literaturze tak wiele portretów władców, którzy kierowali się bezwzględna żądzą władzy. Często pod wpływem posiadanych możliwości zmieniali się z prawych i sprawiedliwych osób w okrutnych tyranów i despotów. Pęd do władzy powodował czasem obłąkanie i prowadził do szaleństwa. Twórcy literatury często skupiali się na portretach władców i ich stopniowym popadaniu w obłęd. W swojej prezentacji ukażę kilka najbardziej charakterystycznych postaci szaleńców zasiadających na tronie.

Makbet jest bohaterem tragicznym, ponieważ znajduje się w sercu konfliktu, z którego nie sposób wyjść bez ofiar, bez straty, bez porażki. Chodzi o konflikt pomiędzy losem a wartościami. Makbet poznaje los, czyli przyszłe, nieuchronne wydarzenia. Ale droga, którą główny bohater ma dążyć, aby ów los się spełnił – jest drogą niemoralną, drogą wbrew wartościom. Na początku utworu, Makbet, sprawia wrażenie człowieka prawego. Jako jeden z wodzów walczących z Norwegami wykazuje się wielką walecznością i odwagą. Szanuje króla i służy mu z całym szacunkiem. Zmienia się pod wpływem przepowiedni czarownic, wieszczących, że wkrótce zasiądzie na tronie. Makbet pała żądzą władzy, ale nie może jej pogodzić z uczciwością i szlachetnością.

Przede wszystkim miłość do żony i jej namowy popychają go do krwawej zbrodni, po której przez jakiś czas nie może się otrząsnąć. Dręczą go wyrzuty sumienia, ale wkrótce i one ustępują, a chęć rządzenia zwycięża. Nawet chwilowe zjawy w postaci ducha Banka nie mogą go zawrócić ze złej drogi. Początkowo dobrze zapowiadające się rządy zamieniają się w terror. Wszyscy, nawet najważniejsi panowie, czują się zagrożeni u boku obłąkanego tyrana, zdolnego do wydawania na śmierć niewinnych kobiet i dzieci. Wszyscy poddani dostrzegają szaleństwo jakiemu uległ władca. Makbet traci powoli wszelkie ludzkie uczucia. Nie odczuwa nawet strachu, o którym dawniej udawało mu się zapomnieć jedynie w wirze walki. Kolejne przepowiednie czarownic jeszcze bardziej utwierdzają go w przekonaniu, że jest nietykalny, lecz wkrótce sam odkrywa, jak mylne były jego poglądy.

Ze zbrodniami wiąże się postać Lady Makbet, która towarzyszy mężowi w zabójstwach, można bym powiedzieć, że to ona jest głównym motorem działań Makbeta. Wspiera także męża w sytuacjach będących konsekwencją zbrodniczych poczynań. Choroba psychiczna władczyni i jej ostateczna śmierć sprawia, że tytułowy bohater traci jedyną podporę. Makbet do ostatniej chwili życia jest zaślepiony losem i dosłownym znaczeniem przepowiedni. Nie myśli logicznie, nie potrafi nabrać dystansu, skruszyć serca, przyznać się do winy. Umiera w fałszu i obłudzie. Nie przyjmuje do wiadomości, że prawda wyjdzie na jaw, że los zakończy się dla niego okrutnie.

Przechodząc do kolejnej postaci, nie sposób nie zauważyć podobieństwa do Makbeta, a zwłaszcza do podobnego sposobu dojścia do władzy i sprawowania jej. „Balladyna” to przede wszystkim dramat o władzy i jej wielkiej sile. Tytułowa bohaterka to wiejska dziewczyna, córka ubogiej wdowy i siostry Aliny. Piękność o mrocznej urodzie, bladej cerze i oczach jak węgle, silnym charakterze, żądna bogactwa i władzy – dla ich zdobycia zdecydowana jest nie cofnąć się przed niczym. Spotyka się wprawdzie z Grabcem, ale kiedy pojawia się nadzieja zostania żoną możnego Kirkora, bez wahania porzuca wiejskiego zalotnika. Rywalizację z siostrą o Kirkora rozstrzyga zbrodnią: ponieważ żoną rycerza ma zostać ta z dziewczyn, która uzbiera więcej malin w lesie. Balladyna widząc przewagę Aliny w zbiorze owoców, zabija ją w lesie, po powrocie zaś tłumaczy nieobecność siostry ucieczką z kochankiem. Oddaje rękę Kirkorowi i wyjeżdża wraz z nim i starą matką do zamku. Pozostaje jej jednak niezmywalne piętno zbrodni – krwawa plama na czole i powracająca stale obawa przed ujawnieniem czynu. Ale ukrywszy plamę pod przepaską, dumna i ambitna dziewczyna bez trudności wchodzi w rolę pani na zamku Kirkora: pogardliwie odtrąca dawnych sąsiadów ze wsi, Matkę – wieśniaczkę usuwa z komnat do pokoiku na wieży, odtrąca Grabca, który chciał się z nią zobaczyć. Chcąc usunąć fatalne znamię z czoła, udaję się po poradę do Pustelnika, któremu czyni mimowolne wyznanie zbrodni na Alinie, podsłuchane przypadkiem przez Kostryna.

Chciwy i ambitny dowódca straży zamkowej staje się rychło jej wspólnikiem w bezwzględnym dążeniu do władzy. Wspólnie mordują Gralona – posłańca Kirkora. W zacieraniu śladów swej przeszłości Balladyna jest konsekwentna: publicznie zapiera się swojej matki, którą wyrzuca z zamku. Nie może tylko odeprzeć od siebie przywidzeń i zjaw, które przypominają jej o początku zbrodniczej drogi – zabiciu siostry. Zmory doprowadzają ją do szaleństwa i manii prześladowczej. Eliminuje wszystkich którzy znają jej przeszłość. Każe Kostrynowi powiesić Pustelnika, sama zaś morduje nożem Grabca, aby zdobyć koronę Popielów. Występuje także w otwartej wojnie o tron przeciw własnemu mężowi Kirkorowi. Kiedy zaś Kirkor w decydującej bitwie z wojskami Balladyny i Fon Kostryna ginie, podstępna zbrodniarka truje Kostryna. Nikt już wówczas nie stoi na drodze kobiecie, której jedyną ambicją jest nieograniczona władza. Zasiada na tronie z koroną Popielów na skroni i zgodnie z obyczajem nakazującym władcy w pierwszym dniu panowania rozsądzić „sprawy kryminalne” rozpatruje wniesione skargi. Wydaje więc wyrok śmierci na nieznanego truciciela, sprawcę śmierci Kostryna, podobny wyrok orzeka wobec zagadkowego mordercy Aliny, której ciało znaleziono w lesie. Wtedy przed sądem pojawia się jej własna oślepiała matka, oskarżając przed królową swoją wyrodną córkę. Kiedy jednak wdowa dowiaduje się, że winna ma zostać straszliwe ukarana, nie chce wyznać jej imienia. Zostaje wedle procedury poddana torturom, podczas których umiera. Balladyna po raz trzeci tego dnia wydaje wyrok śmierci na nieznanego sprawcę – tym razem na córkę wdowy. Kiedy wymawia słowa wyroku: „Winna śmierci!” uderza piorun, zabijając królową – zbrodniarkę. Balladyna była zdecydowaną i bezwzględną kobietą, która nie cofnęła się przed niczym, aby osiągnąć swój cel, którym była absolutna władza. Po objęciu tronu próbuje być dobra władczynią, ale wszystkie jej działania miały na celu ukrycie jej zbrodniczej przeszłości. Wydając wyrok śmierci na córkę wdowy wydaje wyrok na siebie.

Kolejnym utworem, na przykładzie którego obserwujemy, jak zgubna dla psychiki może być niepohamowana żądza władzy, jest „Quo vadis” Henryka Sienkiewicza. Na pierwszy plan powieści wysuwa się obraz antycznego Rzymu. Czasy rządów Nerona to początek upadku potężnego imperium i odejścia w zapomnienie tego, co reprezentowało w poprzednich wiekach. Cesarstwo opiera się już jedynie na sile militarnej, spiskach, intrygach i zbrodniach. Mieszkańcy wiecznego miasta pozbawieni są moralności, żyją wedle zasady „chleba i igrzysk”. Bogaci patrycjusze skupiają się wyłącznie na hedonistycznych przyjemnościach, zaspokajając kaprysy cezara. Niewiele pozostało z rzymskiego dorobku kulturowego, bogatej myśli filozoficznej i spuścizny historycznej. Z obrazu ginącego świata wyłania się postać Nerona, szalonego, wszechwładnego błazna, marzącego o wielkiej sławie i znienawidzonego przez poddanych. Kieruje nim przede wszystkim chorobliwa żądza władzy. Jego władza, oparta przede wszystkim na zaspokajaniu własnych potrzeb, jest oparta na zbrodni i zemście na ludziach, którzy w jakiś sposób stają się mu nieprzychylni. Nie powstrzymuje się nawet przed zamordowaniem własnego syna, matki, czy pasierba. Pragnąc ukończyć swoją „Troikę”, rozkazuje podpalić Rzym, aby w widoku płonącego miasta znaleźć odpowiednie natchnienie. Zdecydowanie świadczy to o ty7m, że nie myśli racjonalnie, kieruje się chwilowymi emocjami, bardziej charakterystycznymi dla ludzi obłąkanych. Obok niego na tronie siedzi Poppea, wyrachowana i zdolna do każdej zbrodni kobieta, za namową której cezar kazał zabić swoją matkę i żonę. Nerona otaczają zabiegający o jego względy augustianie, z zachwytem wysłuchujący jego wierszy, w rzeczywistości pogardzający władcą. Prawdziwą bezduszność Nerona możemy zobaczyć w scenie rzezi chrześcijan. Dba on głównie o poklask tłumu, który pragnie zemsty na rzekomych podpalaczach Rzymu. Neron ukazany jest jako zwyrodnialec, który podnieca się krwią i tanim widowiskiem. Pragnie widzieć ze szczegółami mękę skazanych.

Posiadanie władzy i jej wpływ na człowieka to także jeden z motywów powieści polskiego pisarza Josepha Conrada zatytułowanej „Jądro ciemności”. Problem ten dotyka jednego z bohaterów – Kurtza. Jest on najbardziej utalentowanym agentem towarzystwa handlowego. Poznajemy jego postać z opisów, jakie słyszy podczas swej wyprawy główny bohater – Marlow. Mężczyzna ten dowodził stacją towarzystwa położonej w sercu kraju, w miejscu nazwanym przez Marlowa „jądrem ciemności”. Kurtz nie zajmował się jednak jedynie handlem. Jego wyprawy miały charakter inny, niż tylko chęć odkrywania Czarnego Lądu: „mówiąc bez ogródek łupił po prostu kraj”. Był unikalny i charyzmatyczny, więc szybko uzyskał duży autorytet wśród czarnych. Jego styl życia i kolor skóry spowodowały też w dużym stopniu ubóstwienie go przez miejscowych. W końcu „Przybył do nich z gromem i błyskawicą”, władzą niemal boską, nikt nie był w stanie stanąć na drodze armii Murzynów, którą stworzył. Jego sława szybko rosła, aż „zajął wysokie miejsce wśród szatanów tego kraju”. Zyskał duże wpływy i wykorzystywał je praktycznie bez ograniczeń. Po przybyciu na Czarny Ląd staje się okrutnym bogiem murzynów, tyranem i despotą, który jest przekonany, że może władać ludzkim życiem i śmiercią.

Kurtz dla spełnienia swych chorych ambicji opuścił Europę, odrzucił ją na rzecz nowego świata gdzie pragnął stworzyć królestwo, które będzie jego własnością. W Europie funkcjonował jako artysta - w Afryce stał się bogiem. To właśnie zaspokojenie swej dumy i żądza władzy pogrążyła bohatera w tytułowym „jądrze ciemności”. Świadomość panowania nad innymi spowodowała, że przestał myśleć racjonalnie, wyzbył się nawet elementarnych zasad cywilizowanego świata. Wartości materialne były dla niego więcej warte niż ludzkie życie, murzynów tyranizował - wpoił im prawa, nie mające nic wspólnego z humanizmem i moralnością. Wreszcie zabijanie stało się dla niego ukojeniem, czerpał z niego przyjemność szczególnie, że zabijał czarnych, których nienawidził. Zamknął się na końcu świata i pod pozorem szerzenia cywilizacji, mordował i wykorzystywał murzynów. W tym samym czasie w Europie uważany był za jednego z najlepszych kolonizatorów.

Wkrótce stał się mordercą, który zabijał bez skrupułów. Mówiono, że „nic go na świecie nie powstrzyma od zabicia, kogo mu się żywnie podoba”. Stał się człowiekiem zupełnie bezwzględnym, „Nie posiadał hamulców w nasycaniu różnych żądz|. Doszło do tego, że uznał, iż |nie istniało dla niego nic nad nim ani też pod nim”. Cały czas jednak starał się, pomimo działalności wręcz zbrodniczej, przekonać innych i samego siebie, że jego pobudki są słuszne, cele szczytne a kłamstwa prawdziwe. Zastąpił swój sens życia pychą, lubił ubóstwianie, a władzą wręcz się upajał. Skupił się na sobie, więc musiał odrzucić wszelkie uczucia lub zasady łączące go z innymi istotami ludzkimi. Do samego końca przekonany był o słuszności swoich celów i środków, odrzucał świadomość zbrodniczych działań i myśl o porzuceniu „misji”. Do śmierci widział w sobie tylko i wyłącznie „wysłannika litości, nauki i postępu”. Na jego przykładzie dostrzegamy zakłamanie wszystkich zdobywców Afryki, ponieważ bohater zawiera w sobie wszystkie cechy, które stanowiły o porażce białego człowieka w Afryce: wyposażony w najlepszy sprzęt oraz głoszący filantropijne idee ucieka się do zabijania, aby okraść tubylców z kości słoniowej.

Władza niesie ze sobą olbrzymią odpowiedzialność, ale i ryzyko. Literatura udowadnia, że ci, którzy nie potrafią hamować swoich żądz, którzy pragną, idąc nawet po trupach, pełni władzy dla siebie, łatwo popadają w obsesje, manie prześladowcze, a ostatecznie stają się szaleńcami. Ich decyzje nie są racjonalne, służą jedynie zaspokojeniu osobistych potrzeb. Tracą poczucie rzeczywistości, żyjąc jedynie w wyimaginowanym świecie własnej wyobraźni. Często, jak możemy to obserwować na przykładzie Makbeta i Balladyny, prześladują ich duchy przeszłości, wizje dokonanych zbrodni na drodze to tronu. To również przyczynia się do ich obłędu. Szaleńcy, nawet jeśli byliby wielkimi indywidualnościami, nigdy nie będą dobrymi władcami, ponieważ są nieprzewidywalni, a na ich decyzje zbyt często mają wpływ emocje.

strona:    1    2    3    4  





Scharakteryzuj postać tyrana, despoty, władcy absolutnego na przykładzie wybranych tekstów literackich i dzieł malarskich

Ocena:
20/20
Teza: Jak pokazuje historia, literatura i malarstwo poszczególni władcy w swoich rządach często odwoływali się do argumentu siły, stając się despotami.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca w sposób wyczerpujący realizuje temat. Poprawna bibliografia i plan ramowy.

Zbrodnia jako sposób dojścia do władzy. Omów temat, analizując wybrane teksty kultury

Ocena:
20/20
Teza: Literatura pokazuje wielu bohaterów, którzy, aby zdobyć władzę, nie cofnęli się nawet przed najgorszymi zbrodniami.

Ocena opisowa nauczyciela: Realizacja tematu sprawna, dobrze dobrane lektury i argumenty.

Przedstaw i wyjaśnij relacje między jednostką a władzą na podstawie wybranych utworów literackich

Ocena:
20/20
Teza: Problem relacji między władzą a jednostką jest niezwykle złożony, dlatego tak bogate odzwierciedlenie uzyskał w literaturze.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca świetnie opisuje mechanizmy władzy. Poprawna bibliografia.

Wizerunek władcy w literaturze polskiej. Omów zagadnienie, analizując wybrane przykłady literackie

Ocena:
20/20
Teza: W polskiej literaturze możemy odnaleźć zarówno pozytywne, jak i negatywne kreacje władców.

Ocena opisowa nauczyciela: Prezentacja w pełni realizuje temat. Oparta jest na utworach z różnych epok.

Władza. Pokusa, zaszczyt czy odpowiedzialność. Przedstaw zagadnienie na podstawie wybranych utworów różnych epok literackich

Ocena:
20/20
Teza: Artyści wielu epok literackich przedstawiają różne mechanizmy władzy oraz interpretują władzę jako pozytywny lub negatywny przywilej.

Ocena opisowa nauczyciela: Prezentacja w pełni poprawna, skupia się na odpowiedzi na pytanie postawione w tytule.

Motyw zbrodni – służącej zdobywaniu i utrzymywaniu władzy w literaturze.

Ocena:
20/20
Teza: Twórcy nie tylko uwidaczniali problemy wynikające ze sprawowania władzy, ale i przestrzegali przed jej zgubnym wpływem na człowieka.

Ocena opisowa nauczyciela: Ciekawa prezentacja oparta na klasycznych dziełach poruszających problem zbrodni i władzy.

Kreacje władców w literaturze różnych epok

Ocena:
19/20
Teza: W literaturze możemy odnaleźć zarówno pozytywne, jak i negatywne portrety władców. Wykorzystanie tego motywu służyło pochwale panującego lub przestrodze przed zgubnymi skutkami żądzy władzy.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca poprawna, wyczerpuje temat. Gustowna prezentacja pps.

Od Makbeta do Jądra ciemności. Zinterpretuj wybrane teksty literackie, przedstaw problem destrukcyjnej żądzy władzy

Ocena:
19/20
Teza: Pomimo upływu stuleci uczucie żądzy władzy nie zmieniło się.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca dobrze poprowadzona. Kolejne argumenty przekonują. Zwarta kompozycja zasługuje na pochwałę.

Szaleńcy na tronie. Analizując celowo wybrane utwory literackie z różnych epok, przedstaw i porównaj wizerunki władców

Ocena:
19/20
Teza: Twórcy literatury często skupiali się na portretach władców i ich stopniowym popadaniu w obłęd.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca przedstawia ciekawe kreacje władców pochodzących z różnych epok. Poprawna teza i wnioski.

Motyw władzy i jej wpływu na postępowanie i osobowość człowieka. Rozważ temat na podstawie wybranych utworów literackich różnych epok.

Ocena:
19/20
Teza: Jaka siła powoduje, że człowiek stara się być wyżej od innych i chce nimi rządzić?

Ocena opisowa nauczyciela: Dobrze napisana prezentacja, poprawna bibliografia i ramowy plan.

Pozytywne wizerunki władców w literaturze. Omów zagadnienie na podstawie wybranych lektur

Ocena:
18/20
Teza: Trudno być władcą idealnym. Zawsze znajdą się błędy, które można wytknąć i dokonania, które można chwalić.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca przeciętna, zawiera wszystkie niezbędne elementy. Poprawnie dobrana literatura.

Motyw władcy w literaturze różnych epok

Ocena:
18/20
Teza: Każda władza wymaga odpowiedzialności, surowych zasad moralnych, dużej wiedzy i predyspozycji, zaś władza sprawowana przez jednostkę wymaga wręcz spartańskiej samodyscypliny i wielkiej roztropności.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca standardowa. Ukazuje na przykładzie prawidłowo dobranych lektur różne kreacje władców.