Serce czy rozum? - rozważ problem, odwołując się do wybranych utworów z literatury polskiej i obcej XIX i XX wieku
Pogotowie maturalne: Motywy literackie - Motyw wyboru


Serce czy rozum? - rozważ problem, odwołując się do wybranych utworów z literatury polskiej i obcej XIX i XX wieku

„Serce ma swoje racje, których rozum nie ma” - twierdził Blair Pascal. Od wieków ludzie borykali się z problemem czy lepiej ufać porywom serca, uczuciom, czy też na pierwszym miejscu stawiać racje rozumu. Moim zdaniem trudno jednoznacznie opowiedzieć się za którąś z tych wartości. Obie powinny towarzyszyć w życiu każdego i nie sposób ich ostatecznie rozdzielić. Kiedy posługujemy się jedynie chłodnymi kalkulacjami, życie wydaje się pozbawione głębi i duchowych doznań, zaś kiedy w pełni dajemy się porwać namiętnościom i uczuciom przestajemy myśleć racjonalnie, co może doprowadzić nas do zguby. Należy starać się łączyć racjonalizm z głosem serca by osiągnąć radość, spokój i harmonię. Oczywistym jest fakt, że nie jest to proste. Świadczą o tym liczne przykłady literackie ukazujące, że jeśli zdecydujemy się na to, by kierować się wyłącznie rozumem, lub wyłącznie sercem, nigdy do końca nie będziemy szczęśliwi.

W balladzie Mickiewicza „Romantyczność” miejscem wydarzeń jest miasteczko, w którym tłum świadków, w środku dnia obserwuje dziwne zachowanie dziewczyny o imieniu Karusia. Dziewczyna płacze, krzyczy, chwyta coś w powietrzu. Rozpaczliwy monolog bohaterki wyjaśnia, że objawił się jej zmarły przed dwoma laty kochanek. Mówi mu o swojej tęsknocie i smutnym życiu, jakie prowadzi. Dziewczyna prosi, aby ukochany zabrał ją ze sobą, bo otaczający ja ludzie nie wierzą, nie rozumieją jej, czuje się nieakceptowana i odrzucana. Zjawa zza grobu nie jest upiorem ani projekcją pragnień dziewczyny, ponieważ tłum w końcu zaczyna wierzyć Karusi i potwierdza możliwość kontaktu istoty żyjącej ze światem pozagrobowym. Potwierdza to również narrator utworu, którego możemy utożsamić z samym poetą. Na nic zdają się apele uczonego starca, który jest zwolennikiem rozumu i reprezentantem racjonalistycznej koncepcji widzenia świata. Mickiewicz w tym utworze przyznaje nauce nieograniczone możliwości w badaniu świata materialnego, ale w sprawach, które pochodzą spoza granic tego świata nakazuje zawierzyć uczuciu, intuicji i przeświadczeniu wewnętrznemu. Jest to prawda serca, czyli „czucie i wiara”. Prawdą rozumu jest „szkiełko i oko” racjonalnego starca. „Romantyczność” jest manifestem poetyckim i ideowym romantyzmu, które wyżej stawiało prawa serca niż przeświadczenie o wyższości nauki i rozumowego poznania rzeczywistości.

Konflikt uczuć ojcowskich oraz racjonalnego postrzegania świata odnajdziemy w powieści Balzaka „Ojciec Goriot”. Tytułowy bohater dzięki wybuchowi rewolucji z prostego robotnika staje się właścicielem fabryki, dodatkowo dzięki spekulacjom zbożem i mąką podczas wojny dorabia się dużego majątku. W interesach pozostaje nieugięty i wyrachowany. W życiu zajmuje go wyłącznie handlowanie mąką i miłość do kobiety, którą poślubił. Owocem miłości jego związku były dwie córki: Delfina i Anastazja. Po śmierci małżonki całą miłość przelewa na swoje córki. Wychowuje je sam, nie szczędząc pieniędzy na zbytki, obdarza je głębokim, ojcowskim uczuciem. Z czasem to uczucie zmienia się w chorobliwą namiętność, bohater ubóstwia swoje dzieci, nie odmawiając im niczego. Jest gotowy na wszystko, byle tylko zapewnić dostatek i zadowolenie swoim dzieciom: „Córki to (...) mój nałóg moje kochanki, wszystko”, mawiał. Z czasem korzystnie wydaje je za mąż – jedna staje się baronową de Nucingen, a druga hrabiną de Restaud. Obie wiodą bogate, światowe życie, zaś ich ojciec zamieszkuje coraz to skromniejsze pomieszczenia w pensjonacie pani Vauquer. Córki odwracają się od ojca, ponieważ jest on dowodem na ich niskie pochodzenie. Nie zauważa tego w swoim zaślepieniu Goriot, nie jest w stanie racjonalnie myśleć i nadal, za cenę poniżenia, kupuje miłość córek. Daje im pieniądze na niecne romanse, które mogą otworzyć przed nimi drzwi na salony. Broni je za wszelką cenę przed oskarżeniami innych. Świadomość wychowawczej porażki przychodzi do niego powoli, nie jest w stanie uwierzyć, że tak naprawdę córki go nie kochają. Ostatnie tygodnie swojego życia spędza w nędzy, opuszczony przez swoją rodzinę. Już będąc w stanie osłabienia sprzedaje swoje ostatnie wartościowe rzeczy, aby Anastazja miała pieniądze na suknię balową. Nawet gdy Goriot umierał żadna z córek nie przyszła do niego. Obie wolały iść na bal. W ostatnich chwilach swojego życia, gdy tytułowy bohater wie że jego córki nie przyjdą, zauważa że go wykorzystywały. „Oto moja nagroda: opuszczenie! To nikczemnice, zbrodniarki: brzydzę się nimi, przeklinam je”. Goriot nie potrafił właściwie pokierować córkami. Kierował się bezgraniczną miłością, która zaślepiała go, nie pozwoliła obiektywnie spojrzeć na kontakty z córkami. Goriot przegrał, gdyż ojcowskie uczucie zdominowało wszelkie jego decyzje i wybory.

Historię kochanka opętanego wielką miłością rysuje Bolesław Prus w „Lalce”. Zakochany do szaleństwa w dumnej Izabeli Łęckiej Stanisław Wokulski uczuciu podporządkowuje całe swoje życie. Panna Izabela, zubożała arystokratka jawi mu się jako ideał kobiety, świętość. Wokulski zatraca się w marzeniach o szczęśliwej miłości, idealizuje ukochaną, czyni wszystko, by ją zdobyć. W tym kontekście można by także pokusić się o dwojakiego rodzaju potraktowanie uczucia, jakim darzy Wokulski wybrankę swojego serca. Ta bowiem miłość determinuje całe życie bohatera. Każe mu porywać się na rzeczy wielkie, niemożliwe, skłania go do podejmowania wciąż nowych wyzwań. Motywuje do kształcenia się, podróżowania, pomnażania kapitału, a wszystko to po to, by zwrócić uwagę i zyskać przychylność pani Łęckiej. Cokolwiek robi Wokulski jest to wynikiem jego fascynacji panną Izabelą - założenia spółki, kupno klaczy czy kamienicy, sprzedaż sklepu. To miłość dodaje mu skrzydeł i stanowi bodziec do działania. Jednakże namiętność ta, wielka i romantyczna staje się w końcu uczuciem tak silnym, że nie pozwala bohaterowi racjonalnie funkcjonować. On sam pada ostatecznie ofiarą miłosnego zaślepienia. Izabela, żyjąc w swoim wyimaginowanym świecie, nie jest bowiem zdolna do miłości prawdziwej i szczerej, a Wokulskiego traktuje co najwyżej jako jej powiernika, przyjaciela, niemniej jednak tylko z uwagi na zasobność jego portfela. Zaślepiony kochanek nie jest w stanie dostrzec prawdziwego oblicza i zamiarów arystokratki. Gdy w końcu odkrywa jej fałszywą naturę kokietki, ugodzony do żywego próbuje popełnić samobójstwo. Odrzucony, opuszczony i odizolowany Wokulski wyjeżdża ostatecznie do Paryża. Miłość, która początkowo była dlań uczuciem wynoszącym na wyżyny, która pozwoliła mu się zmienić, stać się lepszym człowiekiem, teraz przyniosła mu jedynie żal i rozczarowanie. Dramatem jego życia stało się nieodwzajemnione uczucie. Uzależnił się od miłości jak od narkotyku, a gdy jej zabrakło życie straciło sens.

Podobnie silnej namiętności uległa Anna Karenina tytułowa bohaterka powieści Lwa Tołstoja. Anna jest kobietą dojrzałą, matką i żoną. Jej rodzina jest poważana w towarzystwie petersburskiej arystokracji a jej samej niczego nie brakuje pod względem materialnym. Dlaczego jednak ta z pozoru spełniona kobieta wikła się w romans z młodym oficerem? Ponieważ jej życie to przysłowiowa „złota klatka”. Anna tkwi w małżeństwie z zimnym, nieczułym i cynicznym mężczyzną, do tego wiele od niej starszym. Do grzechu pchnęło ją ogromne pragnienie miłości, której Karenin nie chce i nie może jej dać. Początkowo broni się przed uczuciem do Wrońskiego, chce pozostać wierną żoną i dobrą matką. Jednak stopniowo ulega namiętności, jej postępowaniem zaczyna rządzić tylko serce.

Anna znajduje się w sytuacji bez wyjścia: musi wybierać pomiędzy statecznym życiem rodzinnym, zachowaną pozycją społeczną, co podpowiadałby rozsądek, a szczęściem osobistym i prawdziwą miłością. Ma świadomość, że cokolwiek wybierze będzie nieszczęśliwa. Miłość jednak zwycięża. Kosztem złamanej przysięgi małżeńskiej, kosztem grzechu i odrzucenia przez pełne hipokryzji społeczeństwo. Szczera i wrażliwa natura Kareniny nie pozwala jej żyć w kłamstwie. Kobieta decyduje się wyznać prawdę mężowi, i odrzucić wszelkie konwenanse. Ten, mimo wszystko, daje jej szansę powrotu, lecz to ona ją odrzuca. Wiedziona bezgraniczną, szaloną miłością zapomina o synu i o nowonarodzonej córeczce – owocu grzesznej miłości. Dzieci pozostawia pod opieką męża, a sama wyjeżdża z kochankiem w podróż po Europie. Wkrótce przychodzi otrzeźwienie, lecz jest już za późno. Okazuje się, że miłość i szczęście to ułuda, a droga do niego zabiera więcej, niż daje. Wrońskiemu coraz trudniej jest wychodzić na przeciw oczekiwaniom Anny i jej emocjonalnym huśtawkom. Zostawia ją. Osamotnioną, wykluczoną ze społeczeństwa, niekochaną. Kobieta traci nadzieję na odzyskanie rodziny i miejsca w społeczeństwie. Utraciwszy zaufanie do kochanka, osoby, na której opierała całą swą nadzieję jest wyprowadzona z psychicznej równowagi. Bohaterka pogrąża się w grze wyobraźni, która doprowadza ją do samobójstwa. Anna Karenina rzuca się pod koła pociągu. Gdyby Anna została z Kareninem i sprytnie ukrywała swój romans przed światem, nie zapłaciłaby za to najpierw swoim szczęściem, a potem życiem. Morał brzmi: miłość wyłącznie cielesna i zmysłowa staje się siłą niszczącą, dopiero miłość pełna czułości i życie rodzinne przynosi harmonię i szczęście.

W literaturze odnajdziemy również bohaterów, którzy, kierując się rozsądkiem, skazali się na życie pozbawione uczucia. Przykładem może być tu postawa Tomasza Judyma, bohatera „Ludzi bezdomnych” Stefana Żeromskiego, który dla chęci niesienia pomocy biednym, rezygnuje z miłości, możliwości założenia rodziny i domu. Życie Judyma to wieczna tułaczka - wędrujemy z nim przez Paryż, Warszawę, Cisy, Zagłębie. Bohater nigdzie nie potrafi zagrzać miejsca, wędruje tam gdzie uda mu się naprawić zło świata. Dla Judyma pojęcie „dom” nie tylko oznaczało rodzinę, według niego jest to także „gleba, na której zakiełkuje przyszłe nasienie dorobkiewicza”. Pokusa, by porzucić swoje ideały, ożenić się z Joasią Podborską i stworzyć własny dom, jest bardzo silna. Wybór, którego dokonuje Judym jest dla niego wielkim dramatem moralnym. Kocha Joasię, ale jednocześnie czuje się zobowiązany by pracować dla ludzi biednych i pokrzywdzonych. Symbolem rozdarcia, które przeżywa Judym jest rozdarta sosna. Wiara w możliwość pokonania zła i nonkonformizm nie pozwalają mu osiągnąć spokoju i spełnienia. Mimo że wykazał się altruizmem i szlachetnością wobec obcych, zranił osobę, która go kochała. W tym przypadku jego postawę można nazwać prometejską - ukazuje ona społeczny wymiar buntu oraz nieuniknione cierpienie i samotność towarzyszące postępowaniu opartemu wyłącznie na racjach rozumu.

Przykładem bohaterki, któą kierował biologizm i namiętności jest Jagna Paczesiowa – bohaterka młodopolskiej powieści „Chłopi”, autorstwa noblisty Władysława Stanisława Reymonta. Postać ta to prosta wiejska dziewczyna, która jednak posiada niezwykle złożoną osobowość, determinującą całe jej życie. Charakterystyczną cechą Jagny jest brak własnego zdania i tendencja do ulegania innym, silniejszym psychicznie jednostkom. Największy wpływ ma na nią matka, która praktycznie podejmuje za dziewczynę każdą decyzję – nawet tę, dotyczącą zamążpójścia. Jagna bezwiednie poddaje się losowi – nawet wtedy, gdy ma poślubić przeszło dwa razy starszego od siebie Macieja Borynę. Nie jest w tym związku szczęśliwa, ale stara się go zaakceptować w zupełnie dziecinny sposób. Boryna bowiem jest majętnym człowiekiem i najbogatszym gospodarzem w Lipcach, więc może dać swojej młodej żonie wszystko, czego ona tylko sobie zażyczy. Jagnę cieszy fakt bycia bogatą i tym rekompensuje sobie starczy wiek swego małżonka. Jednak jej największym życiowym nieszczęściem jest emanujący z niej erotyzm, którym bezwiednie przyciąga do siebie mężczyzn. Ulega mu nie jeden mieszkaniec wsi, przez co ze strony innych kobiet Jagnę spotyka wiele nieprzyjemności. Trudną sytuację dziewczyny pogarsza jeszcze jej słaba natura, która sprawia, że nie potrafi ona odmówić swym zalotnikom. Najlepszym tego przykładem jest Antek – syn Macieja Boryny, który zdradza żonę ze swoją macochą. Jagna uwodzi także Dominika – syna organisty, który ma zostać księdzem, lecz dla pięknej dziewczyny jest gotów z tego zrezygnować. Jagna nie potrafi podejmować rozsądnych decyzji, silna namiętność i żar powodują, że bez głębszego zastanowienia ulega im. Rezultatem takich działań staje się wyrzucenie Jagny ze wsi – mieszkańcy wywożą ją na taczce poza jej granice. Jednak czyny Jagny nie są powodowane wyrachowaniem. Jagna bowiem nie jest świadoma swego magnetyzmu, a w swej naiwności angażuje się emocjonalnie w każdy związek, w który wchodzi. Takim zachowaniem niszczy zarówno innych, jak i siebie.

Wybrane przeze mnie przykłady ilustrują, jak ważnym w literaturze jest konflikt rozumu i serca. Nie można w pełni ulec żadnemu, ponieważ prowadzi to do nieszczęścia. Niespełniony pozostaje zarówno Tomasz Judym, który w imię szczytnych ideałów odrzuca miłość, jak i Stanisław Wokulski zaślepiony nieodwzajemniona miłością do panny Izabeli. Na szczęście, w codziennym życiu tak ważne dylematy są rzadkością, wciąż jednak musimy podejmować kwestie wyboru między racjonalną a uczuciową sferą. Najlepiej jest, gdy przemawia zarówno serce jak i rozum, a sumienie rozstrzyga, co w danym wypadku wydaje się najważniejsze. Trzeba również pamiętać, że bezgraniczne zaufanie uczuciom lub chłodnym kalkulacjom, nigdy nie wychodzi na dobre.

strona:    1    2    3    4  





Przyczyny i konsekwencje przyjmowania przez człowieka różnych postaw wobec zła. Omów temat, odwołując się do wybranych utworów literackich

Ocena:
20/20
Teza: W literaturze przedstawione zostały różnorodne motywacje ludzi w zetknięciu ze złem i konsekwencje dokonanych wyborów.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca obszernie i szczegółowo analizuje pracę. Poprawny konspekt i bibliografia.

Zwyciężyli w starciu z losem, czy zostali zwyciężeni przez los? Andrzej Kmicic, Jacek Soplica, Stanisław Wokulski, Bernard Rieux – odwołując się do swojej wiedzy o wymienionych postaciach literackich, przedstaw swój punkt widzenia na t

Ocena:
20/20
Teza: Pojedynek z losem może skończyć się różnie - jedni zwyciężą, inni poddadzą się losowi, ponosząc klęskę.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca w sposób przejrzysty realizuje temat. Argumenty w pełni odpowiadają tematowi.

Prawo do szczęścia a poczucie obowiązku. Omów problem, odwołując się do wybranych bohaterów literackich

Ocena:
20/20
Teza: W literaturze jeden z najczęściej uwidocznionych wyborów zapada pomiędzy indywidualnym szczęściem, a dobrem ogółu, dochowaniem zasad lub oddaniem się życiowej misji czy obowiązkowi.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca szczegółowo opisuje dylematy wybranych bohaterów. Poprawna bibliografia i plan pracy.

Bohater w sytuacji wyboru życiowego. Przedstaw temat, analizując i interpretując wybrane utwory

Ocena:
20/20
Teza: Autorzy często wykorzystują motyw wyboru życiowego.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca wzorcowa. Argumenty logicznie i płynnie przedstawione.

Serce czy rozum? - rozważ problem, odwołując się do wybranych utworów z literatury polskiej i obcej XIX i XX wieku

Ocena:
20/20
Teza: Literatura pokazuje, że jeśli zdecydujemy się na to, by kierować się wyłącznie rozumem, lub wyłącznie sercem, nigdy do końca nie będziemy szczęśliwi.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca standardowa. Zawiera wszystkie niezbędne elementy.

Samotność. Wybór czy konieczność. Rozważ problem w oparciu o wybrane utwory

Ocena:
20/20
Teza: Wskazanie przyczyn samotności i jej wpływu na człowieka na przykładzie wybranych utworów literackich.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca dogłębnie analizuje temat. Ciekawe przykłady zanalizowane dogłębnie.

Serce i rozum jako dwie drogi postępowania człowieka. Jakich wyborów dokonywali znani bohaterowie literaccy. Omów na wybranych przykładach.

Ocena:
20/20
Teza: Niemożliwość pogodzenie serca i rozumu przy podejmowaniu decyzji przez przywołanych bohaterów literackich.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca wyczerpuje temat, pokazuje różnych bohaterów wybierających odmienne drogi. Poprawna bibliografia i plan.

Obrazy więźniów i ich odzwierciedlenie w literaturze. Omów motyw więźnia na wybranych przykładach.

Ocena:
20/20
Teza: Literatura daje nam różne obrazy więźniów – walczących o zachowanie wolności wewnętrznej, walczących o odzyskanie wolności fizycznej, próbujących się przystosować do więziennych warunków.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca ukazuje różne przykłady zniewolenia i konsekwencje tego stanu. Przemyślana bibliografia dokładnie przeanalizowana.

Człowiek kowalem swego losu. Na przykładzie wybranych bohaterów literackich rozważ słuszność tej tezy

Ocena:
20/20
Teza: Bohaterowie literaccy świadomie podejmują wybory życiowe lub są zdeterminowani czynnikami zewnętrznymi.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca w pełni przemyślana. Ciekawy dobór przykładów, poprawna argumentacja.

Przyczyny i skutki błędów życiowych bohaterów literackich. Omów na wybranych przykładach

Ocena:
20/20
Teza: „Ludzką rzeczą jest błądzić, głupców – trwać w błędzie”

Ocena opisowa nauczyciela: Rozbudowana prezentacja szczegółowo analizująca błędy poszczególnych bohaterów i ich konsekwencje.

Różne oblicza miłości. Rozwiń temat odwołując się do wybranych utworów literackich

Ocena:
20/20
Teza: Miłość ma tak wiele twarzy, że nie sposób interpretować ją jednoznacznie.

Ocena opisowa nauczyciela: Bogata w przykłady, pokazująca różne oblicza miłości prezentacja.

Władza. Pokusa, zaszczyt czy odpowiedzialność. Przedstaw zagadnienie na podstawie wybranych utworów różnych epok literackich

Ocena:
20/20
Teza: Artyści wielu epok literackich przedstawiają różne mechanizmy władzy oraz interpretują władzę jako pozytywny lub negatywny przywilej.

Ocena opisowa nauczyciela: Prezentacja w pełni poprawna, skupia się na odpowiedzi na pytanie postawione w tytule.

Różne przyczyny i konsekwencje wyboru zła przez bohaterów literackich. Przedstaw zagadnienie na wybranych przykładach

Ocena:
19/20
Teza: Literatura nie unika przedstawiania postaci negatywnych i wyborów przez nich dokonywanych.

Ocena opisowa nauczyciela: Poprawny styl wypowiedzi, dobrze dodane lektury. Logiczna konstrukcja pracy.

Cel uświęca środki. Rozważ zagadnienie na przykładzie różnych postaw bohaterów literackich

Ocena:
19/20
Teza: Pisarze nie dawali zawsze jednoznacznych odpowiedzi na pytanie o drogę do celu.

Ocena opisowa nauczyciela: Prezentacja wyczerpująco analizuje temat.

Błędne decyzje, niewłaściwe wybory. Omów jak pod ich wpływem zmieniło się życie bohaterów literackich

Ocena:
18/20
Teza: Bohaterowie utworów literackich stają przed wieloma dylematami. Często zdarza się tak, że dokonują niewłaściwych wyborów i nie zawsze są na tyle dojrzali aby ponieść ich konsekwencje.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca w ciekawy sposób opisuje drogi różnych bohaterów literackich. Poprawna bibliografia i rozbudowany ramowy plan wypowiedzi.

Tragedia jest tam, gdzie jest wybór - przedstaw swoje przemyślenia dotyczące wyborów bohaterów literackich i ich konsekwencji

Ocena:
18/20
Teza: Tragiczny wybór bohatera nie zawsze zależy wyłącznie od niego, czasem jest zdeterminowany przez los.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca napisana z konsekwencją, poprawna bibliografia i plan wypowiedzi.

Trudne decyzje bohaterów literackich. Pokaż na wybranych przykładach z różnych epok literackich

Ocena:
17/20
Teza: Bohaterowie literaccy stają przed traumatycznymi wyborami, czasem dużo cięższymi niż rzeczywiste życiowe problemy.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca w pełni realizuje temat. Poprawny język i styl wypowiedzi.