Pogotowie maturalne: Motywy literackie - Motyw anioła


Różne ujęcia anioła w literaturze. Przedstaw na wybranych przykładach

Św. Augustyn powiedział, że tylko dzięki naszej wierze wiemy cokolwiek o istnieniu aniołów. Spotykamy się z nimi we wszystkich religiach świata. Dla większości z nas anioł to białe skrzydła, to symbol boskiej siły ingerującej w nasze istnienie na każdym wirażu życia, gdy grozi nam niebezpieczeństwo. Takie bowiem wynieśliśmy wyobrażenie o nich z czasów dzieciństwa. Zanim nauczymy się dobrze rozumieć otaczająca rzeczywistość nasi rodzice nauczą nas pierwszej, najprostszej, a przecież wyjątkowej modlitwy „Aniele Boży”. Anioł z wielkimi skrzydłami strzegący dwójkę dzieci przechodzących przez kładkę… każdy z nas na pewno dobrze zna ten obraz. Ale czy oddaje on całą istotę anielskiego bytu?

Greckie „angelos” oznacza wysłańca, posłańca, zwiastuna. Według Biblii anioły są samodzielnymi, wolnymi, czystymi i rozumnymi duchami. Anioł to w wielu wyobrażeniach istota święta, pozaziemska podobna do człowieka posiadająca wiedzę niepojętą przez ludzką istotę, duch, o nieprzeciętnej urodzie, uskrzydlona, żyjący w hierarchii, a także potrafiący grać na wielu instrumentach, spełniający różne funkcje na ziemi i w niebie. Są nieśmiertelnymi przybyszami z wieczności, duchami światłości, obrazem i podobieństwem Boga. Odbija się w nich świętość, miłość, mądrość i piękno Boga. Posiadają emocje, mają ogromną siłę i moc. Pomimo iż nie mają ciała, mogą ukazywać się ludziom w snach, wizjach czy na jawie, przybierając wówczas postać młodzieńców przywdzianych w szaty o niezwykłej bieli. Heraklit z Efezu twierdził, że „wszystko płynie, nic nie trwa”. Nie tyczy to się jednak aniołów, które nie mają dni ani lat, są wiecznie młode. Jako że są sługami bożymi wśród ludzi, mają powierzone pewne zadania: wykonują wolę Boga, napełniają ludzi nadzieją, są zwiastunami, nosicielami dobrych wiadomości. Niosą pomoc, ocalenie, udzielają natchnienia, pouczają oraz wspierają w wykonywaniu zadań. Każdy z nich to „mistrz duchowy człowieka i towarzysz podróży”. Anioł stróż od urodzenia do śmierci otacza człowieka swą opieką i wstawiennictwem. Oprócz tego, że uobecniają Boga, adorują Go, okazując mu wdzięczność, miłość i uwielbienie. W swej prezentacji przedstawię kilka najciekawszych według mnie kreacji tej ponadziemskiej istoty.

Jednym z pierwszych źródeł, w którym pojawiają się anioły jest Biblia. Tu opisywane są jako pomocnicy Boga – towarzyszą Mu lub wykonują Jego polecenia. To pośrednicy między Bogiem a ludźmi. W Starym Testamencie pilnują wejścia do Edenu, a także strzegą drogi do drzewa życia po wygnaniu ludzi z Raju; są razem z Bogiem podczas wizyty u Abrahama; innym razem istoty te zamieszkują w domu Lota i wyprowadzają go (i jego rodzinę) z Sodomy. W Nowym Testamencie anioł informuje Józefa o zamiarach Heroda i poleca mu udać się do Egiptu; Anioł Pański odsuwa kamień z grobu Chrystusa, przemawia do trzech Marii. W Apokalipsie św. Jana aniołowie grają kolejno na siedmiu trąbach.

Bardzo ważny dla europejskiej kultury jest moment zwiastowania Najświętszej Marii Panny. Opisuje go między innymi „Ewangelia św. Łukasza”. Zapisana przez apostoła historia przybycia archanioła Gabriela do Maryi jest jedną z najczęściej przedstawianych w sztuce, a słowa pozdrowienia anielskiego stały się jednym z podstawowych elementów modlitwy maryjnej. Zdarzenie to miało miejsce sześć miesięcy od dnia poczęcia Jana Chrzciciela, w mieście Nazaret. Młodej Maryi ukazał się Anioł Gabriel, który pozdrowił ja słowami „Bądź pozdrowiona, pełna łaski, Pan z Tobą, Błogosławiona jesteś między niewiastami”. Następnie oznajmił Jej, że doznała wielkiej łaski u Boga i wkrótce narodzi syna, któremu da na imię Jezus, będzie on wielki i nazywany Synem Najwyższego. Maryja słowami „Oto ja Służebnica Pańska, niech mi się stanie według Twego Słowa” zgodziła się na propozycje przedstawioną Jej przez Anioła. Anioł pełni tu funkcje pośrednika między Bogiem i człowiekiem, a także zwiastuna woli Boskiej.

W średniowieczu - epoce „krzyża i miecza”, szczególną popularnością cieszyli się aniołowie- rycerze. W eposie rycerskim anioł to najczęściej Gabriel, którego imię oznacza „stojący przed Bogiem”. Po godnie spełnionych przez rycerzy zadaniach na ziemi, Gabriel towarzyszy ich duszom w zaświaty. „Pieśń o Rolandzie” to utwór anonimowy, który powstał na początku XII wieku. Dzieło opisuje wyprawę króla Franków, Karola Wielkiego do Hiszpanii w 778 roku w czasie powrotu na tylną straż Karola Wielkiego napadli górale baskijscy i zabili kwiat frankońskiego rycerstwa. Z tymi faktami zostały powiązane wydarzenia baśniowe, fantastyczne, w której ważną rolę odgrywają aniołowie. Anioł Gabriel opiekuje się z nakazu Boga cesarzem Karolem, dodaje mu odwagi i chęci do działania. Archanioł zsyła cesarzowi we śnie wizję nadchodzącej bitwy. Dzięki temu Karol ma możliwość przewidzenia wielu sytuacji i odnosi zwycięstwo. Niebiańskich opiekunów ma także tytułowy bohater. Trzej aniołowie przybywają na ziemię w chwili śmierci Rolanda, ten zaś poprzez ofiarowanie Bogu prawej rękawicy składa mu hołd i oddaje się pod Jego opiekę. Rękawice z dłoni Rolanda odbiera archanioł Gabriel, a po duszę bohatera wysyła cherubina i świętego Michała opiekuna.

W twórczości romantycznej postacie aniołów i diabłów często były wyidealizowane, uwznioślone. Adam Mickiewicz przyjął jednak inną wizje – „katechizmową”, można powiedzieć misteryjną, z przedstawień popularnych. Jest to Anioł Stróż. Towarzyszy Gustawowi od dziecka. Wie, że ma do spełnienia trudne zadanie, ponieważ jest to człowiek przeznaczony do niezwykłych czynów. Anioł posuwał się nawet do „wychowania” bohatera: zsyłał mu szczególne sny, kierował jego myślami, kształtował system wartości. Anioł boleje nad tym, że ten nie robi z nich właściwego użytku. Niekiedy dusza więźnia mu brzydła, lecz zawsze starał się, w natłoku jego myśli odnaleźć te dobre. Wówczas ujmował duszę za rękę i wiódł ją ku wieczności, śpiewając pieśń, o której młodzieniec po przebudzeniu nie pamiętał. Czasami przybierał postać ohydnej larwy, żeby nastraszyć bohatera, ale po przebudzeniu mężczyzna zapominał o wszystkim, czego doświadczył w snach.. Obok niego mamy duchy zła – nazwane diabłami, duchami z lewej strony, oraz duchy dobre, wręcz aniołami. Rozpoczyna się, więc psychomachia, czyli walka o duszę młodzieńca między dobrymi a złymi mocami. Widoczne jest to w Wielkiej Improwizacji. Diabły próbują zagrzewać bohatera, rozbudzają w nim egzaltacje (Do góry! W lot). Anioły z drugiej strony chronią Konrada przed swoimi rozszalałymi myślami i uczuciami. Walka tych dobrych i złych mocy kończy się szczęśliwie dla Konrada. Gdy bohater słyszy własną myśl wypowiedzianą przez diabła, traci przytomność, zatrzymuje tym samym potok bluźnierstw, co ratuje go przed grzechem. Anioł nie opuszczał bohatera, mimo ze Gustaw nie rozumiał jego przesłania:
„Tyś słyszał niebios dźwięki
Jako pijanych uczt piosenki”
Bez względu na wykroczenia bohatera przeciw Bogu Anioł Stróż nie opuszcza młodzieńca, wręcz współczuje mu, lituje się nad nim: „Lecz płaczą nad nim, modlą się za nim Twoi Anieli”.

W „Nie-Boskiej komedii”- dramacie Zygmunta Krasińskiego także pojawia się anioł – posłaniec od Boga, głoszący życiowe prawdy. Zgodnie z konwencją dramatu romantycznego w świecie przedstawionym utworu występują postaci fantastyczne. Anioł reprezentuje metafizyczny pierwiastek świata. Stróż hrabiego Henryka sprawuje pieczę nad jego sumieniem. Choć zawsze występuje w towarzystwie sił opozycyjnych - złych duchów, które oszukują dusze bohatera. Anioł Stróż obecny jest w najbardziej znaczących momentach życia bohatera – podczas ślubu, narodzin dziecka. Obiecuje życie wieczne Mężowi: „błogosławiony pośród stworzeń kto ma serce/on jeszcze zbawion być może”. Podkreśla, że miarą człowieka jest zdolność kochania innych. I na tym właśnie oparte są ideały życia i zasady postępowania: mieć serce, kochać bliźniego i pielęgnować cnoty rodzinnego życia. Anioł jest jedną ze stron w walce o duszę człowieka. Dlatego każdemu anielskiemu ideałowi Mąż przeciwstawiał ideały pokus. Miłość do żony i dziecka przeciwstawił marzeniom o kochance – Dziewicy. Egoistyczną mrzonkę o sławie do miłości bliźniego. Anioł Stróż daje hrabiemu 3 ostrzeżenia. Do bohatera dramatu należał wybór. W ostatniej IV części utworu następuje sąd nad Mężem i jego katastrofa: „ Za to, żeś nic nie kochał, nic nie czcił prócz siebie i myśli twych, potępion jesteś – potępion na wieki” . Napomnienia anielskie zawierające konkretne wskazówki postępowania bohatera zostały wprowadzone do dramatu, aby zdyskredytować romantyczne mity, które burzą moralny, obyczajowy i społeczny porządek świata.

Bardzo ciekawe są anioły występujące w literaturze współczesnej. Oczywiście jest to związane z dwiema wojnami, zwłaszcza czasem „apokalipsy spełnionej”, jak określano II wojnę światową, oraz katastrofą totalitaryzmu. Zmieniły one już na zawsze oblicze świata i człowieka, który przekonał się dobitnie, że rozwój cywilizacji nie idzie w parze z rozwojem etnicznym, oraz że w każdym z nas drzemie prawdziwa bestia. Podobnie jest w wierszu Zbigniewa Herbarta „U wrót doliny”. Tu anioł to nadzorca, służbista, bezduszny strażnik porządku, upominający „beczące stado dwunogów”, czyli tłum ludzi, którzy zakłócają spokój, stojąc „u wrót doliny” i czekając na Sąd Boży. Sytuacja w jakiem zostali pokazani aniołowie i ludzie ma charakter ironiczny. Aniołowie przypominają esesmanów dokonującej selekcji na rampie obozu koncentracyjnego w Oświęcimiu. Ludzie w wierszu są samotni, zagubienie i nieszczęśliwi. Anioł zamiast pomagać ludziom – kieruje nimi, nie zbliża się do nich, a stoi ponad wszystkimi. Bezlitośni Aniołowie Stróże oddzielają bliskich od siebie, nawet dla staruszki nie mają współczucia. Sytuacja w wierszu jest podobna do warunków panujących w obozie koncentracyjnym, czyli poddawaniu selekcji każdego ludzkiego istnienia. Nazwanie nadprzyrodzonych istot zbrodniarzami posiada podwójny sens. Po pierwsze to kwestia prześladowania – ludzie są stale pilnowani, śledzeni, „otaczani opieką”. W podobnym znaczeniu każdy z ludzi ma swojego dobrego ducha, który go strzeże i czuwa nad nim. Jednak w tym wierszu sytuacja jest odwrócona, zdeformowana. Opieka zostaje zamieniona w nadzór. Drugim zagadnieniem będzie wywołanie buntu w czytelniku – prowokacja wobec ustalonego w kulturze obrazu dobrego anioła - niecodziennym porównaniem go do prześladowcy. Herbert nie komentuje sytuacji. Wiersz „U wrót doliny” w swym dosłownym znaczeniu jawi się jako poetycka relacja z Sądu Ostatecznego. Przestrzeń w utworze nakreślona zostaje przez sam tytuł, czyli wejście do doliny. To właśnie tam rozgrywa się sytuacja liryczna:
„Po deszczu gwiazd/Na łące popiołów/Zebrali się wszyscy pod strażą aniołów/(…) aniołowie stróże są bezwzględni i trzeba przyznać mają ciężką robotę.”
Anioły według Herberta nie są niebieskimi posłańcami od Boga, a funkcjonariuszami biurokratycznego państwa zaświatów, są bezwzględni. W zachowaniu przypominają policjantów. Odmienny wizerunek anioła w wierszu wynika ze zmian, jakie nastąpiły w świecie po II wojnie światowej. Aniołowie ukazują się jako nieludzcy, pozbawieni wad, ułomności i słabości. Odwrócony porządek moralny skutkuje zmianą wizji aniołów, które nie są już opiekunami ludzi. Następuje desakralizacja zaświatów, bo na ziemi doszło do zaburzenia ustalonego porządku moralnego.

Ostatnim literackim wizerunkiem anioła, również z wiersza Herberta jest Anioł przybierający fizyczna postać. Pokazuje to wiersz Zbigniewa Herberta „Przesłuchanie anioła”. Dla Zbigniewa Herberta punktem odniesienia jest zawsze człowiek z jego niedoskonałością, cielesnością a za tym cierpieniem. Postawę poety wobec niedoskonałego człowieczeństwa cechuje głębokie zrozumienie i współczucie. A anioł to przecież doskonałość, zatem anioł jest nieludzki, toteż sztuczny, wrogi. Zaczyna interesować poetę wtedy, gdy przypomina człowieka, a więc kiedy zazna człowieczeństwa, cierpienia, bólu. Takiego anioła odnajdziemy w wierszu Przesłuchanie anioła. Już tytuł może budzić zdziwienie, ponieważ anioł kojarzy się nam z czymś idealnym i niewinnym a tymczasem w wierszu pełni funkcje przesłuchiwanego i podejrzanego. Jeśli nawet na początku anioł był postacią nie z tego świata, to szybko „uczłowiecza się” za sprawą cierpienia. Uświadamia sobie fakt posiadania pleców i kręgosłupa, gdy spadają na niego razy oprawców. Powoli „wciela się w winę”, a po kilku nocach gotów jest iść na ugodę, przyznać się do wszystkiego, współpracować. W końcu zostaje powieszony „głową w dół”. Początkowo przesłuchiwany ma swoje atrybuty:
„jest cały z materii światła
eony jego włosów
spięte są w pukiel”
W utworze nie ma mowy o skrzydłach, a pojawiają się tylko te elementy ciała, które ma także człowiek: policzki, plecy, kręgosłup, zęby, głowa, gardło. Podkreślona jest więc fizyczność anioła. Przesłuchanie ma charakter przesłuchań jakie miały miejsce w więzieniach PRL-u lub w czasach Inkwizycji, czyli z użyciem siły fizycznej i psychicznej.

Podsumowując, anioł jest pomocnikiem i ręką od Boga wyciąganą do nas-ludzi grzeszących. Nie każdy artysta przedstawia anioła na wzór pięknego, młodego człowieka. Anioł jest bytem i tak naprawdę nie wiemy jak wygląda to boskie stworzenie, możemy sobie Go tylko wyobrazić. W przedstawionych przeze mnie utworach literackich aniołowie zostali ukazani między innymi jako istoty posiadające własną wolę, będące pośrednikami między Bogiem a człowiekiem, są podobne do Niego i nas samych. Zbigniew Herbert natomiast stworzył własną koncepcję anioła jako bezwzględnego stróża ludzi, wywyższającego się ponad społeczeństwo, mającego władzę, aby bezwzględnie kierować ludźmi. Demitologizując obraz anioła stróża prowokuje czytelnika do głębszej refleksji egzystencjalnej. Motyw anioła jest głęboko zakorzeniony w europejskiej kulturze, dlatego powstanie jeszcze nie jeden utwór opisujący charakter tego nadziemskiego bytu.

strona:    1    2    3    4  





Motyw anioła w literaturze i sztuce. Omów funkcjonowanie motywu, odwołując się do wybranych tekstów kultury

Ocena:
20/20
Teza: Transformacje wizerunku anioła na przestrzeni epok - funkcje i rola motywu anioła na przestrzeni wieków.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca kompletna, bardzo rozbudowana. Wypowiedź dojrzałą z przemyślaną strukturą.

Różne ujęcia anioła w literaturze. Przedstaw na wybranych przykładach

Ocena:
20/20
Teza: Najciekawsze literackie kreacje istot ponadziemskich.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca logicznie skonstruowana. Przedstawia wybrane literackie kreacje aniołów.

Przedstaw sposoby ujęcia motywu anioła w literaturze i omów jego funkcje na wybranych przykładach

Ocena:
20/20
Teza: Przedstawienie, w jaki sposób motyw anioła funkcjonuje w literaturze. Zasygnalizowanie roli, jaką odgrywa ten motyw w prezentacji idei utworów.

Ocena opisowa nauczyciela: W pełni poprawna praca pod względem merytorycznym i konstrukcyjnym

Wizerunek anioła w literaturze i innych dziedzinach sztuki. Porównaj sposoby ujęcia postaci zestawiając wybrane teksty kultury

Ocena:
19/20
Teza: Najciekawsze kreacje aniołów na podstawie tekstów literackich i dzieł malarskich.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca wyczerpuje temat, rozsądnie dobrana kolejność i treść argumentów, bogata bibliografia, dojrzały język. Zbyt klasyczny wstęp, można rozbudować wnioski.

Funkcjonowanie motywu anioła w literaturze, filmie i muzyce

Ocena:
19/20
Teza: Anioły biblijne a postacie aniołów w literaturze, filmie i muzyce. Analiza porównawcza.

Ocena opisowa nauczyciela: Ciekawe podejście do tematu, bogata bibliografia, jednak dosyć chaotyczna argumentacja psuje efekt końcowy.

Motyw anioła. Omów na wybranych przykładach z literatury i sztuki

Ocena:
19/20
Teza: Różne sposoby ukazywania aniołów w literaturze i sztuce na przestrzeni wieków.

Ocena opisowa nauczyciela: Prezentacja rozległa, zawiera wiele odwołań do tekstów literackich i przykładów z innych dziedzin sztuki, jednak część elementów opracowana jest zbyt pobieżnie.

Przedstaw funkcjonowanie motywu anioła w literaturze i sztuce różnych epok

Ocena:
16/20
Teza: Rola aniołów w literaturze i sztuce różnych epok, stosunek ówczesnych twórców do prezentowanych postaci aniołów.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca poprawna, brakuje jednak zakończenia. Język dojrzały, słownictwo rozbudowane. Krótki ramowy plan pracy.

Sposoby kreacji aniołów w literaturze i sztuce

Ocena:
16/20
Teza: Od sacrum do profanum – ewolucja wizerunku anioła na przestrzeni wieków.

Ocena opisowa nauczyciela: Temat wyczerpany, praca spójna, ciekawy dobór argumentów, dobry wybór wniosków. Zbyt dużo niepewnych źródeł.