Pogotowie maturalne: Motywy literackie - Motyw władcy/władzy


Przedstaw i wyjaśnij relacje między jednostką a władzą na podstawie wybranych utworów literackich

Władza to prawo rządzenia państwem i jego instytucjami, stowarzyszeniami oraz obywatelami, to moc oddziaływania na innych. Organizacja życia społecznego, która ma ponadtysiącletnią tradycję, zakłada, że nad ogółem jednostek istnieje zwierzchnictwo sprawowane przez szczególnych obywateli. W długiej historii istniało wiele koncepcji sprawowania władzy, począwszy od jedynowładztwa, poprzez oligarchię, tyranię, absolutyzm na demokracji kończąc. Każda z form sprawowania urzędu w określony sposób wpływała na jednostkę, a ta w określony sposób reagowała na nią. Wśród postaw obywateli możemy wyróżnić bezwzględne poddanie, pokorę, akceptację, ale także i niechęć oraz bunt. Jak widać, problem relacji między władzą a jednostką jest niezwykle złożony, dlatego tak bogate odzwierciedlenie uzyskał w literaturze. W swojej prezentacji pokażę kilka różnorodnych sposobów sprawowania rządów i reakcji na nie.

W starożytności problem władzy porusza tragedia Sofoklesa „Antygona”. Utwór prezentuje postać Kreona, który swoją władzę traktuje niezwykle poważnie - nie uznaje żadnych kompromisów, nawet wobec członków swojej rodziny. Antygona sprzeciwiła się władzy państwowej, za co została surowo ukarana. W pojedynku zginęli jej dwaj bracia Eteokles i Polinejk. Kreon nakazał pogrzebać z honorami Eteoklesa, który walczył w obronie ojczyzny, a ciało zdrajcy Polineika pozostawić niepochowane na pastwę dzikim zwierzętom. Dziewczyna postanawia pochować brata, za co została surowo ukarana. Antygona postawiona została przed bardzo trudnym wyborem: przestrzegania praw ludzkich, które zabraniały pochowania zwłok zdrajcy i poszanowania władzy, albo praw boskich, które wręcz nakazywały pochować z godnością każdego śmiertelnika. Sumienie i moralność nie pozwalały jej na to, aby zostawić zwłoki brata i skazać je na sponiewieranie. Z drugiej strony nie chciała sprzeciwiać się woli władcy, gdyż groziło to śmiercią. Z tak trudnej sytuacji, w której została postawiona Antygona, nie było jednoznacznie pozytywnego wyjścia. Jakąkolwiek decyzję by podjęła i tak z góry skazana była na klęskę. Przyjęła postawę pokory i oddania religii, jednocześnie buntując się przeciwko królewskiej władzy i panującym społecznym prawom. Przeżywała katusze psychiczne, ponieważ musiała wybierać pomiędzy równorzędnymi racjami. W rezultacie skazana na śmierć, wcześniej popełniła samobójstwo. Kreon brał przede wszystkim pod uwagę dobro państwa i utrzymanie autorytetu władzy. Obiektywnie rzecz biorąc, był sprawiedliwy - równo traktował wszystkich obywateli, nawet członków rodziny. Zlekceważył jednak prawa boskie. Okazał się niezwykle dumnym, wręcz pysznym autokratą; uznał, że kraj należy do niego. Kreon to człowiek gwałtowny i nieustępliwy, pozbawiony zrozumienia i litości. Władca wszędzie doszukiwał się wrogów; jednak nie wrogów państwa, a władcy. Jego rozkaz wydaje mu się słuszny. Niestety, nie przemyślał swojej decyzji i nie wziął pod uwagę możliwych konsekwencji.

Ostatecznie, w eksodosie, czyli ostatniej części utworu, Kreon rozpacza i zauważa swoje błędy. Niestety, jest już za późno. Fatum zostaje spełnione. Oboje bohaterów ponosi klęskę. Jest to jedna z cech „Antygony” - typowego dramatu antycznego. Występuje tu bowiem konflikt tragiczny między bohaterami - konflikt, którego nie można zażegnać. Utwór Sofoklesa pełnił funkcję katharsis, jego rolą było oczyszczenie psychicznie widzów. Przede wszystkim jednak zauważam dydaktyczną funkcję ukazania tego typu władcy. Sofokles - człowiek bogobojny - chciał ukazać, że sprzeciwienie się prawom boskim zawsze zostanie ukarane.

Zupełnie odmienny rodzaj sprawowania rządów przedstawił Juliusz Słowacki w dramacie „Balladyna”. Utwór mówi o władzy i jej wielkiej sile. Tytułowa bohaterka to wiejska dziewczyna, córka ubogiej wdowy i siostry Aliny. Piękność o mrocznej urodzie, bladej cerze i oczach jak węgle, silnym charakterze, żądna bogactwa i władzy – dla ich zdobycia zdecydowana jest nie cofnąć się przed niczym. Spotyka się wprawdzie z Grabcem, ale kiedy pojawia się nadzieja zostania żoną możnego Kirkora, bez wahania porzuca wiejskiego zalotnika. Rywalizację z siostrą o Kirkora rozstrzyga zbrodnią: ponieważ żoną rycerza ma zostać ta z dziewczyn, która uzbiera więcej malin w lesie. Balladyna, widząc przewagę Aliny w zbiorze owoców, zabija ją w lesie, po powrocie zaś tłumaczy nieobecność siostry ucieczką z kochankiem. Oddaje rękę Kirkorowi i wyjeżdża wraz z nim i starą matką do zamku. Pozostaje jej jednak niezmywalne piętno zbrodni – krwawa plama na czole i powracająca stale obawa przed ujawnieniem czynu. Dumna i ambitna dziewczyna bez trudności wchodzi w rolę pani na zamku Kirkora: pogardliwie odtrąca dawnych sąsiadów ze wsi, Matkę – wieśniaczkę usuwa z komnat do pokoiku na wieży, odtrąca Grabca, który chciał się z nią zobaczyć. Chciwy i ambitny dowódca straży zamkowej - Kostryn - staje się rychło jej wspólnikiem w bezwzględnym dążeniu do władzy. Wspólnie mordują Gralona – posłańca Kirkora. W zacieraniu śladów swej przeszłości Balladyna jest konsekwentna: publicznie zapiera się swojej matki, którą wyrzuca z zamku. Nie może tylko odeprzeć od siebie przywidzeń i zjaw, które przypominają jej o początku zbrodniczej drogi – zabicie siostry. Eliminuje wszystkich którzy znają jej przeszłość. Każe Kostrynowi powiesić Pustelnika, sama zaś morduje nożem Grabca, aby zdobyć koronę Popielów. Występuje także w otwartej wojnie o tron przeciw własnemu mężowi Kirkorowi. Kiedy zaś Kirkor w decydującej bitwie z wojskami Balladyny i Fon Kostryna ginie, podstępna zbrodniarka truje Kostryna. Nikt już wówczas nie stoi na drodze kobiecie, której jedyną ambicją jest nieograniczona władza.

Zasiada na tronie z koroną Popielów na skroni i zgodnie z obyczajem nakazującym władcy w pierwszym dniu panowania rozsądzić „sprawy kryminalne” rozpatruje wniesione skargi. Wydaje więc wyrok śmierci na nieznanego truciciela, sprawcę śmierci Kostryna, podobny wyrok orzeka wobec zagadkowego mordercy Aliny, której ciało znaleziono w lesie. Wtedy przed sądem pojawia się jej własna oślepiała matka, oskarżając przed królową swoją wyrodną córkę. Kiedy jednak wdowa dowiaduje się, że winna ma zostać straszliwe ukarana, nie chce wyznać jej imienia. Zostaje wedle procedury poddana torturom, podczas których umiera. Balladyna po raz trzeci tego dnia wydaje wyrok śmierci na nieznanego sprawcę – tym razem na córkę wdowy. Kiedy wymawia słowa wyroku: „Winna śmierci!” uderza piorun, zabijając królową – zbrodniarkę. Balladyna była zdecydowaną i bezwzględną kobietą, która nie cofnęła się przed niczym, aby osiągnąć swój cel, którym była absolutna władza. Po objęciu tronu próbuje być dobra władczynią, ale wszystkie jej działania miały na celu ukrycie jej zbrodniczej przeszłości. Wydając wyrok śmierci na córkę wdowy wydaje wyrok na siebie. Przykład Balladyny pokazuje, jak władza silnie może wpływać na jednostkę, jak może ją opętać i doprowadzić do wielu tragedii.

W powieści „Rok 1984” Georg Orwell przedstawił ponurą wizję społeczeństwa poddanego wymyślnemu terrorowi psychicznemu i fizycznemu, rządzonego przez potężny zbiurokratyzowany aparat. Powieść jest antyutopijnym ukazaniem rzeczywistości w państwie o niewiarygodnie rozwiniętym totalitarnym systemie władzy. Obywatele ukazanej w powieści Oceanii są całkowicie podporządkowani władzy. Partia kontroluje ich życie we wszystkich jego aspektach. Teleekrany w domach i biurach, podsłuchy na ulicach, w parkach i lasach, szpiegostwo i donosicielstwo sprawiają, że inwigilacja jest banalnie prosta. Zadanie to ułatwia paraliżujący strach każdego członka Partii przed popełnieniem jakiegokolwiek wykroczenia. Należy dodać, że za wykroczenie nie jest uważane tylko postąpienie wbrew narzuconej ideologii, równie surowo karana jest „myślozbrodnia”. Przed tą forma złamania „prawa” zapobiegać ma mechanizm „dwójmyślenia”, będący jednym ze sposobów kontroli ludzkich umysłów. Inną efektywną metodą jest wpajanie od najmłodszych lat miłości do Wielkiego Brata oraz bezgranicznej lojalności wobec Partii. Organizacje takie jak Kapusie, Liga Młodych czy Młodzieżowa Liga Antyseksualna kształtują światopogląd dzieci i młodzieży tak, by był zgodne z poglądami władzy oraz tak, aby bez wahania mogli oni w przyszłości wykonywać wszystkie wyznaczone im polecenia.

Wszystkie warstwy społeczeństwa są zniewolone. Brak skali porównawczej, izolacja i życie w klaustrofobicznym świecie Wielkiego Brata sprawiają, że część ludzi w ogóle nie zdaje sobie sprawy ze swojego ubezwłasnowolnienia. Członkowie Partii Wewnętrznej dla realizacji celów posługiwali się licznymi sloganami, widocznymi wyraźnie na plakatach i murach miasta. Najważniejsze hasła - zasady Partii to: „WOJNA TO POKÓJ, WOLNOŚĆ TO NIEWOLA, IGNORANCJA TO SIŁA”. Nadzór nad wypełnianiem trzech przykazań Wielkiego Brata sprawują cztery ministerstwa: Ministerstwo Miłości, Pokoju, Prawdy i Obfitości. Ich nazwy są częścią powszechnej propagandy. W wynaturzonym świecie Wielkiego Brata nie ma miejsca na miłość, sprawiedliwość czy więź z drugim człowiekiem. Ślepe i bezwzględne dążenie Partii do władzy nie jest środkiem do celu, lecz jest celem samym w sobie. Wielokrotne zmienianie historii, zawieszenie Oceanii gdzieś w czasoprzestrzeni oraz ciągła modyfikacja prawdy niszczy indywidualność jednostki i zdolność logicznego myślenia. Wszyscy stają się jedną bezbarwną masą służącą Partii.

W 1950 roku w Waszyngtonie powstał wiersz Czesława Miłosza „Który skrzywdziłeś”. Jest on wyrazem buntu wobec tyrana, krzywdzącego zwykłych obywateli. Ze względu na kontekst historyczny można skonkretyzować bohatera lirycznego. Jest nim Stalin, który skupił wokół siebie „gromadę błaznów” czyli bezgranicznie oddanych pochlebców. Podmiot liryczny przeciwstawia się zatraceniu norm moralnych. Uważa, iż postawa nonkonformizmu jest obowiązkiem poety: „Nie bądź bezpieczny. Poeta pamięta / Możesz go zabić - narodzi się nowy.” Dzięki stylizacji biblijnej podmiot pełni rolę proroka broniącego prawdy. Przeciwstawia się złu, uosabianemu przez reżim totalitarny. Poprzez lirykę apelu poeta obarcza tyrana moralną odpowiedzialnością za popełnione zbrodnie. Miłosz wyrażał bezkompromisowe sądy i dobitnie dał wyraz swego buntu, ponieważ w czasie powstania utworu przebywał na emigracji i nie podlegał wpływom totalitaryzmu. Poeta utożsamia się jednak z rodakami, nękanymi prześladowaniami. Należy zwrócić również uwagę na ponadczasowość refleksji poetyckiej. Miłosz nie wyraża jedynie sprzeciwu wobec rządów konkretnego tyrana. Wskazuje on na ponadczasowość aparatu ucisku. Wzniosłym ideałom przeciwstawia antywartości. Jego bunt zrodził się więc z refleksji nad złem odwiecznie wyrządzanym ludzkości przez zbrodniarzy, do których skierowany jest ostatni dystych: „Lepszy dla ciebie byłby świt zimowy / I sznur i gałąź pod ciężarem zgięta.”

Kilkanaście lat później powstała „Mała Apokalipsa” Tadeusza Konwickiego. Utwór ten stanowi ostrą krytykę rzeczywistości polskiej lat siedemdziesiątych naszego wieku, kiedy państwo było w stanie całkowitego rozkładu. Pokazuje tragizm jednostki postawionej wobec szarej rzeczywistości PRL-u. Panował w niej terror, zakłamanie, zniewolenie i chaos. Polityka była jednym wielkim kłamstwem. Autor przedstawia „obraz świata zgnojonego, zniszczonego [...] gdzie wszystko jest nieważne, skłamane, zniszczone – rzeki, lasy, pogoda, kalendarz, godność ludzka”. Władza ukazana w powieści opierała się na działalności milicjantów i funkcjonariuszy Urzędu Bezpieczeństwa. Wszystko było kontrolowane, a społeczeństwo manipulowane. W całym kraju szerzyła się propaganda, która tworzyła obraz wspaniałego państwa. Hymnem narodowym była przejęta od Związku Radzieckiego Międzynarodówka, kolory flagi zostały zmienione, pozostał na niej jedynie malutki biały pasek. Akcja utworu umiejscowiona została w Warszawie, w 40 rocznicę powstania PRL-u, a czas akcji obejmuje około 12 godzin. Jest on zamazany, nieokreślony, co doskonale przedstawia chaos i rozpad tamtej rzeczywistości.

Człowiek w takiej rzeczywistości był marionetką, która nie miała nic do powiedzenia, bo o wszystkim decydowała władza. Ubezwłasnowolnienie panowało do tego stopnia, że ludzie nie wiedzieli jaki jest dzień i pora roku, ponieważ kalendarz należał do Urzędu Bezpieczeństwa. Krytyczna ocena świata połączona jest z sylwetką głównego bohatera - pisarza, który wędruje ulicami miasta w poszukiwaniu racji. Odwiedzili go Rysio i Hubert z żądaniem, aby dokonał aktu samospalenia na znak protestu przeciwko totalitarnemu państwu, w którym nie sposób było normalnie funkcjonować. Przeciwstawiał się światu, rezygnował z pokus, ambicji, zaszczytów, aby ocalić godność i honor. Zanim bohater dokonał samospalenia, odbył wędrówkę po Warszawie. Obserwując ją, analizuje swoje życie, stosunki z ludźmi. Jest to jego mała Apokalipsa, zapowiedź końca, a „małej”, bo osobistej zagłady, prywatnej. Kolejnymi etapami wędrówki były zło i grzech. Bohater próbował znaleźć sens swojej egzystencji. W końcu dokonał świadomego wyboru. Nie umarł dla opozycji, ani dla ginącego świata. Robił to, aby odnaleźć sens życia w śmierci, zwracał się w ostatecznym momencie do Boga i ludzi. Decyzja bohatera była próbą walki z obojętnością i zwątpieniem. Towarzyszyła jej nadzieja, że ta śmierć nie będzie daremna i że przyniesie jakąś zmianę. Postać głównego bohatera jest idealnym odbiciem całego społeczeństwa peerelowskiej Polski. Społeczeństwa trwającego w beznadziei dnia codziennego. Próbującego walczyć o prawdę i wolność poprzez heroiczne i desperackie akty walki. Jednak poprzez postawę pisarza powieść niosła nadzieję na ocalenie elementarnych wartości takich jak dobro, wolność czy sprawiedliwość.

Jak widać na podstawie ukazanych przykładów władza może oddziaływać na jednostkę w rozmaity sposób. Co warte podkreślenia w literaturze odnajdujemy więcej portretów niegodziwych rządzących i pokrzywdzonych poddanych, niż sprawiedliwych i godnych mężów opatrzności. W mojej prezentacji widać co władza może uczynić z jednostką, która jej pożąda, ale także jak jednostka może sprzeciwić się niesprawiedliwości, okrucieństwu czy beznadziejności sprawowanych rządów. Często decyzje takich bohaterów są tragiczne – zarówno Antygona, jak i bohater „Małej apokalipsy” decydują się na samobójstwo. Myślę, że najważniejszym wnioskiem z mojej pracy jest to, ze literatura powinna opisywać przykłady różnych rządów, pokazywać ich błędy, przestrzegać przed zapędami tyranów i, zgodnie ze słowami Miłosza, „pamiętać”.

strona:    1    2    3    4    5    6  





Scharakteryzuj postać tyrana, despoty, władcy absolutnego na przykładzie wybranych tekstów literackich i dzieł malarskich

Ocena:
20/20
Teza: Jak pokazuje historia, literatura i malarstwo poszczególni władcy w swoich rządach często odwoływali się do argumentu siły, stając się despotami.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca w sposób wyczerpujący realizuje temat. Poprawna bibliografia i plan ramowy.

Zbrodnia jako sposób dojścia do władzy. Omów temat, analizując wybrane teksty kultury

Ocena:
20/20
Teza: Literatura pokazuje wielu bohaterów, którzy, aby zdobyć władzę, nie cofnęli się nawet przed najgorszymi zbrodniami.

Ocena opisowa nauczyciela: Realizacja tematu sprawna, dobrze dobrane lektury i argumenty.

Przedstaw i wyjaśnij relacje między jednostką a władzą na podstawie wybranych utworów literackich

Ocena:
20/20
Teza: Problem relacji między władzą a jednostką jest niezwykle złożony, dlatego tak bogate odzwierciedlenie uzyskał w literaturze.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca świetnie opisuje mechanizmy władzy. Poprawna bibliografia.

Wizerunek władcy w literaturze polskiej. Omów zagadnienie, analizując wybrane przykłady literackie

Ocena:
20/20
Teza: W polskiej literaturze możemy odnaleźć zarówno pozytywne, jak i negatywne kreacje władców.

Ocena opisowa nauczyciela: Prezentacja w pełni realizuje temat. Oparta jest na utworach z różnych epok.

Władza. Pokusa, zaszczyt czy odpowiedzialność. Przedstaw zagadnienie na podstawie wybranych utworów różnych epok literackich

Ocena:
20/20
Teza: Artyści wielu epok literackich przedstawiają różne mechanizmy władzy oraz interpretują władzę jako pozytywny lub negatywny przywilej.

Ocena opisowa nauczyciela: Prezentacja w pełni poprawna, skupia się na odpowiedzi na pytanie postawione w tytule.

Motyw zbrodni – służącej zdobywaniu i utrzymywaniu władzy w literaturze.

Ocena:
20/20
Teza: Twórcy nie tylko uwidaczniali problemy wynikające ze sprawowania władzy, ale i przestrzegali przed jej zgubnym wpływem na człowieka.

Ocena opisowa nauczyciela: Ciekawa prezentacja oparta na klasycznych dziełach poruszających problem zbrodni i władzy.

Kreacje władców w literaturze różnych epok

Ocena:
19/20
Teza: W literaturze możemy odnaleźć zarówno pozytywne, jak i negatywne portrety władców. Wykorzystanie tego motywu służyło pochwale panującego lub przestrodze przed zgubnymi skutkami żądzy władzy.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca poprawna, wyczerpuje temat. Gustowna prezentacja pps.

Od Makbeta do Jądra ciemności. Zinterpretuj wybrane teksty literackie, przedstaw problem destrukcyjnej żądzy władzy

Ocena:
19/20
Teza: Pomimo upływu stuleci uczucie żądzy władzy nie zmieniło się.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca dobrze poprowadzona. Kolejne argumenty przekonują. Zwarta kompozycja zasługuje na pochwałę.

Szaleńcy na tronie. Analizując celowo wybrane utwory literackie z różnych epok, przedstaw i porównaj wizerunki władców

Ocena:
19/20
Teza: Twórcy literatury często skupiali się na portretach władców i ich stopniowym popadaniu w obłęd.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca przedstawia ciekawe kreacje władców pochodzących z różnych epok. Poprawna teza i wnioski.

Motyw władzy i jej wpływu na postępowanie i osobowość człowieka. Rozważ temat na podstawie wybranych utworów literackich różnych epok.

Ocena:
19/20
Teza: Jaka siła powoduje, że człowiek stara się być wyżej od innych i chce nimi rządzić?

Ocena opisowa nauczyciela: Dobrze napisana prezentacja, poprawna bibliografia i ramowy plan.

Pozytywne wizerunki władców w literaturze. Omów zagadnienie na podstawie wybranych lektur

Ocena:
18/20
Teza: Trudno być władcą idealnym. Zawsze znajdą się błędy, które można wytknąć i dokonania, które można chwalić.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca przeciętna, zawiera wszystkie niezbędne elementy. Poprawnie dobrana literatura.

Motyw władcy w literaturze różnych epok

Ocena:
18/20
Teza: Każda władza wymaga odpowiedzialności, surowych zasad moralnych, dużej wiedzy i predyspozycji, zaś władza sprawowana przez jednostkę wymaga wręcz spartańskiej samodyscypliny i wielkiej roztropności.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca standardowa. Ukazuje na przykładzie prawidłowo dobranych lektur różne kreacje władców.