Pogotowie maturalne: Motywy literackie - Motyw arkadii / raju


Obraz piekła i raju w literaturze i malarstwie. Zaprezentuj temat, odwołując się do wybranych przykładów z różnych epok

Raju ani piekła nie ma na żadnej mapie, żaden utwór literacki nie wskaże nam do niego jednoznacznej drogi. Jednak motywy związane z tymi pozaziemskimi krainami pojawiają się w literaturze od początków jej istnienia. Raj to miejsce szczęśliwe, sielskie, utracone lub możliwe do poznania. Nazywany bywa Krainą mlekiem i miodem płynącą, wiąże się ze stanem pierwotnej szczęśliwości człowieka, cieszącego się wolnością, żyjącego w bliskim kontakcie z bogami i naturą. Motyw szczęśliwych krain przybiera wiele form, najpopularniejsze z nich to mitologiczna Arkadia i biblijny Eden, będące dość podobną realizacją motywu rajskiego. Z kolei piekło to miejsce czasowej lub wiecznej kary pozagrobowej. Zwykle to kraina podziemna, siedziba złych duchów i dusz potępionych. Krainy nieziemskie zawsze pobudzały wyobraźnię artystów, dzięki czemu w literaturze i malarstwie odnajdziemy wiele ich przedstawień. W swej prezentacji przedstawię, moim zdaniem, najciekawsze z nich.

Raj to miejsce, w którym przebywali pierwsi rodzice – Ewa i Adam. W Księdze Rodzaju czytamy, że Bóg „zasadziwszy ogród w Eden na wschodzie, umieścił tam człowieka, którego ulepił" (Rdz 2, 8). Biblijny Eden oznacza ogród rozkoszy. Rosły w nim drzewa o jadalnych owocach, a wśród nich drzewo poznania dobrego i złego, zwierzęta żyły w zgodzie, niczego nie brakowało. Krajobraz był harmonijny, pełen zieleni, kwitnących roślin. Człowiek nie miał zmartwień, nie musiał się przejmować o jedzenie, mieszkaniem była dla niego cała kraina, nie musiał dbać o strój, bo nie znał wstydu. Niektórzy uważają, że pierwotnie rajem była cała ziemia. Wszędzie panowała harmonia i pokój gwarantowana obecnością Boga. Jednak w naturze człowieka zasiane zostało zwątpienie. To podyktowane człowiekowi przez szatana przekonanie, że Bóg nie dał człowiekowi wszystkiego, co mu się słusznie należy, że Bóg zachował coś dla siebie: jest to prawo decydowania o tym, co jest dobrem a co złem. Grzech pierworodny wynika z wolnego wyboru człowieka, jego wolnej decyzji skierowanej przeciw Bogu. Pismo Święte podkreśla jednocześnie, że człowiek nie doszedłby sam do tak wyraźnego powiedzenia Bogu „nie”, gdyby nie został do tego podjudzony „z zewnątrz”. W Nowym Testamencie spotka się możemy z nową symboliką raju. Znana jest biblijna scena ukrzyżowania w której na prośbę przestępcy: „wspomnij na mnie gdy przyjdziesz do swojego królestwa”, Jezus odpowiada, udzielając obietnicy: „Zaprawdę, powiadam ci: Dziś ze mną będziesz w raju” (Łuk.23,43). W tym znaczeniu Raj to miejsce, do którego po śmierci, bądź po sądzie ostatecznym przemieszczają się dusze ludzi żyjących zgodnie ze słowem bożym.

Do biblijnego obrazu raju nawiązuje obraz Hieronima Boscha - „Ogród ziemskich rozkoszy”. Twórczość tego malarza charakteryzuje złożona symbolika, dotycząca, w wielu przypadkach, grzeszności i niedoskonałości człowieka. Dzieła Boscha wyrażają lęk przed szatanem i potępieniem. Dla jego malarstwa typowe są postaci zbłąkanych, grzesznych ludzi opętanych przez diabła i zło. Panel centralny przedstawia upadek ludzkości, zwycięstwo grzechu. Nadzy ludzie wszystkich ras spędzają czas na cielesnych zabawach, igraszkach, jedzeniu i piciu. „Raj” to lewe skrzydło dzieła przedstawiające raj z Adamem i Ewą wśród fantastycznych zwierząt. Dzieło przedstawia spokojne, ciche, malownicze i piękne miejsce, w którym przyroda tętni życiem. Na pierwszym planie widzimy postać Adama i Ewy trzymanych za rękę przez Boga. Środek obrazu ukazuje nieziemską różową fontannę, która stoi na środku jeziora. Poprzez swój kształt i barwę przyciąga wzrok, jest najbardziej charakterystycznym punktem dzieła; symbolizuje zależność wszystkiego, co jest na Ziemi. Po lustrze jeziora pływają kaczki, łabędzie i inne zwierzęta wodne. Nieco dalej możemy zaobserwować spragnione zwierzęta korzystające z wodopoju. Na dalszym planie widzimy mały pagórek. Za pagórkiem dumnie maszeruje kilka antylop, a tuz przed nimi możemy zaobserwować mnóstwo ptaków przelatujących między pobliskimi skalami o niecodziennym wyglądzie i kształtach. Owe ptaki wyglądają przepięknie, przelatując stadem przez wąski otwór w skale, tworzą w obrazie skojarzenia z biblijnym rajem i pięknem. Między zwierzętami panuje pokój, brak tu agresji, żądz, zabijania. Krainę ta można nazwać „mlekiem i miodem płynącą”. Panel prawy to przedstawienie Piekła. Tak jak dwie poprzednie części tryptyku są jasne, tak w tej dominują barwy ciemne. Tło stanowią płonące ruiny, walczące ze sobą wojska. Ludzie przeżywają straszliwe tortury, m.in. są zjadani przez ogromne ptactwo, wydalają z siebie duże złote monety, są przykuwani do ogromnych instrumentów (pomiędzy struny gigantycznej harfy), bezwiedni spółkują z licznymi bestiami, które przybierają nieziemskie kształty. Oba przedstawienia cechuje niezwykła wyobraźnia artysty. Po wnikliwej analizie dzieła, poszczególne motywy pozostają na długo w pamięci.

W utworze stanowiącym pomost między wiekami średnimi a epoką renesansu – w „Boskiej komedii” Dante Alighieri w szczegółowo i barwny sposób opisał piekło. Utwór zawiera sumę średniowiecznej wiedzy i umysłowości, odwołuje się do filozofii św. Tomasza z Akwinu. Pierwsza część utworu nosi tytuł „Piekło” („Inferno”). Piekło, jak wynika z relacji autora, powstało wskutek upadku Lucyfera z niebios. Główny bohater – Dante – spotyka Wergiliusza, który staje się jego przewodnikiem. Autor w piekle umieszcza wspaniałe podziemne nadbrzeża, zamki, fosy, jednocześnie zwracając nie mniej baczną uwagę na szczegóły architektoniczne — ruiny, szpary, szczeliny itp. Pamiętne i często cytowane do dziś słowa: „Porzućcie wszelką nadzieję, wy, którzy tu wchodzicie" widnieją na bramach tuż przy leśnym wzgórzu. Piekło w utworze to kraina katuszy, cierpią tu różne dusze, a kara zależy od rodzaju popełnionej zbrodni. Samo miejsce piekielne ma wygląd zwężającego się ku dołowi stożka i jest podzielone na 10 kręgów (w istocie 9 kręgów i przedsionek piekła). Im bardziej poważne przewinienie, tym w dalszym kręgu znajdują się kolejne napotykane postaci. A jest ich tu wiele, Dante wymienia około 600 nazwisk. Przedsionek piekła stanowi limbo – miejsce, w którym umiejscawia autor nieochrzczone dzieci oraz tych, którzy żyli przed narodzeniem Chrystusa i przez to nie mogli nigdy poznać jedynej, prawdziwej wiary. Tutaj też spotykamy liczne grono myślicieli, poetów i postaci historycznych lub mitologicznych antyku. Pojawiają się m. in. Homer, Achilles. W górnej części owej krainy (2-5 krąg) miejsce swoje znaleźli ci, którzy zgrzeszyli wskutek braku umiaru; w kolejnych kręgach (6-9) ci, których występki wynikają ze złośliwości. Ostatni, najniżej położy krąg to siedziba Lucyfera, znajdują się tam zdrajcy. W piekle, wypełnionym ogniem i silnym wiatrem, dzieją się rzeczy przerażające. Dusze poddawane są wymyślnym torturom i nie mają chwili spokoju. Jest to średniowieczna wizja mąk piekielnych, mająca w tamtych czasach silnie oddziaływać na grzeszników i wzywać do nawrócenia się.

W „Boskiej komedii” Dantego Alighieri pojawiają się także demony, które są strażnikami przydzielonego im obszaru. Na straży przedpiekla zwanego Limbą stoi mityczny przewoźnik ludzkich dusz przez rzekę, Charon. Demon ów przybiera postać siwego starca, bardzo posępnego i brzydkiego, ubrany jest w niewolniczy strój, a na głowie ma kapelusz. Kolejnym demonem, także sternikiem łodzi, jest Flegiasz, który został przemieniony w szatana. Była to kara za to, że spalił on świątynię Apollona w Delfach oraz za to, że ośmielił się gniewać na boga sztuki. Jest on przewoźnikiem Dantego i Wergiliusza po brzegach piątego piekielnego kręgu, w którym znajdują się cierpiące dusze zagniewanych grzeszników. Drugiego kręgu piekła strzeże Minos. To także mityczna postać - król wyspy Krety, syn boga Zeusa i Europy. Pełnił on funkcję sędziego w Hadesie, tutaj czuwa nad grzesznikami, którzy zgrzeszyli przez swoje zmysły, osądza ich za winy i nakłada na nich odpowiednie kary. Cerber to przykład zwierzęcia - potwora, który ucieleśnia siły zła. Jest on strażnikiem pokutującym w trzecim kręgu dantejskiej otchłani piekielnej. Z wizerunkiem demona o wyglądzie zwierzęcia Dante spotyka się w ósmym piekielnym kręgu. Tam w siódmym jarze znajdują się okrutne i kąsające dusze złodziei - węże. Te pełzające gady kojarzą się z biblijnym szatanem - wężem kusicielem, który stanowi symbol zła i grzechu, jest ucieleśnieniem nieczystych i szatańskich mocy, w nim mieści się wszystko, co najgorsze: kłamstwo, oszustwo, podstęp i spryt. Świat piekieł w „Boskiej komedii” przesycony jest symboliką mitologiczną i biblijną. W piekle obok mitologicznych postaci pojawiają się również diabły z harpunami. Pilnują one grzeszników, którzy za oszustwa pływają we wrzącej smole w piątym jarze Złych Dołów. Wodzem diabłów jest Zły Chwost, mający postać czarnego straszydła z rogami na ramionach.

Sąd Ostateczny Memlinga, obraz z XV wieku, pokazuje dwie ostateczne rzeczy człowieka – karę i nagrodę za grzechy: piekło i raj. Obraz jest złożony z trzech części Centralna część dzieła to sąd nad duszami ludzkimi. W kompozycji zastosowane jest deesis, czyli w centrum obrazu znajduje się Chrystus, a wokół Niego siedzą apostołowie wraz z Janem Chrzcicielem i Matką Boską i otaczają go półkolem. Przy głowie Jezusa znajdują się dwie rzeczy: biała lilia, symbol czystości i niewinności, ale również rozżarzony do czerwoności miecz, oznaczający karę boską, ukaranie za grzechy. Te dwa przedmioty wskazują drogę: lilia do Nieba, a miecz do Piekła. Prawa strona malowidła to miejsce potępionych, którzy staczają się w ogień piekielny. Ludzie na tej części obrazu wpadają w panikę, próbują uciekać. Stoją powykrzywiani w potwornym bólu, a diabły bez skrupułów targają ich po ziemi. Gleba, na której stoi Archanioł, im bliżej strony piekielnej, staje się coraz mniej żyzna i w efekcie staje się skałą. Prawa część obrazu przedstawia najbardziej tajemniczą i przerażającą wizję - czeluście piekielne. Czarne diabły z długimi ogonami strącają dusze potępionych do ognia przy pomocy wideł, odbierając potępieńcom wszelką godność, a ci palą się w jego płomieniach i cierpią męki – jest to kara za ciężkie grzechy. Mimika tych ludzi ukazuje lęk oraz cierpienie. W tle widać skały i bardzo ciemne chmury, a ponad ciałami unosi się siwy dym. Z góry anioł z trąbą obserwuje z przerażeniem męki dusz. Miejsce to jest bardzo ponure, napawające strachem. Z lewej strony obrazu nagrodzone dusze wstępują po schodach do raju. Każdy człowiek jest witany poprzez podanie ręki przez św. Piotra, u szczytu schodów czekają aniołowie, jednak co znajduje się za wrotami raju – tego nie wiemy. Tajemnica została zachowana. Jednak już sam moment powitania i spokojnej dostojności, zmusza do interpretacji pozytywnej tego wizerunku raju – jawi się jako miejsce nagrody, spokoju i zaszczytu. Gmach, do którego wchodzą wyróżnieni jest okazały i bogaty, co każe się domyślać, iż rajska nagroda jest równie, a może nawet bardziej, niesamowita. Zgodnie ze słowami Biblii, że ani oko nie widziało, ani ucho nie słyszało, jak wielkie i wspaniałe rzeczy przygotował Bóg.

Przeciwieństwo wyobrażenia wejścia do raju Memlinga odnajdziemy we współczesnym wierszu Zbigniewa Herberta. Utwór „U wrót doliny”. Po ziemskiej apokalipsie ludzie - „beczące stado dwunogów” - zebrani są u wrót doliny. Aniołowie, zgodnie z doktryną mówiącą, że każdy ma zostać zbawiony indywidualnie, oddzielają dzieci od matek. Następnie autor przedstawia dramaty trzech ludzi – kobiety pragnącej pozostać z ukochanym mężczyzną, staruszki, która nie chce rozstać się z ciałem zmarłego kanarka i drwala, który postanawia nie oddać siekiery będącej przez całe życie źródłem jego utrzymania. Nikt z ludzi nie chce rozstania, jednak ulegają rozkazom aniołów. Pragną jednak ocalić pamiątki: „strzępy listów wstążki włosy ucięte i fotografie”. Ostatnia zwrotka wyjaśnia cel wędrówki ludzi – mają oni być podzieleni na tych dobrych, idących do nieba - „śpiewający psalmy” i potępionych - „zgrzytający zębami”. Sąd ostateczny daleki jest od wyobrażenia miłosierdzia bożego i sprawiedliwości, przypomina raczej obrazy z transportów ludzi do obozów koncentracyjnych.

Innym utworem tego poety odnoszącym się do motywu Raju jest wiersz „Sprawozdanie z raju”. Powszechnie raj to miejsce będące czymś odległym, dalekim, doskonałym, lub miejscem nie do końca szczęśliwym, ale jednak dalekim od rzeczywistości. Inaczej sprawa wygląda u Herberta, poeta pokazał raj jako zwykłą codzienność. Podmiot liryczny chłodno przedstawia obraz nieba daleki od typowych ludzkich wyobrażeń. Nie odnajdujemy w wierszu żadnych odczuć i przemyśleń podmiotu lirycznego, co miało miejsce we wszystkich wcześniej przywołanych dziełach. Nie odczytujemy zatem wprost poczucia szczęścia lub jego braku. Herbert nadał lirykowi ton sprawozdania, reporterskiej relacji z raju, który jawi się jako wielka fabryka. Nie mamy tu zatem arkadyjskiej przyrody i błogiego lenistwa, ale trzydziestogodzinny tydzień pracy, za który wypłacane są pensje. Wprawdzie wykonywana praca fizyczna nie jest tak ciężka, jak na ziemi („wskutek mniejszego przyciągania”), jednak kraina wiecznej szczęśliwości daleka jest od sielskości. Porządek i trwałość panującego ustroju zapewnia zorganizowana administracja. Ale podmiot przyjmuje tu postawę ironiczną. Jego komentarz: naprawdę w raju jest lepiej niż w jakimkolwiek kraju mimowolnie budzi uśmiech politowania. Bo okazuje się, że rzeczywistość niebiańska niewiele odbiega od ziemskiej, a skoro podmiot liryczny aż tak o tym zapewnia, to może ten cały raj nie jest wcale lepszy niż życie na ziemi? Herbert w widoczny sposób odwołuje się do wyobrażeń chrześcijańskiego raju, o czym świadczy użyta terminologia: zmartwychwstanie, oglądanie Boga, cuda i potopy, dusza czy skrzydła anielskie. Jednak cały czas zachowuje dystans i posługuje się ironią, oto proces zbawiania ukazany jest jako czynność mechaniczna, swoiste dosłowne oddzielanie duszy od ciała. Mało tego czynność ta okazała się technicznie niemożliwa do poprawnego wykonania – zatem także w niebie możliwe są błędne rozwiązania, niedoskonałość. W utworze Herberta ludzie nie są szczęśliwi - choć nie jest to nazwane wprost. Zachowują się jak trybiki w maszynie, trwają w niepewności, co do możliwości spotkania z Bogiem: Kiedy to nastąpi nikt nie wie, ich egzystencję wyznacza słodki ryk syren a pod pachą niosą niezgrabne skrzydła, daleko więc im do aniołów. Herbert stworzył ironiczny i gorzki opis raju, który przypomina naszą ziemską codzienność. Jest to gra poety z konwencjami biblijnymi i tradycyjnym wyobrażeniem nieba, ale skoro bowiem nikt go nie widział, dlaczego nie miałoby ono przypominać choćby fabryki właśnie?

Zbliżając się do końca niniejszych rozważań, nasuwa mi się cytat Paulo Coelho, że „Bóg ukrył piekło w samym sercu raju”. Tak jest w istocie i można to rozumieć w wieloraki sposób. Piekłem może być drzewo poznania dobra i zła, które było przyczyną utraty raju, ale piekłem też może być nasze wyobrażenie o Arkadii i zderzenie z nią. Piekłem może być tęsknota za rajem, ale także nasze niedostosowanie do niego. Wiele jest niewiadomych w przypadku toposu raju i piekła, bo tak naprawdę nie wiemy jak on wygląda, a wyobraźnia podsuwa różne obrazy. Przedstawione wyobrażenia to tylko nieliczne realizacje tego tematu, już one jednak wystarczą, by sformułować wniosek o tym, że, p

strona:    1    2    3    4    5  





Arkadyjskie ujęcia domu w literaturze polskiej. Przedstaw na wybranych przykładach

Ocena:
20/20
Teza: W literaturze do motywu arkadii odwołują się pisarze i poeci, którzy z dystansu patrzą na swój młodzieńczy dom, na „kraj lat dziecinnych”.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca wyczerpująco opisuje wizje idyllicznych domów. Poprawny język, przejrzysta treść.

Na wybranych przykładach tekstów literackich i innych tekstów kultury zaprezentuj funkcjonowanie motywu arkadii w dwóch wybranych epokach

Ocena:
20/20
Teza: Arkadia jako symboliczny obraz idealnej krainy, miejsce wiecznej szczęśliwości, jedna z utopii, jakie stworzyła ludzka wyobraźnia.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca napisana płynnym językiem. Zdecydowanie przemyślana. Pełna bibliografia i plan pracy.

Motyw raju w literaturze polskiej i obcej. Omów na dowolnych przykładach.

Ocena:
20/20
Teza: Próby odnalezienia czy stworzenia w świecie literatury raju odnajdujemy we wszystkich epokach literackich.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca rzetelnie napisana. Ciekawe przykłady, bogata literatura.

Różne sposoby funkcjonowania toposu raju w literaturze i malarstwie. Omów na wybranych przykładach motyw raju

Ocena:
20/20
Teza: Topos raju występuje w literaturze i sztuce w znaczeniu dosłownym i symbolicznym.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca konkretna, poprawnie skonstruowana.

Obraz piekła i raju w literaturze i malarstwie. Zaprezentuj temat, odwołując się do wybranych przykładów z różnych epok

Ocena:
20/20
Teza: Krainy nieziemskie zawsze pobudzały wyobraźnię artystów, dzięki czemu w literaturze i malarstwie odnajdziemy wiele ich przedstawień.

Ocena opisowa nauczyciela: Ciekawe przedstawienie dwóch nieziemskich krain. Szczegółowe i trafne opisy.

Motyw piekła i raju w literaturze i sztuce

Ocena:
20/20
Teza: Od lęku do oswojenia – tak zmieniło się nastawienie ludzkości do raju i piekła.

Ocena opisowa nauczyciela: Ciekawa, wielowątkowa prezentacja. Na podkreślenie zasługują własne wnioski.

Arkadia, raj, wyspy szczęśliwe... Do jakich refleksji skłaniają cię obrazy krainy szczęścia zawarte w utworach literackich

Ocena:
20/20
Teza: Literackie obrazy arkadii, raju, wysp szczęśliwych dowodzą, ze człowiek zawsze będzie tęsknił do lepszego niż ziemski świat.

Ocena opisowa nauczyciela: Dopracowana i dojrzała praca.

Powroty do lat dzieciństwa w literaturze. Omów zagadnienie, analizując funkcję tego motywu w wybranych utworach

Ocena:
20/20
Teza: Dzieciństwo ma wpływ na dalsze życie człowieka, wiec warto do niego wracać we wspomnieniach.

Ocena opisowa nauczyciela: Zwięzła praca oparta na trafnie dobranych przykładach.

Marzenia człowieka o powrocie do raju. Przedstaw na podstawie wybranych tekstów kultury

Ocena:
19/20
Teza: Tęsknota za rajem jest naturalnym aspektem życia każdego człowieka od momentu wygnania z ogrodu Edenu pierwszych ludzi.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca przemyślana, wiele przykładów użycia motywu raju. Poprawny styl wypowiedzi.

Arkadia, Eden, Raj - obrazy szczęścia w literaturze i sztuce. Przedstaw na wybranych przykładach

Ocena:
19/20
Teza: Arkadia, Eden i Raj mogą występować w literaturze i sztuce w znaczeniu pierwotnym, jak również symbolicznym, odnosząc się do pragnień człowieka.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca wyczerpująco opisuje pochodzenie motywów i ich późniejsze realizacje. Poprawny język i styl wypowiedzi, bogata bibliografia.

Motywy arkadii w literaturze różnych epok. Przedstaw na wybranych przykładach

Ocena:
19/20
Teza: W kolejnych wiekach motywy arkadyjskie pojawiały się zarówno jako bezpośrednie odniesienie do antyku, jak i symbolizowały odwieczne pragnienia człowieka.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca przedstawia motyw arkadyjski wieloaspektowo. Poprawny język, logiczny ciąg wywodu. Poprawne wnioski.

Szczęście - ułuda czy osiągalny cel? Omów problem odwołując się do wybranych lektur z różnych epok

Ocena:
19/20
Teza: W literaturze często zostaje ukazany motyw dążenia do szczęścia, jednym z bohaterów udaje się je osiągnąć, zaś inni muszą rezygnować z pełni zadowolenia w imię wyższych celów.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca analizuje temat na wielu przykładach literackich. Poprawny styl wypowiedzi.

Arkadie dawne i współczesne. Przedstaw różne ujęcia tego motywu w literaturze

Ocena:
19/20
Teza: Jednym z odwiecznych pragnień człowieka było marzenie o miejscu, gdzie czułby się w pełni szczęśliwy.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca w pełni realizuje temat. Poszczególne utwory zostały właściwie dobrane i przedstawione. Poprawna bibliografia i plan pracy.

Apokalipsa II wojny światowej jako zagłada polskiej Arkadii. Przedstaw na przykładzie wybranych utworów literackich

Ocena:
18/20
Teza: Upadek ludzkości i zagłada świata były w ujęciu wszystkich autorów tak wielkie, że uważali oni za zasadne nazywanie rzeczywistości wojennej przejawem apokalipsy, która zniszczyła nie tylko Arkadię, ale i zwykłą codzienność.

Ocena opisowa nauczyciela: Oryginalny temat i wnikliwa analiza, głównie utworów poetyckich. Poprawny język i styl wypowiedzi.