Pogotowie maturalne: Motywy literackie - Motyw anioła


Funkcjonowanie motywu anioła w literaturze, filmie i muzyce


Św. Augustyn powiedział, że tylko dzięki naszej wierze wiemy cokolwiek o istnieniu aniołów. Spotykamy się z nimi we wszystkich religiach świata. Dla większości z nas anioł to białe skrzydła, to symbol boskiej siły ingerującej w nasze istnienie na każdym wirażu życia, gdy grozi nam niebezpieczeństwo. Takie bowiem wynieśliśmy wyobrażenie o nich z czasów dzieciństwa. Zanim nauczymy się dobrze rozumieć otaczająca rzeczywistość nasi rodzice nauczą nas pierwszej, najprostszej , a przecież wyjątkowej modlitwy Aniele Boży. Anioł z wielkimi skrzydłami strzegący dwójkę dzieci przechodzących przez kładkę… każdy z nas na pewno dobrze zna ten obraz. Ale czy oddaje on całą istotę anielskiego bytu?

Greckie „angelos” oznacza wysłańca, posłańca, zwiastuna. Według Biblii anioły są samodzielnymi, wolnymi, czystymi i rozumnymi duchami. Są nieśmiertelnymi przybyszami z wieczności, duchami światłości, obrazem i podobieństwem Boga. Odbija się w nich świętość, miłość, mądrość i piękno Boga. Posiadają emocje, mają ogromną siłę i moc. Pomimo, iż nie mają ciała, mogą ukazywać się ludziom w snach, wizjach czy na jawie, przybierając wówczas postać młodzieńców przywdzianych w szaty o niezwykłej bieli. Heraklit z Efezu twierdził, że „wszystko płynie, nic nie trwa”. Nie tyczy to się jednak aniołów, które nie mają dni ani lat, są wiecznie młode. Jako że są sługami bożymi wśród ludzi, mają powierzone pewne zadania: wykonują wolę Boga, napełniają ludzi nadzieją, są zwiastunami, nosicielami dobrych wiadomości. Niosą pomoc, ocalenie, udzielają natchnienia, pouczają oraz wspierają w wykonywaniu zadań. Każdy z nich to „mistrz duchowy człowieka i towarzysz podróży”. Anioł stróż od urodzenia do śmierci otacza człowieka swą opieką i wstawiennictwem. Oprócz tego, że uobecniają Boga, adorują Go, okazując mu wdzięczność, miłość i uwielbienie.

Ten temat jest ciągle aktualny i żywy – jest doskonałym motywem chętnie podejmowanym przez twórców literatury, filmu i muzyki. Można go więc przedstawić w oparciu o analizę porównawczą różnych utworów z Biblią.

Zaczynając od mitologicznych istot (konkretnie Erosa i Tanatosa), które są podobnie jak w Biblii, silnymi, przystojnymi i dobrze zbudowanymi młodzieńcami. Eros ma również inny wygląd: jest figlarnym chłopczykiem z malutkim łukiem i strzałeczkami. Tanatos zaś „ma skrzydła u ramion i pochodnię w ręce, stoi cichutki i smutny z pochyloną głową, jakby opłakiwał nieboszczyka, nad którym mu czuwać kazano”. Cytat ten dodatkowo pokazuje funkcję, jaką pełni Tanatos – jest aniołem śmierci w służbie u Hadesa. „Poświęca człowieka na ofiarę bóstwom podziemnym i na zawsze odrywa od ziemi”. Możemy go więc po części kojarzyć z szatanami, zabierającymi duszę do piekła. Eros jest opiekunem miłości, bogiem płodności, patronem małżeństw. (Anioły nie pełnią takiej roli, czuwają nad wszystkimi ludźmi.) Rozbudza miłość, która kojarzona jest przez nas z życiem, możemy więc określić go aniołem życia. Jedni mówią o nim, że „życie ludzkie ozdabia kwiatami najpiękniejszych uczuć”. Inni twierdzą, że potrafi także wzbudzić niechęć. Zatem Eros i Tanatos, podobnie jak chrześcijańskie anioły pełnią rolę wysłanników i pośredników pomiędzy ludźmi a bogami (Bogiem).

Współcześni autorzy podejmują polemikę z Biblią jeśli chodzi o konkretne przymioty aniołów, ich liczbę, etc. Poczynając od liczby, Biblia podaje, że jest ich nie zliczenie wiele, ( i tylko sam Pan Bóg wie ilu dokładnie) wśród których wyróżnia się 7. Podmiot liryczny w wierszu Zbigniewa Herberta „Siódmy anioł” wspomina tylko o 7 archaniołach – wg niego w liczbie siedem wyraża się doskonałość. Nie wspomina nic o pozostałych zastępach, czy rzeszach aniołów, co pozwala nam sądzić, że ich nie ma. Wymienia tych siedmiu z imion i po krótce pisze, czym się zajmują. Bynajmniej nie opiekują się światem ani człowiekiem jako stróże, przewodnicy czy pośrednicy. Mają swoje zajęcia.

Czy istnieją anioły niedoskonałe? W Biblii przykładem jest szatan, a w XX wieku – takim aniołem jest Szemkel, bohater wspomnianego przed chwilą wiersza. Ma z żydowska brzmiące imię, jest czarny i nerwowy, nie ceni swej godności. Sprzeniewierzył się swojej anielskości, przeszedł na ludzką stronę – przemyca grzeszników do nieba, za co był wielokrotnie karany. Może dlatego jest po ludzku człowiekowi bliski i prawdziwie anielski, choć jego postępowanie może budzić pewne moralne wątpliwości. Drugim przykładem niedoskonałego anioła jest Giordano, bohater filmu pt. „Anioł w Krakowie”. W niebie wydaje się nie mieć żadnych zadań – żyje beztrosko. [FRAGMENT FILMU 1:20] Po zesłaniu na ziemię, zmienia się. Musi szerzyć dobro, dawać dobry przykład, pomagać ludziom. Jest grzeczny, uprzejmy, wrażliwy, ciepły, spontaniczny – po prostu miły człowiek. Umie się cieszyć, odczuwać radość życia, wszystko mu się na ziemi podoba, koń czy pociąg wywołują u niego entuzjazm.

Kolejnym pytaniem jest, czy anioły posiadają skrzydła? W wyobrażeniach biblijnych przedstawiane są ze skrzydłami symbolizującymi szybkość i gotowość, ale tak naprawdę ich nie mają. Podobnie skrzydła Giordano. Pomijając to, że są upaprane - są odczepiane. Podobnie zatem jak u aniołów biblijnych – ich rola ogranicza się tylko i wyłącznie do symbolu.

Kolejne spojrzenie na anioły to anioły Miłosza, do których zwraca się „wysłannicy”. Są one gwarantem i poręczycielem sensu, którego szukają po „drugiej stronie” rzeczywistości – „tam gdzie na lewą stronę odwrócony świat”. Ta „druga strona” przypomina arras („ciężka tkanina haftowana w gwiazdy i zwierzęta”) – jest piękna i oznacza spełnienie, czyli raj. Jak pamiętamy, anioły biblijne również mieszkają w raju. Oglądają „prawdomówne ściegi” – poznają zmienioną rzeczywistość poddaną prawom Królestwa – piękną i harmonijną. Podobnie jak anioły, które możemy nazwać „klasycznymi”, czasami pojawiają się na ziemi. Już nie w wizjach jako młodzieńczy, lecz pod wieczór, gdy niebo jest czyste, słychać je w melodii ptaka lub można czuć w zapachu jabłka.

Natomiast zupełnie inny obraz jawi się aniołów upadłych. Początek im dały znów anioły biblijne, które sprzeciwiły się Panu i zostały za to strącone do otchłani piekielnych. Od tamtej pory służą szatanowi i toczą nawet walki z aniołami dobrymi. Upadłość przejawia się u nich w pewien sposób poprzez walkę z dobrem.

Ale istnieją również inne upadki aniołów, na które warto zwrócić uwagę. Pierwszym takim przypadkiem może być postać anioła z opowiadania Gabriela Garcii Marqueza – tytułowy „bardzo stary pan z olbrzymimi skrzydłami”. Poznajemy go właśnie po upadku, cierpiącego i zmęczonego, zdegradowanego do starości człowieka. Opisywany jest samymi negatywnymi pojęciami – „zmora”, „toto”. Tak nie mówi się o istocie nadprzyrodzonej, nie traktuje się jej jak cyrkowego zwierzęcia, tylko dlatego, że został pozbawionym swej nadnaturalnej mocy – nie potrafi latać ani czynić cudów. Nie ma już ani krzty niebiańskiego wdzięku, nie pomaga mu nawet księżycowy pył na podwórzu, który razem z nim pojawił się na ziemi. Jest ubrany jak żebrak, przemoczony do ostatniej nitki, cały brudny, ze skrzydeł (jak u starego ptaszyska – „tak naturalne w tym całkowicie ludzkim ciele”) odpadają mu pióra. Wydaje się aż nadto ludzki. Może właśnie dlatego stara sąsiadka wygłasza swoją opinię o aniołach: „współczesne anioły były niegodnymi miana aniołów zbiegami pozostałymi przy życiu, niecnymi uczestnikami jakiegoś niebiańskiego spisku…”.

Następnym, przyznam się, że moim ulubionym upadłym aniołem jest Seth, bohater filmu „Miasto aniołów”. Seth jest jednym z cichych i samotnych aniołów, które latając nad Los Angeles zapewniają inspirację i skupienie mieszkańcom miasta. Pełni rolę opiekuna, pilnuje ludzi w pracy, by nie popełnili poważnego błędu lub, by zamiast zazdrościć innym, zaczęli myśleć o rodzinie. Niesie pocieszenie, pomoc i spokój. Może w mgnieniu oka przenosić się z miejsca na miejsce. Ukazuje się wtedy ludziom, kiedy sam tego chce. „Anioły nie są ludźmi i nigdy nimi nie były”, ale mogą się nimi stać. Widzimy tu kontrast z Biblią, gdzie wierzy się, że ludzie po śmierci będą podobni aniołom – czy dobrym, czy złym, to zależy już tylko od nich (ich zachowania). [FRAGMENT FILMU 1:30] (mówione podczas filmu: Mimo tego, co robi, sam nie jest szczęśliwy. Ponad wszystko chce czuć powietrze, ciepło, smakować wodę, czuć dotyk, trzymać za rękę Maggie, którą pokochał. „Najwspanialszy dar we wszechświecie” – wolna wola – sprawia, że dla tego wszystkiego, czego pragnie, a nie może zaznać, rzuca się z wieżowca. _ Bowiem nawet mała dziewczynka, którą po śmierci odprowadzał „do domu” pyta go: „Po co mi skrzydła, jeśli nie poczuję na twarzy wiatru?” Podczas lotu robi bilans swojego życia, przypomina sobie wszystko to, dla czego poświęca swój anielski żywot) Tak więc skacze z wieżowca, a rano budzi się „obolały i śmierdzący, i głodny, ale nie wie, że to uczucie się tak nazywa, więc jest to dziwne i bolesne, ale bardzo przyjemne”. Tak, anioł stracił swą boskość, by stać się szczęśliwym człowiekiem. Podobnie jak Giordano zachwyca się wszystkim wkoło: zapachem, kolorem, dotykiem, smakiem. Mocno przeżywa śmierć ukochanej, ale nie ma pretensji do Boga. Jak mówi: „Wolałbym tylko raz powąchać jej włosy, pocałować usta, dotknąć włosy niż zaznać wieczności bez tego.”

Porównać anioły przeze mnie przedstawione można zarówno pod względem koloru. Pierwszym, najbardziej charakterystycznym i najczęściej przedstawianym aniołem, jest anioł biały. Kolor ten jest wyrazem i symbolem światła, pierwotnej mocy życiodajnej i twórczej, czystej boskości. Biel postrzegana jest także jako oznaka nadzmysłowego boskiego światła i płomienia Ducha Bożego. Czerń w Egipcie była barwą światła podziemnego i antybóstwa Seta, egipskiego szatana. Widzimy tu więc grę imion: Set -> Seth. Symbolizowała bunt przeciwko boskiemu porządkowi życia – więc kolor i po części imię głównego bohatera „Miasta aniołów” to nie przypadek. Tylko dlaczego, w takim razie inni aniołowie też są czarni, skoro dalej służą Panu? Może dlatego, że czerń jako zupełny brak wszystkich barw oznacza także całkowity brak życia. To by się zgadzało, ponieważ bez dotyku, smaku, zapachu, anioły nie czują że żyją. Ostatnim kolorem, o którym chciałam wspomnieć, jest zieleń. [FRAGMENT PIOSENKI 0:20] Zielony kolor aniołów z piosenki Starego Dobrego Małżeństwa może pochodzić od koloru lasów bieszczadzkich, bądź od błogosławionego życia jakie tam wiodą. Zieleń jest także symbolem wiecznej ojczyzny, którą są dla nich Bieszczady, gdzie kryją się w trawie i w opuszczonych sadach.

Anioły zyskały również nowy wymiar – w książce Doroty Terakowskiej pt. „Tam, gdzie spadają anioły” – stanowią obiekt rozumowego i zmysłowego poznania. W ujęciu alegorycznym mogą być uznawane za głębokie „ja” bohatera, w ujęciu tematycznym jako figura obrazowo-stylistyczna Ave wskazuje na uwarunkowania psychologiczne będące przyczyną nasilania się zła w życiu Ewy i w końcu, w porządku mitycznym, anioł i diabeł są odwołaniem do symboliki światła i ciemności i jako dwa pierwiastki: dobry i zły ciągle walczą w człowieku o to, który ma dominować. Zostało to pokazane również za pomocą gry imion: Ewa (Eva) – Ave – Vea.

Płaszczyzna porównawcza zawiera symbolikę bardzo trudną do interpretacji, ponieważ każdy twórca widzi i przedstawia postać anioła inaczej. Istota tego motywu jest jakby tęsknotą człowieka za czymś, co jest trudno osiągalne i jednocześnie obawą, która wiąże się z postacią anioła upadłego. Każdy z utworów niesie jakieś przesłania: obawy, nauki, przestrogi, wskazuje drogę postępowania, zmusza do myślenia, do oceny własnego postępowania i wytycza kierunki dalszego działania.

strona:    1    2    3    4    5  





Motyw anioła w literaturze i sztuce. Omów funkcjonowanie motywu, odwołując się do wybranych tekstów kultury

Ocena:
20/20
Teza: Transformacje wizerunku anioła na przestrzeni epok - funkcje i rola motywu anioła na przestrzeni wieków.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca kompletna, bardzo rozbudowana. Wypowiedź dojrzałą z przemyślaną strukturą.

Różne ujęcia anioła w literaturze. Przedstaw na wybranych przykładach

Ocena:
20/20
Teza: Najciekawsze literackie kreacje istot ponadziemskich.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca logicznie skonstruowana. Przedstawia wybrane literackie kreacje aniołów.

Przedstaw sposoby ujęcia motywu anioła w literaturze i omów jego funkcje na wybranych przykładach

Ocena:
20/20
Teza: Przedstawienie, w jaki sposób motyw anioła funkcjonuje w literaturze. Zasygnalizowanie roli, jaką odgrywa ten motyw w prezentacji idei utworów.

Ocena opisowa nauczyciela: W pełni poprawna praca pod względem merytorycznym i konstrukcyjnym

Wizerunek anioła w literaturze i innych dziedzinach sztuki. Porównaj sposoby ujęcia postaci zestawiając wybrane teksty kultury

Ocena:
19/20
Teza: Najciekawsze kreacje aniołów na podstawie tekstów literackich i dzieł malarskich.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca wyczerpuje temat, rozsądnie dobrana kolejność i treść argumentów, bogata bibliografia, dojrzały język. Zbyt klasyczny wstęp, można rozbudować wnioski.

Funkcjonowanie motywu anioła w literaturze, filmie i muzyce

Ocena:
19/20
Teza: Anioły biblijne a postacie aniołów w literaturze, filmie i muzyce. Analiza porównawcza.

Ocena opisowa nauczyciela: Ciekawe podejście do tematu, bogata bibliografia, jednak dosyć chaotyczna argumentacja psuje efekt końcowy.

Motyw anioła. Omów na wybranych przykładach z literatury i sztuki

Ocena:
19/20
Teza: Różne sposoby ukazywania aniołów w literaturze i sztuce na przestrzeni wieków.

Ocena opisowa nauczyciela: Prezentacja rozległa, zawiera wiele odwołań do tekstów literackich i przykładów z innych dziedzin sztuki, jednak część elementów opracowana jest zbyt pobieżnie.

Przedstaw funkcjonowanie motywu anioła w literaturze i sztuce różnych epok

Ocena:
16/20
Teza: Rola aniołów w literaturze i sztuce różnych epok, stosunek ówczesnych twórców do prezentowanych postaci aniołów.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca poprawna, brakuje jednak zakończenia. Język dojrzały, słownictwo rozbudowane. Krótki ramowy plan pracy.

Sposoby kreacji aniołów w literaturze i sztuce

Ocena:
16/20
Teza: Od sacrum do profanum – ewolucja wizerunku anioła na przestrzeni wieków.

Ocena opisowa nauczyciela: Temat wyczerpany, praca spójna, ciekawy dobór argumentów, dobry wybór wniosków. Zbyt dużo niepewnych źródeł.