Pogotowie maturalne: Motywy literackie - Motyw rycerza


Jak literatura różnych epok przedstawia postać rycerza, wojownika, żołnierza? Analizując wybrane utwory, omów wzory heroicznych postaw oraz funkcję, jaką pełnią w tekście

Motyw rycerza, wojownika, żołnierza w literaturze odnosi się najczęściej do, powstałego już w czasach antycznych, archetypu walczącej osoby, kierującej się szlachetnymi zasadami i potrafiącej w imię wyznawanych przez siebie wartości poświęcić wszystko – nawet życie. Literatura realizuje motyw walczących niezwykle różnorodnie, zaś heroiczne postawy poszczególnych bohaterów miały spełniać odmienne funkcje, o czym opowiem w swojej prezentacji. Na początku trzeba zaznaczyć, iż jest to temat niezwykle popularny – wszak ludzkość od zarania dziejów jest dość niespokojna, stale wywoływała i nadal wywołuje wojny, co z kolei motywuje twórców do opisywania wojennej rzeczywistości i walczących w niej wojowników, rycerzy oraz żołnierzy. Twórcom przyświeca zwykle nadrzędny cel, jakim jest dbałość o dobro własnego kraju. Najsilniej utrwalona jest postać heroicznego wojownika, kierującego się „rycerskimi zasadami”, niezależnie od epoki, w której jest opisywana. Etos rycerski jest to zespół wartości, pewien zbiór norm, które ustalały się przez wieki i wyznaczały wzorzec osobowy idealnego wojownika oraz kształtowały wzory zachowań przyjętych w społeczności rycerskiej. W skład etosu rycerskiego wchodziły m.in. takie wartości, jak dobre urodzenie, odwaga, siła fizyczna, wierność Bogu, królowi i danemu słowu, honor, etyka walki czy szlachetna postawa wobec kobiet. Te cechy, nie zawsze możliwe były do pogodzenia, co jednak nie odbierało heroizmu poświęcającym się bohaterom.

Od starożytności możemy dostrzec powolny proces kształtowania się norm zachowań i cech wojowników w literaturze. Starożytny żołnierz znacznie różnił się od średniowiecznego. Sława stała dla niego na pierwszym miejscu. Wojownikami często byli herosi, półbogowie którzy wykorzystywali swoją ponad przeciętną siłę do walki ze słabszymi. Byli dumni, pyszni, zapatrzeni w siebie. Ich wzorce zachowań nie były spisane ani unormowane. Jak się dowiadujemy z literatury posiadali swoje „pięty achillesowe” przez które tracili życie, honor, dumę.

Z postacią heroicznego wojownika spotykamy się w „Iliadzie” Homera, w której starozytny autor ukazał postać Achillesa. Ta postać nadała kształt i charakter ówczesnemu modelowi rycerza. Achilles był herosem, półbogiem, szlachetnie urodzonym, wyróżniającym się wzorową postawą,uroda, siła, dowaga, etyką walki, wdziękiem, honorem,dumą, sławą, przyjaźnią ale też współczuciem. „Gniew Achillesa” najlepiej odzwierciadlał jego postawę. Pogrążony w żałobie Achilles postanowił pomścić śmierć swojego przyjaciela Patroklesa. Stanął do walki z Hektorem, który był skazany na pewną klęskę. Początkowo uciekł, okrążając trzykrotnie mury Troi dopiero po interwencji Ateny stanął do walki. Po śmiertelnym ciosie zmarł, prosząc Achillesa jeszcze przed śmiercią o godne postąpienie ze swoim ciałem. Ten jednak odmówił przekuł jego pięty, przywiązał ciało do rydwanu i odjechał. Rodzice zmarłego byli zrozpaczeni, Achilles jednak ulitował się i oddał ojcu ciało syna. Uważam, że Achilles był wojownikiem odzwierciedlającym większość cech herosa. Jego odwaga i zdecydowanie powiązane były z okrucieństwem i brakiem litości. Z jednej strony był wspaniałym młodzieńcem - pięknym i wrażliwym, a z drugiej nieumiejącym przebaczyć okrutnym wojownikiem. Starożytność stworzyła wiele mitów i archetypów, do których odwołujemy się po dziś dzień. Dokumentowano wówczas na wpół mityczne wojny, utrwalano bohaterskich walczących, by pamięć o ich czynach przetrwała przez wieki. Jak możemy się przekonać, czytając między innymi współcześnie Iliadę, w pełni im się to udało.

Z kolei średniowieczne chanson de geste były to pieśni o bohaterskich czynach rycerzy. Opiewające wielkie czyny bohaterów. Te starofrancuskie poematy zasłynęły w Europie zachodniej. Początkowo były przekazywane drogą ustną dopiero potem zostały spisane. Postać rycerza ukształtowały wieki średnie, wyznaczyły jego cechy i zasady postępowania. Tym samym stworzyły ideał człowieka o nieskazitelnej reputacji, człowieka walczącego do ostatniej kropli krwi, odważnego, lojalnego, sprawiedliwego, wiernego Bogu, królowi, ojczyźnie, damie serca, szlachetnego, sławnego, szukającego przygód. Rycerz dbał o życie po śmierci i robił wszystko, by na nie zasłużyć.

Przykładem heroicznego rycerza w literaturze jest na pewno Roland ze starofrancuskiej „Pieśni o Rolandzie”. Główny bohater eposu posiada wszystkie cechy tworzące rycerski etos, dlatego też stał się wzorem dla innych rycerzy – swojego czasu, a nawet długo po swojej śmierci. Dla zarysowania sytuacji przypomnę, że „Pieśń o Rolandzie” opiewa wymarsz wojsk króla Karola z Hiszpanii, Roland pełni tylną straż, jednak na skutek zdrady Ganelona w wąwozie Ronceavaux wojska saraceńskie atakują jego oddział. Punktem kulminacyjnym utworu jest walka Rolanda i jego śmierć. I właśnie w tym momencie na plan pierwszy wysuwają się wszystkie przymioty idealnego rycerza: otóż Roland, śmiertelnie ranny, zamiast paść trupem, jak to zazwyczaj w takiej sytuacji bywa, wykonuje jeszcze szereg czynności, w które trudno nam dziś uwierzyć – no bo jak zmęczony walką, ugodzony mieczem, ma siłę, by wejść na wzgórze i próbować własny miecz złamać, aby dopełnić rytuału rycerskiej śmierci? A tak właśnie się dzieje - kiedy nasz bohater, zbyt dumny i honorowy, by wezwać na pomoc króla, już wie, że nie wyjdzie z tej opresji żywy, wspina się na pagórek (by być bliżej Boga), próbuje złamać swój słynny miecz Durrendal, by ten nie dostał się w ręce wroga, mówi do niego: „Nie godzi się, by poganie cię posiedli”. Nie udaje mu się ta czynność, więc przykrywa go własnym ciałem. „Roland czuje, że śmierć jest blisko. Uszami mózg mu się wylewa. Modli się do Boga za swoich parów, aby ich przyjął do nieba; następnie prosi anioła Gabriela za samego siebie”, twarz zwraca w stronę ojczyzny, w kierunku wrogów – by nikt nie zarzucił mu tchórzostwa ani ucieczki. Czyni rachunek sumienia: „za moje grzechy, wielkie i małe, jakie popełniłem od godziny urodzenia się aż do dnia, w którym oto poległem!" Wyciągnął do Boga prawą rękawicę. Aniołowie z nieba zstępują ku niemu”. Znamienny to opis, że po duszę rycerza przychodzą aniołowie, widać jego przymioty musiały być w istocie bez skazy, że tak się stało. Roland złożył swe życie w ofierze Bogu, królowi i „słodkiej Francji”, taka śmierć, na polu bitwy, w zgodzie z ideałami, dopełniała mężny żywot rycerza.

Odmienną postacią od przedstawionych dotychczas jest Konrad Wallenrod tytułowy bohater poematu Adama Mickiewicza. Wspomniany wojownik to romantyczny rycerz-spiskowiec; bohater tragiczny, w którym musiała dokonać się walka wewnętrzna między podstawowymi wykładnikami etosu rycerskiego: honorem a miłością do ojczyzny. Konrad jako rycerz został obdarzony wszystkimi cechami, które znamy ze średniowiecznych opisów – był waleczny, odważny i kochał ojczyznę ponad wszystko. Los sprawił, że tak wielki jak on patriota został w dzieciństwie porwany i wychowywano go na zamku krzyżackim. Na szczęście litewski Wajdelota podtrzymał u bohatera pamięć o korzeniach, co jest znaczącą przyczyną dramatu postaci. Wallenrod jest nie tylko rycerzem na wzór średniowieczny, posiada także wszystkie cechy typowego bohatera romantycznego, którego cechował wewnętrzny bunt przeciw powszechnie obowiązującym zasadom, skazanie na samotność (mimo poślubionej Aldony, z którą przecież nie może być). To połączenie cech rycerskich i romantycznych daje bardzo wyrazistą postać spiskowca, który zostaje zmuszony do przyjęcia postawy opartej na fałszu i dwulicowości – w myśl zasady motta utworu, słów zaczerpniętych z „Hamleta”: „Macie bowiem wiedzieć, że są dwa sposoby walczenia – trzeba być lisem i lwem”. Wallenrod musi część swych rycerskich cech porzucić, zaprzestać jawnej metody walki, a zacząć działać jak lis – chytrze, przebiegle i konsekwentnie. Biorąc po uwagę wyższe dobro, jakim była wolność ojczyzny, można usprawiedliwić osłabianie Zakonu od wewnątrz, nieczystą walkę i zgubę ludzi (Krzyżaków), których znał od dziecka. W czasie swojej wieloletniej działalności spiskowej Konrad przecież wielokrotnie zmuszony był do mordowania, pod koniec powieści mówi do Aldony: „O! na miłość Boga,
O nic nie pytaj; słuchaj, moja droga,
>>Słuchaj i pilnie zważaj każde słowo.
Oni zginęli - widzisz te pożary?
Widzisz? - to Litwa w kraju Niemców broi;
Przez lat sto Zakon ran swych nie wygoi.
Trafiłem w serce stugłowej poczwary;
Strawione skarby, źródła ich potęgi,
Zgorzały miasta, morze krwi wyciekło;
Jam to uczynił, dopełnił przysięgi,
Straszniejszej zemsty nie wymyśli piekło”.
Jednak jeśli weźmiemy pod uwagę takie przymioty jak honor, etyka działania, szczęście własne czy sumienie, to trudno pochwalić czyn Wallenroda. On sam, ten rycerz, jednak ze skazą na honorze, także nie czuje się ze swoim działaniem dobrze, stwierdza:
„Ja więcej nie chcę, wszak jestem człowiekiem!
Spędziłem młodość w bezecnej obłudzie”. Efektem tego stanu jest samobójstwo. Konrad jako rycerz ponosi klęskę, plami rycerski honor, można nawet powiedzieć, że bohater pogubił się w tym co słuszne, dobre i rycerskie, a poddał się temu, co niegodne prawdziwego wojownika. Opowieść o Wallenrodzie powstała w czasach, kiedy Polska była pod zaborami. Mickiewicz, ukazując tak specyficzny i niejednoznaczny rodzaj heroizmu, chciał przekonać mu współczesnych do walki z wrogiem, nawet, jeśli do końca nie była ona uczciwa. Tym samym usprawiedliwiał wszystkich tych, którzy podstępem działali na rzecz odzyskania niepodległości i przeciwstawiali się prawom zaborców.

Swoje poszukiwania kontynuacji wizerunku wojownika i rycerza w późniejszych epokach, zacznę od utworu „Gloria victis” Elizy Orzeszkowej. Z tej krótkiej noweli, która jest rodzajem hołdu złożonego przez pisarkę powstańcom styczniowym, poległym w walce o niepodległość ojczyzny, wyłaniają się dwie postacie, którym przypisać można heroiczne postawy.

Pierwszą jest Maryś Tarłowski, któremu można nadać miano pozytywistycznego romantyka. Ten zaledwie dwudziestoletni chłopiec, nazywamy w obozie małym Tarłowskim wyróżniał się spośród innych żołnierzy delikatnością i nieśmiałością. Miał wyjątkowo subtelne, niemal dziewczęce rysy twarzy, a także kolor i oprawę oczu. Z natury łagodny, był niepozorny, a przy tym wątłego zdrowia. Mimo iż był słabszy fizycznie od innych powstańców, dzielnie walczył z wrogiem, wykazując się męstwem i nieustępliwością. Powstanie wyzwoliło w nim nowe siły. To właśnie on uratował życie Romualdowi Trauguttowi, dlatego można go nazwać bohaterem heroicznym. Wykształcony na naukowca, musiał wszystko w jednej chwili porzucić i ruszyć do walki o ojczyznę, miał poczucie obowiązku, powinności wobec niej. Zginął śmiercią męczeńską, dosłownie rozerwany na pikach wrogów. Z tego obrazu wyłania się bohater narodowy - wrażliwy, związany z naturą i oddany ojczyźnie.

Drugą z kolei wybitną postacią noweli jest Romuald Traugutt. To bohater historyczny, w opisanych wydarzeniach był dowódcą jednego z oddziałów powstańczych, działających na Polesiu. Jego postać została poddana mitologizacji. Porównany został do Leonidasa, sławnego króla Sparty. Wskazuje to na jego heroizm: męstwo, bohaterstwo i patriotyzm, gotowość oddania życia dla dobra ojczyzny. Przyrównanie do Leonidasa karze zwrócić uwagę na jeszcze jedną cechę Traugutta: tragizm postaci. Nie ma pewności czy ofiara jego żołnierzy pomoże w walce narodowowyzwoleńczej. Sytuacja powstańców było bowiem ciężka. Romuald Traugutt porównany jest również do Jezusa. Tak jak Jezus, wziął na swoje barki krzyż narodu swego i do ostatnich chwil walczył z zaborcą. To on sam według przykazania Pana opuścił swoją żonę i dzieci, dostatek i spokój, byleby tylko odzyskać utraconą wolność. Zostawił najbliższą rodzinę i całym sobą walczył o lepsze jutro. Orzeszkowa w krótkiej noweli oddała hołd zarówno powstańcom styczniowym, jak i ich ostatniemu przywódcy, którego znała osobiście. Na zawsze utrwaliła w literaturze heroiczne postawy uczestników przegranego zrywu.

Kolejne lata przyniosły nowe wojny. Polska znów znalazła się w niewoli. Jednym z najbardziej tragicznych, ale i bohaterskich czynów było podczas II wojny światowej powstanie warszawskie. Powstanie nie osiągnęło celów ani wojskowych, ani politycznych, ale dla kolejnych pokoleń Polaków stało się symbolem męstwa i determinacji w walce o niepodległość. Przekonanie to, podobnie jak przekonanie o wcześniejszych zrywach, utrwalili w polskiej świadomości twórcy literatury, choć sposób ich spojrzenia na przebieg walk, a przede wszystkim postawy ludności nieraz znacznie się różnił.

W czasie wojny dojrzało nowe pokolenie Polaków, dla którego okupacja i hitlerowski terror stały się tragedią nie do udźwignięcia. Często pokolenie to określa się mianem Kolumbów - nazwy pochodzącej od tytułu książki Romana Bratnego pt. „Kolumbowie rocznik 20”. Bratny poświęcił ją pokoleniu, które przyszło na świat około 1920 roku, a wkraczało w dorosłość w czasie II wojny światowej. Bohaterami uczynił głównie inteligencką młodzież warszawską, a cała powieść ukazuje obraz ówczesnych polskich nastolatków biorących udział w zbrojnej konspiracji antyhitlerowskiej w szeregach AK. Autor oparł przypominającą zbeletryzowany zapis kronikarsko-reportażowy powieść na bogatym materiale autobiograficznym, ponieważ sam brał udział w opisanych wydarzeniach. Podczas okupacji niemieckiej był oficerem Armii Krajowej i walczył w powstaniu warszawskim oraz jako jeniec przebywał w obozie. II część powieści zatytułowana „Śmierć po raz drugi” dotyczy powstania warszawskiego. Głównymi bohaterami są żołnierze - dwudziestoletni chłopcy, wplątani nagle w dramatyczną historię narodu i zmuszeni do podejmowania trudnych, nierzadko tragicznych decyzji. Z właściwą ich wiekowi fantazją, poświęceniem, ale i ze świadomością ogromu ryzyka i odpowiedzialności podejmują nierówną walkę z wrogiem. Początkowo jest ona spontaniczna. Z czasem przeradza się jednak w zorganizowaną i dokładnie planowaną działalność dywersyjną. Wybuch powstania sprawia, że podejmują jawną walkę na barykadach. Uczestniczą w obronie Starego Miasta, a kiedy heroiczna obrona dobiega końca i ocalałe oddziały powstańcze szykują się do przejścia do Śródmieścia. Mają wszelkie cechy heroicznych rycerzy: miłość do ojczyzny, zdolność do poświęcenia, męstwo.

Postać rycerza, wojownika, żołnierza wraz z upływem dziejów ulegała ewolucji. Zmieniała się z antycznego Achillesa, średniowiecznego Rolanda, spiskowca Konrada, po XIX i XX-wiecznych żołnierzy walczących o niepodległość ojczyzny. Przez wieki rożnie zapatrywano się na cechy bohatera, część z nich była zatracana, zapominana. Jednakże zawsze walczący miał być wzorem do naśladowania, a literatura skupiała się na ukazaniu jego heroicznych czynów. Służyło to często utrwaleniu mężnych postaw, oddaniu hołdu bohaterom, czy też zachowaniu o nich pamięci, często także dawało przykład godny naśladowania. Obecnie można zauważyć, że człowiek współczesny cierpi na kryzys ideologiczny, dlatego też warto zastanowić się nad modelem bohatera heroicznego XXI wieku.

strona:    1    2    3    4    5  





Etos rycerski w ujeciu klasycznym i groteskowym. Przedstaw zagadnienie na podstawie utworów różnych epok

Ocena:
20/20
Teza: Motyw rycerski jest nadal żywy w literaturze, nieco zmieniony, dopasowany do realiów autora, czasem poważny, czasem prześmiewczy czy groteskowy.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca przemyślana. Temat szeroko ukazany. Poprawnie dobrana literatura.

Ideały rycerskie w krzywym zwierciadle satyry. Omów temat na podstawie wybranych utworów

Ocena:
20/20
Teza: Obok klasycznego ujęcia ideałów rycerskich możemy jednak odnaleźć inne, prześmiewcze kreacje prawych bohaterów.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca ukazuje prześmiewcze odwołania do etosu rycerskiego w różnych epokach. Poprawny plan pracy i bibliografia.

Od Rolanda do Bonda. Przedstaw ewolucję etosu rycerza w wybranych tekstach literackich i w filmie

Ocena:
20/20
Teza: Jakie wizerunki rycerzy pojawiały się pomiędzy średniowieczem a XXI wiekiem?

Ocena opisowa nauczyciela: Praca rozbudowana, zawiera wiele interesujących przykładów. Pomysłowa i w pełni kompletna.

Rycerz wobec śmierci i miłości. Przedstaw problem na wybranych przykładach literackich

Ocena:
20/20
Teza: Stosunek wybranych bohaterów do spraw najważniejszych – miłości i śmierci.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca ma przejrzystą kompozycję, Ciekawe i barwne postacie, których przywołanie uzasadnia wybór tematu.

Literackie kreacje rycerza, żołnierza, spiskowca. Omów temat na wybranych przykładach

Ocena:
20/20
Teza: Realizacja motywu rycerza/żołnierza zależy od wyobraźni twórcy i opisania kilku podstawowych cech wojaka.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca w pełni realizuje wybrany temat. Poprawna bibliografia i ramowy plan prezentacji.

Jak literatura różnych epok przedstawia postać rycerza, wojownika, żołnierza? Analizując wybrane utwory, omów wzory heroicznych postaw oraz funkcję, jaką pełnią w tekście

Ocena:
20/20
Teza: W twórczości często odwoływano się do heroicznych czynów i przykładów niezwykłego męstwa.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca w sposób kompletny realizuje temat. Konsekwentna logika wywodu.

Heros, wojownik, rycerz, żołnierz... Omów sposoby kreacji bohatera. Wykorzystaj wybrany materiał literacki

Ocena:
20/20
Teza: Ciągłość kreacji walczącego i poświęcającego się bohatera w literaturze.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca oparta na przemyślanej i spójnej koncepcji. W pełni realizuje temat.

Mitologiczny heros, bohater Biblii i średniowieczny rycerz. Zaprezentuj sposoby kreacji i porównaj postawy odwołując się do wybranych przykładów literackich

Ocena:
20/20
Teza: Mitologia, Biblia i średniowieczne pieśni o czynach jako źródło szlachetnych wzorców osobowych.

Ocena opisowa nauczyciela: Prezentacja ciekawa, poprawnie skomponowana i przejrzysta.

Kreacje postaci rycerzy w literaturze i sztuce. Omów, analizując wybrane przez siebie dzieła różnych epok

Ocena:
19/20
Teza: Obecność toposu rycerza w większości kultur i na przestrzeni różnych epok i w różnych dziedzinach sztuki.

Ocena opisowa nauczyciela: Ciekawa i przemyślana praca. Dobrze dobrane lektury.

Dawne i współczesne pojedynki. Przedstaw na wybranych przykładach z literatury i sztuki

Ocena:
19/20
Teza: Pojedynki rozgrywane na przestrzeni wieków miały wiele podobieństw jak i różnic.

Ocena opisowa nauczyciela: Motyw pojedynku przedstawiony kompleksowo. Poprawny język i kompozycja wypowiedzi.

Ideały rycerskie w literaturze różnych epok. Omów funkcjonowanie motywu w wybranych utworach

Ocena:
19/20
Teza: Z biegiem czasu wzorzec idealnego rycerza ulegał deformacji, jednak bohater uhonorowany tym mianem posiadał pewne cechy, które wyróżniały go spośród innych postaci.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca ukazuje jak zmieniał się wizerunek rycerza. Poprawna bibliografia i plan pracy.

Średniowieczne wzorce osobowe. Przedstaw, odwołując się do wybranych utworów literackich

Ocena:
19/20
Teza: W średniowieczu celem wszystkich działań i myśli człowieka powinien być Bóg.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca prezentuje najpopularniejsze wzorce - rycerza i świętego. Poprawny plan i bibliografia.

Ewolucja etosu rycerskiego. Przedstaw, odwołując się do wybranych dzieł literackich

Ocena:
18/20
Teza: W literaturze motyw rycerza występował bardzo często. Początkowo ukazywano rycerza bez skazy,jednak w epokach późniejszych autorzy aprobowali odejście od postanowień kodeksu dla realizacji określonego celu.

Ocena opisowa nauczyciela: Prezentacja w standardowy sposób realizuje temat. Poprawny język i styl wypowiedzi.

Etos rycerski i jego kontynuacja w literaturze epok późniejszych. Omów na celowo wybranych przykładach

Ocena:
18/20
Teza: Literatura prezentuje różne wizerunki i sposoby kreacji rycerzy. Ich portrety uwarunkowane są realiami epoki oraz funkcją, jaką przypisują im autorzy utworów literackich.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca wyczerpuje temat w pełni. Ukazuje na przykładach ewolucję etosu rycerskiego.

Różne ujęcia rycerza w literaturze. Przedstaw, dobierając literaturę z różnych epok

Ocena:
18/20
Teza: Rycerz to postać przewijająca się przez wszystkie epoki, zmieniająca swój wizerunek i wyznawane wartości.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca poprawna. W zwięzły sposób prezentuje temat opierając się na właściwie dobranych lekturach.