Pogotowie maturalne: Motywy literackie - Motyw anioła


Motyw anioła. Omów na wybranych przykładach z literatury i sztuki

Anioł to słowo pochodzenia greckiego - angelos - oznacza posłaniec, poseł, wysłannik. Angelologia to w teologii chrześcijańskiej część dogmatyki zajmująca się bytami duchowymi. W religioznawstwie to dział demonologii zajmujący się duchami dobrymi. Angelofania to nic innego jak ukazywanie się Aniołów istotom ludzkim.

Istnienie aniołów przyjmują również inne religie, nie tylko chrześcijańska, także islam. W Koranie możemy natrafić na anioły i archanioły w szczególności na Michała i Gabriela. Przyjmuje się, że aniołowie zostali powołani do życia przez Boga jeszcze przed stworzeniem materialnego widzialnego świata. Jedni chcieli służyć Bogu, drudzy wypowiedzieli mu posłuszeństwo. Ci źli aniołowie dziś nazywani diabłami, sprzeciwiają się Bogu i uniemożliwiają mu zrealizowanie Bożego planu. Dopiero w późniejszym judaizmie została opracowana popularna koncepcja o upadku części zastępów anielskich. Ostateczna wersję – wraz z opinią, że ten upadek był skutkiem pychy – opracował Augustyn z Hippony. Czym a może, kim tak naprawdę są? Zaraz postaram się to określić bliżej.

Anioł, jak już wspominałam, to w wielu wyobrażeniach istota święta, pozaziemska podobna do człowieka posiadająca wiedzę niepojętą przez ludzką istotę, sługa boży, duch, o nieprzeciętnej urodzie, uskrzydlona, żyjący w hierarchii, a także potrafiący grać na wielu instrumentach, spełniający różne funkcje na ziemi i w niebie.

Jednym z pierwszych źródeł, w którym pojawiają się anioły jest Biblia. Tu opisywane są jako pomocnicy Boga – towarzyszą Mu lub wykonują Jego polecenia. To pośrednicy między Bogiem a ludźmi. W Starym Testamencie: pilnują wejścia do Edenu, a także strzegą drogi do drzewa życia po wygnaniu ludzi z Raju; są razem z Bogiem podczas wizyty u Abrahama; innym razem istoty te zamieszkują w domu Lota i wyprowadzają go (i jego rodzinę) z Sodomy. W Nowym Testamencie: Gabriel zwiastuje narodziny Jezusa, anioł informuje Józefa o zamiarach Heroda i poleca mu udać się do Egiptu; Anioł Pański odsuwa kamień z grobu Chrystusa, przemawia do trzech Marii. W Apokalipsie św. Jana aniołowie grają kolejno na siedmiu trąbach.

Od biblijnych dzieł wzięły początek takie przypowieści jak świecka legenda Juliusza Słowackiego „Anhelli”, w których równie często pojawiały się anioły. Anhelli to posłaniec boży zesłany na ziemię po to, by poznał zwyczaje ludzkie i opiekował się narodem bożym oraz Eole – anielica wygnana z Nieba za miłość do człowieka, opiekująca się duszami zmarłych wygnańców na opuszczonym cmentarzu. Kolejnymi postaciami ukazującymi się w tej legendzie są dwaj aniołowie, którzy przybyli do osady wygnańców.

Anhelli jest Aniołem cierpiącym za cały naród, ale dobrowolnie oddaje się owemu cierpieniu. Aniołowi nie jest obce wątpienie w celowość poświęcenia i wyrzeczeń. Umiera przecież w czarną sybirską noc, nie wsparty żadnym proroctwem czy znakiem dowodzącym, iż jego ofiara czystego serca jest konieczna w rachunku odkupienia. Wszak dopiero ostatni rozdział utworu, to, co się dzieje już po śmierci bohatera, przynosi wizje jakiejś wyzwolicielskiej rewolucji, której heroldem jest rycerz powiewający chorągwią z napisem "lud" i która detronizuje królów.

Kolejny utwór, który chciałabym przedstawić jest dziełem Zygmunta Krasińskiego, poety przełomu XVIII i XIX wieku. Wybrałam Nie-Boską komedię, ponieważ Krasiński zestawia ze sobą kwestie dobra i zła będące nierozłącznym środowiskiem aniołów i szatana. Już w pierwszej części swego dzieła opowiada o kuszeniu żonatego mężczyzny - hrabiego Henryka, a następnie kolejno o nawróceniu męża przez Anioła pańskiego i walce duchów o duszę człowieka. Złe zjawy można zinterpretować, jako złudne i niszczące idee świata, Dziewicę - absolutyzację miłości, Sława symbolizuje pychę i wzgardę dla ludzi, właściwe wybujały indywidualizm, Eden - utopijne marzenia o życiu szczęśliwym i wolnym na łonie natury. Uwiedziony wizjami hrabia zaniedbuje obowiązki domowe, czym kolejno doprowadza żonę do obłędu i śmierci, zaś syna do utraty wzroku. W części drugiej głos anioła stróża wskazuje szansę zbawienia przez miłość "biednych bliźnich" - praktykowanie ewangelicznej moralności. Mąż nie podporządkowuje się temu wezwaniu gdyż pycha i męska duma nie pozwala mu na to. Pomimo wahania hrabia na długo przed swoją śmiercią rozważa możliwości przemiany w anioła, a nawet w samego Boga.

Gabriel Garcia Marquez w opowiadaniu pod tytułem: „Bardzo stary pan z olbrzymimi skrzydłami…” opisuje świat w sposób moim zdaniem brutalny. Ludzie w nim to puste, pyszne i żądne władzy istoty ciągle goniące za pieniądzem, sławą a także rozgłosem. Gdy na ziemie spada anioł, zostaje zamknięty w kurniku pośród zwierząt. Jest traktowany jak szczęśliwy amulet, egzotyczne zwierzę budzące wielką sensację. Nic dziwnego, skoro wygląda jak staruszek, posiadający imponujące ogromne pierzaste skrzydła. Anioła trzeba zobaczyć, trzeba go dotknąć, z anioła można czerpać korzyści materialne. Lecz anioł jest zmęczony. Brakuje mu sił nawet na drobny gest odwzajemniający powierzone mu zainteresowanie. Nie ma sił, a może wobec zaistniałej, absurdalnej sytuacji stać go jedynie na zobojętnienie i apatię. Anioł jest zdegradowaną istotą do postaci ludzkiego starca. Owszem, anioł też się starzeje a co za tym idzie, powoli zbliża się do śmierci. Smutny i żałosny fakt wkrótce dociera i do żądnej wrażeń „publiki”. I już nie starcza ciekawości dla samotnego w swym upadku anioła. Stary, pozbawiony nadnaturalnej mocy anioł, bez krzty niebiańskiego wdzięku, nie jest więcej wart niż tuzin krabów, które z uporem i determinacją przychodzą do domu Pelagiusza i Elisendy. Tuż po cudownym wzbogaceniu się małżeństwa niebiańska istota staje się dla nich ciężarem, natręctwem, przeszkodą. Bez zbędnych słów- anioł nie przemawia, milczy. Bez niepotrzebnych gestów- anioł nie szuka poklasku. Bez anielskiego, chciałoby się rzec uśmiechu na twarzy- anioł jest strapiony. W istocie, anioł tak jak człowiek, często się smuci. Chce żyć, a umiera. Pragnie latać, a jest niedołężny.

Klucz do poszukiwań motywów anielskich zawdzięczam w dużej mierze dwóm książkom pod tytułami: „Upadły Anioł” oraz „Tam gdzie spadają anioły…”. „Upadły anioł” to powieść o upadku duszy ludzkiej uosabianej jako anioł upadły, który złamał jakąś zasadę bądź też popełnił grzech ciężki. Don Snyder określa anioła jako człowieka, który uciekał przed swym własnym poczuciem winy. Charles Halworth był ojcem małej Kathie. Jego upadek zaczyna się w momencie, gdy dochodzi do wypadku samochodu, który sam prowadził. Załamanie mężczyzny ma źródło w ogromnym poczuciu winy i przekonaniu, że jest odpowiedzialny za śmierć dziecka prowadzonego przez potrąconą ciężarną matkę. Charles zniknął i ukrywał się przez długi czas. Długo nie mógł dojść do siebie. Popadł w obłęd. Na parkingu w centrum miasta niedaleko opery, gdy nasz anioł rozkłada swe ręce niczym skrzydła i grzeje się wraz ze swymi „braćmi” - bezdomnymi, o maski jeszcze ciepłych samochodów zostaje rozpoznany przez jego brata Warrena Halwotha

Natomiast Dorota Terakowska porusza podobny wątek poszukiwań braci, lecz w innym tego zdania znaczeniu. W jej książce „Tam gdzie spadają anioły…” te pyszne istoty przepełnione myślą o wyższości nad człowiekiem, łamią zasady Drabiny i wykonują pokazowy lot nad ziemią. Konsekwencją tego czynu jest walka pomiędzy dobrymi a strąconymi, czarnymi aniołami w wyniku, czego mała Ewa traci swego Anioła-Stróża. Ave - strącony z drabiny anioł nie wie nic o swoim bracie, Vea- aniele strąconym podczas Bożego podziału świata na dobry i zły. Anioły nie umierają. Strącony, okaleczony, bezskrzydły Anioł Stróż Ewy - Ave - przyjmuje postać miejscowego upośledzonego bezdomnego. Vea otwiera oczy bratu na to, co dla niego obce. Opowiada mu o rzeczach zakazanych na drabinie. Obydwa anioły są dla siebie przewodnikami po różnych płaszczyznach życia ludzkiego. Obydwaj także dowiadują się, że nie wszystkie ludzkie istoty są wypełnione złem jak sądził Vea. Bracia doszukują się kłamstw, jakie były im wpajane przez wieki a jednocześnie Ave wciąż zdobywa doświadczenie opiekując się małą ludzką istotą. Ave po raz kolejny łamie surowe zasady Drabiny Anielskiej, gdy zdradza Ewie jak przywrócić mu moc, za co czekała anioła sroga kara. Myślę, że Dorota Terrakowska w swej książce „Tam gdzie spadają Anioły…” odsłania kawałek nieba na naszej ziemi.

Święty Tomasz z Akwinu zdefiniował anioła jako czystą duchową inteligencję, teologowie mistycy i przede wszystkim artyści zastanawiali się jak wygląda anioł. W sztuce wczesnochrześcijańskiej anioły wyobrażano jako silnych, wysokich, umięśnionych mężczyzn, początkowo bez zarostu a potem brodatych. Jedynie w scenach zwiastowania przedstawiano anioła jako szczupłego młodzieńca w długiej jasnej szacie. W IV wieku przydano im aureolę, którą stosowano wymiennie z diademem. Zaczęto też ubierać anioły w zbroje rycerskie. Z czasem zbroja stała się atrybutem Świętego Michała Archanioła, dowódcy hufców anielskich.

Średniowiecze wprowadziło gotycki kanon przedstawienia anioła. Odtąd zaczęli być oni pełni surowej powagi, dostojeństwa. Te anioły miały smukłe proporcjonalne sylwetki. Zazwyczaj były ukazywane statycznie, choć nie brak było też dynamicznych scen z ich udziałem- tak przestawił je np. Giotto w „Ukrzyżowaniu”. U schyłku gotyku pojawił się bardzo popularny temat chórów anielskich. Takim przykładem jest przedstawiony na slajdach obraz Boscha „Wstąpienie do Raju”. Tu duszom przechodzącym przez ciemny tunel towarzyszą ich anioły.

Przełomem w sposobie przedstawienia aniołów był XV wiek; wtedy to w sztuce zaczęły przenikać się wątki i motywy średniowieczne z renesansowymi. W renesansie zaczęła się zacierać granica pomiędzy sztuką sakralną, a świecką. Do tej pory anioły należały do sfery sacrum. Renesans zaczął je cechować wdziękiem i indywidualizmem. Duże zasługi w przedstawianiu aniołów zawdzięcza się trójce artystów: Leonardo da Vinci, Rafaelowi i Michałowi Aniołowi. Pewien kanon anielskich tematów popularny do dziś ustalił się w renesansowych freskach Kaplicy Sykstyńskiej. Tymi tematami są między innymi: aniołowie- muzycy, przedstawiani zazwyczaj grupowo, taneczny korowód świetlistych duchów (Botticelli w „Mistycznych narodzinach „– anioły trzymają się za ręce i tańcz nad stajenką). Zwiastowanie, czyli niezapowiedziana wizyta złożona Marii, Anioł Stróż - był malowany już w średniowieczu to prawdziwą popularność zyskał dopiero XVII wieku i do dziś jest ofiarowany dzieciom.

Nietaktem byłoby nie wspomnieć o wybitnym specjaliście od aniołów Fra Angelico. Jego anioły są delikatne, łagodne, czarujące i noszą barwne szaty. Barokowy manieryzm przyniósł nadmiar ornamentów i zdobniczy przepych. Anioły noszą bogato haftowane suknie, nawet ich skrzydła malowane są jako swego rodzaju ornamenty. Często jednak zdarza się, że aż kapią złotem. To wtedy zaczęto ukazywać anioły jako zniewieściałe postacie, przypominające kobiety. Równie często ukazywano je w nienaturalnych, ale bardzo efektownych pozach. Modne stały się uskrzydlone amorkowate główki, które można znaleźć wszędzie. Efekt manieryzmu barokowego jest szczególnie widoczny na małej wysepce na morzu Śródziemnym – Malcie. W każdym maltańskim kościele jak i na ulicy można spotkać bogate zdobienia złożone ze skrzydełek i amorkowatych główek. Tamtejsi artyści przedstawiali anioły jako małe pulchne dzieci nieposiadające skrzydeł.

W XVIII wieku temat aniołów trochę zaniedbano, za to wiele ważnych dzieł przyniosły XIX i XX wiek. Słynne są kolorowe anioły Chagalla oraz walka Jakuba z aniołem. Warto tez zwrócić uwagę na polskich artystów takich jak Jan Matejko i Jacek Malczewski.

W dzisiejszym świecie możemy spotkać Anioły w grach komputerowych występujących jako słudzy mocy niebieskich. Pojawiają się też w książkach jako postacie fikcyjne lub przenośnie. Możemy kupić na T-shirt z aniołem, pocztówkę, portfel. Te pełne wdzięku postacie ozdabiają wiele gadżetów. Kiczowate obrazki i pocztówki przedstawiają anioły jako zgrabne i zmysłowe dziewczyny ze skrzydłami lub przesłodzone, grube bobaski. Teraźniejszość bagatelizuje dawne symbole czci i wierzeń.

Podsumowując, anioł jest pomocnikiem i ręką od Boga wyciąganą do nas-ludzi grzeszących. Każdy poeta, malarz czy rzeźbiarz przedstawia anioła na wzór pięknego, młodego człowieka, chociaż jest tylko bytem i tak naprawdę nie wiemy jak wygląda to boskie stworzenie, możemy sobie Go tylko wyobrazić. W przedstawionych przeze mnie dziełach malarskich, a także w rzeźbach i utworach literackich aniołowie zostali ukazani jako istoty posiadające własną wolę będące pośrednikami między Bogiem a człowiekiem, są podobne do Niego i nas samych. Anioły interesują przedstawicieli z różnych religii być może, dlatego że dla nas są nie osiągalne.

strona:    1    2    3    4    5    6  





Motyw anioła w literaturze i sztuce. Omów funkcjonowanie motywu, odwołując się do wybranych tekstów kultury

Ocena:
20/20
Teza: Transformacje wizerunku anioła na przestrzeni epok - funkcje i rola motywu anioła na przestrzeni wieków.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca kompletna, bardzo rozbudowana. Wypowiedź dojrzałą z przemyślaną strukturą.

Różne ujęcia anioła w literaturze. Przedstaw na wybranych przykładach

Ocena:
20/20
Teza: Najciekawsze literackie kreacje istot ponadziemskich.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca logicznie skonstruowana. Przedstawia wybrane literackie kreacje aniołów.

Przedstaw sposoby ujęcia motywu anioła w literaturze i omów jego funkcje na wybranych przykładach

Ocena:
20/20
Teza: Przedstawienie, w jaki sposób motyw anioła funkcjonuje w literaturze. Zasygnalizowanie roli, jaką odgrywa ten motyw w prezentacji idei utworów.

Ocena opisowa nauczyciela: W pełni poprawna praca pod względem merytorycznym i konstrukcyjnym

Wizerunek anioła w literaturze i innych dziedzinach sztuki. Porównaj sposoby ujęcia postaci zestawiając wybrane teksty kultury

Ocena:
19/20
Teza: Najciekawsze kreacje aniołów na podstawie tekstów literackich i dzieł malarskich.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca wyczerpuje temat, rozsądnie dobrana kolejność i treść argumentów, bogata bibliografia, dojrzały język. Zbyt klasyczny wstęp, można rozbudować wnioski.

Funkcjonowanie motywu anioła w literaturze, filmie i muzyce

Ocena:
19/20
Teza: Anioły biblijne a postacie aniołów w literaturze, filmie i muzyce. Analiza porównawcza.

Ocena opisowa nauczyciela: Ciekawe podejście do tematu, bogata bibliografia, jednak dosyć chaotyczna argumentacja psuje efekt końcowy.

Motyw anioła. Omów na wybranych przykładach z literatury i sztuki

Ocena:
19/20
Teza: Różne sposoby ukazywania aniołów w literaturze i sztuce na przestrzeni wieków.

Ocena opisowa nauczyciela: Prezentacja rozległa, zawiera wiele odwołań do tekstów literackich i przykładów z innych dziedzin sztuki, jednak część elementów opracowana jest zbyt pobieżnie.

Przedstaw funkcjonowanie motywu anioła w literaturze i sztuce różnych epok

Ocena:
16/20
Teza: Rola aniołów w literaturze i sztuce różnych epok, stosunek ówczesnych twórców do prezentowanych postaci aniołów.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca poprawna, brakuje jednak zakończenia. Język dojrzały, słownictwo rozbudowane. Krótki ramowy plan pracy.

Sposoby kreacji aniołów w literaturze i sztuce

Ocena:
16/20
Teza: Od sacrum do profanum – ewolucja wizerunku anioła na przestrzeni wieków.

Ocena opisowa nauczyciela: Temat wyczerpany, praca spójna, ciekawy dobór argumentów, dobry wybór wniosków. Zbyt dużo niepewnych źródeł.