Pogotowie maturalne: Motywy literackie - Motyw impresjonizmu


Impresjonizm w literaturze Młodej Polski i malarstwie przełomu XIX i XX wieku. Przedstaw zagadnienie, porównując wybrane przykłady

Na co dzień nie zastanawiamy się, jaki kolor ma światło, czy cień. Owe zjawiska wydają się nam czymś zupełnie naturalnym, niezmiennym, a tym samym mało istotnym. Są jednak ludzie, którzy patrzą na otaczający ich świat oczami artysty. Takim człowiekiem był jeden z francuskich malarzy, Claude Monet. Spostrzegł on, że to samo określone miejsce, budynek czy drzewo, choć samo w sobie może się nie zmieniać, jest za każdym razem inne - zmienia je oświetlenie. Zaczął więc tworzyć dzieła oddające chwilowe wrażenie powstałe w zetknięciu z rzeczywistością. Wspólnie z kilkoma artystami, do których należeli min: Edgar Degas, Paul Cezanne, Camille Pissarro, stworzył grupę, wystawiającą co jakiś czas swe prace na organizowanych przez siebie tzw. wystawach niezależnych. Claude Monet na pierwszej z nich, w 1874 roku, we Francji, zaprezentował obraz, któremu od słowa „impression” - oznaczającego „wrażenie” nadał tytuł „Impresja - wschód słońca” (SLAJD). Początkowo dzieło nosiło nazwę „Widok portu w Hawrze”, jednak dzięki pierwszej wystawie zmieniło ją i stało się zaczątkiem, od którego w latach 60. XIX wieku we Francji wziął nazwę kierunek zwany IMPRESJONIZMEM. (SLAJD). Sam Monet tak wyjaśniał posłannictwo malarza impresjonisty: „powinien on nie tylko odtworzyć przedmiot na płótnie, ale też pokazać nieustannie zachodzące w nim zmiany”.
Co kryje się pod nazwą impresjonizm i jakie wykazuje on cechy? Przede wszystkim to nazwa wielkiego prądu w malarstwie - będącego początkiem radykalnego odchodzenia od postrzegania tej dziedziny sztuki w kategoriach prostego naśladownictwa natury. Chodziło tutaj niemal o zatrzymanie czasu, uwiecznienie momentu. Impresjonizm dotyczy też estetyki i metody twórczej pisarzy, którzy odtwarzają nastrój, ulotność chwili, stosują subiektywną narrację. To dążenie do skrajnego subiektywizmu artysty - widoczne jaskrawo juz w wierszach Baudelaire’a sprawiło, że w świadomości impresjonistów pojawiło się przekonanie - że w malarstwie i poezji świata nie da się przedstawić „takim, jaki jest”. Zamiast tego - trzeba dążyć do przedstawienia go takim „jakim się go widzi”, „jakim się on wydaje”.
Impresjonizm z Francji do Polski przywędrował około 20-stu lat później, to znaczy z końcem XIX w. i miał ogromny wpływ zarówno na polskie malarstwo, jak i literaturę.
Znakomitym przykładem zastosowania techniki impresjonizmu w Polsce jest dzieło Wojciecha Weissa – „Płomienny zachód słońca” (SLAJD). Motyw słońca urzekał Weissa w ciągu całej jego twórczości. W swych wierszach nazywał je (SLAJD) „ognistym owocem błyszczącym kolcami promieni, staczającym się z wolna z drzewa dnia” lub „promienistym kołem zazębiającym się o grzebień lasu”. Szczególnie fascynował artystę zachód słońca, który zapowiadając noc, doskonale współgrał z modernistyczną poetyką początku i końca. Powstały ok. 1902 roku w Strzyżowie „Płomienny zachód słońca” stanowi ekspresyjną realizację impresjonizmu w twórczości Weissa. Syntetyczne potraktowanie krajobrazu i ostre barwy opisują przenikliwy krzyk natury. Natury, która nie jest utożsamiona z życiodajną siłą, niosącą radość, lecz zgodnie z modernistyczną ideą solarnego katastrofizmu, staje się potęgą niszczącą, zapowiada zmierzch i śmierć. Nieobecna, stojąca tuż za kadrem obrazu Weissa, noc oziębia i wyostrza kolory, nasyca je szafirami i fioletami.

Impresjonizm miał duży wpływ również na literaturę polską. Pisarze tego nurtu wychodzą z założenia, że cała przyroda ulega bezustannym zmianom. W praktyce oznaczało to zdominowanie poezji przez wrażenia zmysłowe, muzykę, barwy, światło, zapachy i doznania psychiczne.
Impresjonizm miał wpływ zarówno na epikę, jak i dramat, jednak największy ślad pozostawił w liryce młodopolskiej. W swojej prezentacji, chciałabym głównie skupić się na poezji Leopolda Staffa i Kazimierza Przerwy - Tetmajera.
Jeden z najpowszechniej znanych wierszy impresjonistycznych Leopolda Staffa to utwór „Wysokie drzewa”. W wierszu podstawowym składnikiem pejzażu są wymienione w tytule wysokie drzewa. Ich piękno nie ulega wątpliwości; drzewa to dostojne, doskonałe twory natury. Poeta uchwycił je w wyjątkowym momencie, gdy upalny dzień przeradza się w chłodną noc. Opis drzew został umieszczony w klamrze kompozycyjnej, w której wyraża się pytanie retoryczne połączone z wykrzyknikiem - znakiem zachwytu: (SLAJD) „O, cóż jest piękniejszego niż wysokie drzewa!”. Podmiot - obserwator przyrody - werbalizuje charakterystyczne elementy pejzażu, posługując się przy tym określeniami o charakterze zmysłowym i korzystając z wypracowanej w poezji modernizmu metody synestezji, polegającą na łączeniu wrażeń zmysłowych i ich wzajemnym przenikaniu się. Leopold Staff nadaje barwy zapachom. Wyraźnie widać, jaką rolę spełniają tu światło i sposób jego padania:
(SLAJD)
„Nad wodą, co się pawich barw blaskiem rozlewa,
Pogłębiona odbitych konarów sklepieniem.
Zapach wody, zielony w cieniu, złoty w słońcu, (...)
Tysiącem srebrnych nożyc szybko strzygą ciszę.”
Podmiot liryczny nie skupia uwagi na jakimś geograficznie określonym obszarze, na którym rosną drzewa reprezentujące wskazany gatunek roślin. Interesuje go pełen uroku i siły wyrazu obraz natury w świetle zachodzącego słońca i wywoływane przezeń doznania duchowe.
Zatrzymany jakby w kadrze obraz nie jest jednak nieruchomy. Woda rozlewa się „pawich barw blaskiem” - mieni się kolorami, odbija widok stojących obok drzew, dając wrażenie odwróconej i zarazem poszerzonej przestrzeni - „Pogłębiona odbitych konarów sklepieniem”. Jej barwa zależy od światła, wywołuje wrażenie świeżego naturalnego zapachu - „zielony w cieniu, złoty w słońcu”.
Przedstawiony w wierszu pejzaż z wysokimi drzewami odwołuje się swoim charakterem i nastrojem do wizji pięknych i sprzyjających człowiekowi. Tu można odpocząć, cieszyć się urodą świata i wzrastać duchowo, a wszystko to skłania nas do zastanowienia się i refleksji.
Interpretacja wiersza, prowadząca do skoncentrowania uwagi na wpływie natury na ludzką duszę, jest uzasadniona sposobem przedstawienia drzew. Podmiot zachwyca się nimi, ukazuje je wśród elementów pejzażu. W tradycji literackiej elementy najbardziej wysunięte w stronę nieba to znaki związku ziemi z niebem, ludzi z Bogiem. Natura jako dzieło Stwórcy jest więc nie tylko piękna i doskonale zorganizowana, ale także prowadzi człowieka ku Bogu, sprzyja moralnemu dojrzewaniu, pogłębieniu wrażliwości. Skłania nas ona do zastanowienia się i refleksji.

Mistrzem poetyckiej, nastrojowej impresji był Kazimierz Przerwa - Tetmajer. W jego poezji ważne miejsce odgrywa przyroda górska - krajobrazy Tatr, dolin i górskich widoków. Stają się one źródłem przeżyć i przemyśleń, są już nie tylko przedmiotem impresjonistycznego opisu - są punktem wyjścia do wniosków natury filozoficznej.
Za najbardziej typowy Tetmajerowski przykład stosowania właściwych dla impresjonizmu technik uważa się „Melodię mgieł nocnych”. Wiersz ten, jest swoistym obrazem przenikania się myśli obserwatora z górskim pejzażem. Cała jego poetyka podporządkowana jest uchwyceniu wrażenia, jakie daje delikatny, lekko tajemniczy ruch mgieł nad górskim stawem. (SLAJD) Ruch mgieł, przesuwających się przed oczyma, kojarzy się z jakimś delikatnym tańcem „okręcaniem się wstęgą dokoła księżyca”. (SLAJD) Podmiotem lirycznym są tu mgły - jakby nawzajem zachęcające się do układania się w nowe, zwiewne formy: „Oto gwiazdę, co spada, lećmy chwycić w ramiona, z szczytu na szczyt przerzućmy się jak mosty wiszące”. (SLAJD) Wrażenie ciszy nocnej mają podkreślić powtórzone dwukrotnie słowa: „Cicho, cicho, nie budźmy śpiącej wody w kotlinie” oraz liczne epitety. Pojawia się tu również nuta melancholii, mgły bowiem są świadkami śmierci gwiazdy, która otacza cały wiersz nutą elegijnego smutku. (SLAJD) Tetmajer stosuje tu także środki typowo synestezyjne - widok przesuwających się obłoków uzupełniony jest wrażeniami dźwiękowymi: „potoków szmer”, „limb szumy”, zapachowo-smakowymi: „pijmy kwiatów woń” i świetlnymi: „gwiazd promienie”, „gwiazda, co spada”. (SLAJD) Poeta stara się oddziałać i na zmysł dotyku:
„puchem mlecza się bawmy i ćmy błoną przezroczą,
i sów pierzem puszystym, co w powietrzu krąg toczą, (...)”
Po takim zestawieniu miękkość mgieł zdaje się być wręcz namacalna. Kontury obiektów opisanych w utworze są rozmyte, zamazane, kolory nieostre, z pogranicza bieli i szarości, ruch zaś stopniowo przechodzi we wrażenie melodii.

Impresjonizm ma również ogromny wpływ na poetykę powieści Stefana Żeromskiego „Ludzie bezdomni”. (SLAJD) Opisując przyrodę, autor stosuje świadomie i konsekwentnie metodę impresjonistyczną: „Ciemne chmury tworzyły jakby włok szeroki, który ciągnął się od jednego do drugiego krańca widnokręgu i zwisał długimi matniami” i „było cicho, że dawało się słyszeć siąpanie cichego dżdżu w kałużach dziobatych od padających kropelek”. Nagromadzenie epitetów czyni te opisy niezwykle plastycznymi: „deszcz sypki, ciepły”, czy „kałuże dziobate”. Uwagę przykuwają także sformułowania, które poddają rzeczywistość wartościowaniu, mającemu cechy subiektywne: „pełne wesela”, „rozkoszne”.
Impresjonizm opisywanej rzeczywistości wiąże się również z operowaniem światłem, najczęściej słonecznym, które służy do podkreślania głębi kolorów. Możemy tan zabieg zaobserwować na przykładzie następujących określeń: „seledynowa toń”, jak również „białe i rumiane obłoczki”.
(SLAJD) Zgodne z poetyką impresjonistyczną jest także opisanie zmian, które zachodzą za sprawą deszczu, zaczynającego padać: „Każde ich oko wytrząsało deszcz sypki, ciepły, lecący jakoby puch”.
Impresjonizm chętnie się posługiwał typowym dla poezji środkiem wyrazu, jakim są porównania. Przy ich pomocy Żeromski dokonywał personifikacji, czyli uosobienia elementów przyrodniczych. Przykładem takiego zabiegu jest następujący fragment (SLAJD): „Po ziemi sączyły się wszędy małe strumyki, jak dzieci pełne wesela, które nie wiedzą, z jakiej przyczyny i dokąd z radością w podskokach lecą”. Łatwo zauważyć, że różne środki artystyczne nakładają się na siebie. Jest to przyczyną niezwykłego wrażenia, jakie wywierają te opisy na czytelniku i sprawia, że powstaje przed oczyma cudowny, niemalże magiczny obraz.
Wnikliwy czytelnik odnajdzie również przejawy impresjonizmu w sposobie przedstawiania postaci, gdy autor zwraca uwagę na psychikę bohaterów. Ta nie jest określona w wyraźny, zamknięty sposób, lecz ukazana jako łańcuch nastrojów, wrażeń (niejednokrotnie sprzecznych stanów, nie tworzących logicznej całości). (SLAJD) Utrzymane w estetyce impresjonistycznej są fragmenty, gdzie doktor Tomasz Judym snuje rozważania na temat swojego pobytu w Cisach: „Był tym wspomnieniem wzruszony do łez. Żałował tamtych miejsc z bólem w sercu, z niemocą w rękach i nogach”. Judym odczuwał żal z powodu utraconych chwil, kierował do siebie samego zarzuty. Ponadto wysnuwał wnioski z tego, co mu się przytrafiło w życiu. (SLAJD) Pragnął dokonać rozliczenia z przeszłością: „spostrzegł całą głupotę wszystkiego, co zrobił ostatnimi czasy”. Stan przeżyć bohatera został określony przy pomocy stwierdzenia: „błąkanie się wśród przeczuć”, które porównano także do sytuacji, w której topielec błąka się na dnie wody. (SLAJD) Jeszcze jednym potwierdzeniem sytuacji, w jakiej znalazł się Judym, są słowa, które dotyczą stanu jego duszy: „Płomienne szpony bezsilności wszczepiały się w nią, wywracały na nice i trzęsły”.
Zastosowanie technik impresjonistycznych ożywia więc wszystkie aspekty powieści. Pomaga także w zrozumieniu nurtujących ludzi od wieków tajemnic wewnętrznego świata psychicznego człowieka.

Impresjonizm pozostawił po sobie bogaty dorobek artystyczny i stał się najważniejszym punktem wyjścia dla nurtów sztuki współczesnej. W chwili narodzin był swoistą rewolucją i nikt nie przypuszczał wówczas, że stanie się on w przyszłości kierunkiem najbardziej rozpoznawalnym i cenionym. To co stworzyli malarze francuscy przełomu XIX i XX wieku zdobyło ogromne uznanie. Obcowanie z naturą, ze światłem, uspokaja dusze i uwrażliwia ją na piękno. Impresjonizm pozostawił ogromny ślad również w literaturze. To co stworzył Leopold Staff, Kazimierz Przerwa – Tetmajer i Stefan Żeromski zachwyca swoją formą i sposobem obrazowania. Ich talenty ujawniły się w efektownych plastycznych wizjach artystycznych, odpowiadających kolorystycznym bogactwem i różnorodnością nastrojów, przeżyć. Upodobanie do barw rozmytych i pastelowych oraz specyficzna metaforyka, pozwoliła „wyrazić to, co niewyrażalne”. Dlatego dziś już z pewnością nie szokuje, a zachwyca impresjonistyczny sposób patrzenia na rzeczywistość.

strona:    1    2    3    4    5  





Impresjonistyczne obrazy świata w literaturze i malarstwie

Ocena:
20/20
Teza: Sztuka impresjonistyczna silnie oddziałuje na odbiorcę, pobudza wyobraźnię i zmysły.

Ocena opisowa nauczyciela: Prezentacja bardzo dojrzała. Przemyślana konstrukcja pracy, rozbudowane argumenty, bogate słownictwo. Bogata prezentacja multimedialna.

Impresjonizm - literatura malarstwo i muzyka. Omów rożne środki artystycznego wyrazu oraz ich funkcje, odwołując się do wybranych tekstów kultury

Ocena:
20/20
Teza: Literatura, muzyka i malarstwo często sięgają po techniki impresjonistyczne.

Ocena opisowa nauczyciela: Świetna, bogata w przykłady praca. Poprawna bibliografia i plan pracy.

Impresjonistyczne i realistyczne obrazy wsi na podstawie literatury i malarstwa

Ocena:
20/20
Teza: Impresjonizm i realizm znacznie różnią się, ze względu na używanie różnych środków artystycznej ekspresji.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca w pełni wyczerpuje temat. Ukazuje bogate przykłady, przede wszystkim literackie.

Impresjonizm w literaturze Młodej Polski i malarstwie przełomu XIX i XX wieku. Przedstaw zagadnienie, porównując wybrane przykłady

Ocena:
20/20
Teza: Przedstawienie nurtu impresjonistycznego w literaturze Młodej Polski i malarstwie przełomu XIX i XX wieku.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca spójna i dobrze skomponowana, wzbogacona o prezentację multimedialną.

Motywy impresjonistyczne w literaturze i sztuce

Ocena:
19/20
Teza: Głównym zadaniem impresjonistów była rejestracja ulotnej chwili – wrażenia poprzez kolory i światłocień. Mimo, że impresjonizm jako prąd, trwał krótko, odegrał ważną rolę w historii literatury i sztuki.

Ocena opisowa nauczyciela: Prezentacja dobra, liczne przykłady z literatury i sztuki potwierdzają postawioną tezę. Można lekko dopracować zakończenie.

Impresjonistyczne krajobrazy malowane pędzlem i piórem. Omów wybrane przykłady, ukazując podobieństwa i różnice w realizacji założeń tego kierunku artystycznego.

Ocena:
19/20
Teza: Program impresjonistów dopuszczał różnorodność. W historii literatury i sztuki możemy odnaleźć zarówno liczne podobieństwa, jak i różnice w realizacji założeń kierunku artystycznego.

Ocena opisowa nauczyciela: Prezentacja dobra, kompozycja wypowiedzi przemyślana, argumenty potwierdzające tezę.

Impresjonizm w literaturze i sztuce. Omów zagadnienie na wybranych przykładach.

Ocena:
18/20
Teza: Impresjonizm - subiektywne wyrażanie emocji twórców w utworach literackich i dziełach malarskich.

Ocena opisowa nauczyciela: Prezentacja poprawna. Autor wprowadził czytelnika w barwne obrazy impresjonizmu w literaturze i malarstwie. Dopracowania wymaga język i styl wypowiedzi.

Wskaż wpływ malarstwa na literaturę wybranego okresu. Oprzyj się na wybranych dziełach.

Ocena:
18/20
Teza: Malarstwo symboliczne i impresjonistyczne było natchnieniem dla literatury młodopolskiej.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca przeciętna, drobne usterki językowe. Poprawna bibliografia i plan wypowiedzi.