Pogotowie maturalne: Motywy literackie - Motyw szatana, diabła


Diabły, demony i czarownie w literaturze polskiej i światowej. Przedstaw i skomentuj funkcje tych kreacji

Ludzie od zarania dziejów swoje życie i los w większym bądź mniejszym stopniu oddawali w ręce niewidzialnych i nienamacalnych bogów, bożków lub innych istot, którym przypisywali nadludzkie moce i zdolności. Wierzenia te były przyczynkiem do ukształtowania się różnorodnych religii, z których część przetrwała do dziś. Istotny jest jednak fakt, że większość z tych wierzeń cechował dualizm religijny. Ukształtowane na przestrzeni wieków wierzenia i wyobrażenia na temat zła, pozwoliły narodzić się różnorakim demonom, bożkom, diabłom i wiedźmom i czarownicom, sprowadzającym na ludzi i świat wszelakie nieszczęścia. Matkami omawianych tworów są niezaprzeczalnie mitologie i podania powstałe już w antyku. Twórcy podejmowali próby opisu syna ciemności w sposób bardzo demoniczny, lecz były też jednostki które starały się ukazać jego postać dosyć komicznie. O uniwersalizmie postaci nadprzyrodzonych świadczy fakt, że odnajdziemy ich wizerunki w twórczości rodzimej, ale i ogólnoświatowej, niezależnie od kontynentu czy kręgu kulturowego. W swej prezentacji ukażę te najbardziej charakterystyczne postaci kojarzone ze złem i obecne w naszej kulturze, jak i ich współczesne oblicza.

W pierwszym akcie „Makbeta”, w burzowej scenerii, na ponurych wrzosowiskach poznajemy główne przedstawicielki świata nadprzyrodzonego. Trzem czarownicom towarzyszy atmosfera grozy i tajemniczości. Już samym wyglądem nie budzą sympatii czytelnika. Banko tak je opisuje:
„(…)Ale któż są
Te tam postacie wywiędłe i szpetne?
Nie zdają się mieć nic wspólnego z ziemią,
Są jednak: na niej. Czy jesteście żywe?
Zdolne na ludzką mowę odpowiedzieć?
Zdawałoby się, ze mnie rozumiecie,
Bo wszystkie razem chude swoje palce
Do ust zapadłych przykładacie. Pozór
Niewieści macie, ale wasze brody
Nie pozwalają mi w tę płeć uwierzyć.”
William Shakespeare „Makbet”, Akt I, scena 3

Charakterystyka przedstawiona przez Banka wyraźnie uwypukla pozaziemskie pochodzenie czarownic. Odrażający wygląd odzwierciedla ich podłą naturę. Służy to podkreśleniu naczelnej roli jaką pełnią w utworze, a mianowicie uosobieniu zła. Określenie czarownic - weird sisters, co tłumaczy się jako siostry rządzące losem, jest nawiązaniem do mitycznych sióstr - bogiń zwanych Parkami. Takie porównanie sugeruje, że wiedźmy mogą też symbolizować fatum. W tym wypadku jest to okrutny los, który karze ludzi za zło jakiego się dopuścili. Wiedźmy mamią Makbeta świetlaną przyszłością. Ich przepowiednia nieprzypadkowo pojawia się na początku utworu. Jest przyczyną późniejszych wydarzeń. Nie stanowi jednak dowodu na z góry przesądzony los bohatera. Makbet ma wolną wolę i dlatego też świadome i samodzielne podejmuje decyzje. Zostaje królobójcą. Proroctwo wiedźm ukazuje więc prawdziwe oblicze pana Kawdoru, budzi jego głęboko skrywane pragnienia. Jedno morderstwo pociąga za sobą kolejne. Wyrzuty sumienia tworzą dręczące Makbeta obrazy jego ofiar. Przykładem jest duch Banka, który ukazuje się w czasie uczty. Główny bohater traci panowanie nad sobą. Próbuje przegnać widziadło, bojąc się, że wyda jego sekret. Zapomina przy tym o zebranych gościach, którzy są zdumieni jego szaleńczym zachowaniem.

Złakniony wiedzy pan Kawdoru udaje się do czarownic po kolejne przepowiednie. Wiedźmy przyzywają zjawy: głowa w hełmie ostrzega Makbeta przed Makdufem, potwierdzając obawy bohatera. Zakrwawione niemowlę umacnia go w dotychczasowym postępowaniu, gdyż nikt zrodzony z kobiety nie może mu zagrozić. Ostatnia zjawa, przedstawiająca małe dziecko w koronie, usypia czujność Makbeta, zapowiadając, że będzie on bezpieczny, dopóki las Birnam nie ruszy na zamek walczyć przeciwko niemu. Na koniec spotkania bohaterowi ukazuje się korowód królów, potomków zamordowanego Banka. Doprowadza go to do wściekłości, jak i budzi niepokój, który prawie natychmiast zostaje stłumiony. Duchy przedstawiając Makbetowi nierealne powody jego upadku, dają mu w ten sposób pozorne poczucie bezpieczeństwa, przyczyniając się tym samym do jego tragedii.

W „Fauście” Johann Wolfgang Goethe ukazał Demona jako partnera Boga w zakładzie o duszę ludzką. Diabeł jest pokazany jako siła pierwotna i na zawsze związana ze światem, ale skazana na porażkę. Zło jest bezsilne wobec dobra, a Szatan jest tak naprawdę tylko jednym z poddanych Boga. Demon objawia się w dramacie jako Mefistofeles – obłudny, chytry diabeł doskonale znający charakter i zwyczaje człowieka, z czego bez skrupułów korzysta. Faust, pod jego wpływem zgadza się na podpisanie cyrografu, który stwierdza, że szatan będzie służył uczonemu do końca życia, po czym jako zapłatę po śmierci ten odda mu swoją duszę. Jednak szybko przekonuje się, że ta decyzja nie przyniesie mu wiele dobrego. Teoretycznie Mefistofeles robił wszystko, czego jego pan mógł sobie tylko zażyczyć. Zmienił go w młodego człowieka, pomógł mu w odwiedzaniu różnych zakątków świata jak Lipsk, czy góry Harcu. A nawet sprowadził dla oblubienicy tytułowego bohatera – Małgorzaty skrzynię z klejnotami i kosztownościami. Diabeł jednak, oprócz roli zwykłego sługi, korzysta z okazji. Podszeptami oraz fałszerstwami przekonuje go do rzeczy, które później przyczyniają się do tragedii. Doskonałym przykładem jest tutaj zabójstwo Walentego – brata Małgorzaty w sporze, który szatan sprowokował i zaognił. Wszystko to w konsekwencji doprowadza do śmierci jego ukochanej. Jest to moment zwrotny w dramacie. Bohater przegląda na oczy, a diabeł nie odgrywa już w jego życiu roli doradcy. Demon jest już jedynie narzędziem w ręku człowieka. Wszystkie próby manipulowania uczonym stają się nieskuteczne. Mefistofeles, tak jak większość interpretacji szatana, symbolizuje zło oraz wszystkie jego aspekty, sprowadza się do podstawowych żądz człowieka, zachęca do kierowania się pierwotnym instynktem. Jest przedstawicielem piekła. Wszędzie, gdzie tyko się znajdzie, wprowadza swoimi podszeptami chaos. Jest tym bardziej niebezpieczny, bo inteligenty, posiadający ogromną wiedzę, a na dodatek dysponuje nadludzkimi mocami. Ich przykładem może być rozlewanie najlepszych win wprost z dziur zrobionych w drewnianym stole, czy zmiana postaci w psa. Mefistofeles kończy utwór próbując odebrać Małgorzacie jej duszę, krzycząc „potępiona”, jednak nie odnosi sukcesu, ponieważ uprzedzają go aniołowie unosząc ją do nieba.

Legendarny niemiecki doktor Faust stał się prototypem polskiego Mistrza Twardowskiego. Parafrazy legendy o szlachcicu dwukrotnie zaprzedającym się diabłu dokonał Adam Mickiewicz w balladzie „Pani Twardowska”. Diabeł, który przybywa do karczmy Rzym, ma wszystkie cechy zgodne z ludowymi wyobrażeniami: „nos jak haczyk, kurzą nogę i krogulcze ma paznokcie”. Pojawia się znienacka, nie budzi swoim wyglądem przerażenia, bo nie ma cech demonicznych. Jest postacią komiczną, gdyż ucieka na widok pani Twardowskiej. Mimo, iż wykazał się inteligencją, zwabiając Twardowskiego do „Rzymu”, który jakkolwiek będąc tylko karczmą, nazwą spełniał wymagania umowy, ostatecznie ucieka z niej ośmieszony. Przykład ten pokazuje nam, że przyczyna wszelkiego zła może stać się obiektem żartów.

Inną polską lekturą, w której odnajdziemy postacie diabelskie jest „Kordian” Juliusza Słowackiego. W części utworu zatytułowanej „Przygotowanie” umiejętnie połączył tradycję biblijną z tradycją narodową. 31 grudnia 1799 roku w nocy w chacie sławnego niegdyś czarnoksiężnika Twardowskiego w przygotowaniu zlatują się czarownice i diabły – sam Szatan, Mefistofeles, Astarot i Gehenna. Szatan mówi, że nadchodzi wielka chwila dla narodu Polaków. Mefistofeles zaś radzi, by stworzyć narodowi przywódców. Na scenie pojawia się kocioł, z którego wyłaniają się po kolei stwarzani przez Szatana przywódcy powstania listopadowego: Józef Chłopicki, książę Adam Jerzy Czartoryski, Jan Zygmunt Skrzynecki, Julian Ursyn Niemcewicz, Joachim Lelewel i gen. Jan Krukowiecki. Szatan zarzuca przywódcom bezużyteczność, brak chęci walki, starość, przesadną ostrożność, zdradę, nieudolność oraz brak męstwa. Ocenia ich negatywnie. Wszystkich jednak przywódców stworzyły diabły wraz z szatanem. To wszystko hiperbolizuje zło przywódców, gdyż zostali stworzeni przez siły nieczyste. Diabły w „Przygotowaniu” tak naprawdę przepowiadają klęskę powstania listopadowego. Stworzyły one ludzi nieudolnych, którzy nie są w stanie pomóc Polsce. Jednak Szatanowi wcale nie zależy na powodzeniu zrywu narodowego. Klęska odda cały naród w jego panowanie, stąd kreowanie przyszłych wodzów ma w sobie coś z diabelskiej, łajdackiej igraszki. Szatan igra sobie z narodem, jako siła z natury zła nie może czynić dobra, jest przebiegły i bezwzględny. W tej początkowej scenie Słowacki wyraźnie sugeruje, dlaczego polskie powstania narodowe nie mogły przynieść efektu - wodzowie zachowywali się tak, jakby nastało ich piekło. „Przygotowanie” zaś kończy się tym że na scenie pojawiają się aniołowie, którzy przepędzają zgromadzenie demonów. Szatan występuje w „Kordianie” także w scenie która umiejscowiona jest w szpitalu obłąkanych. Diabeł zmienia skórę niczym kameleon, przybiera coraz to nowe postacie, zręcznie podporządkowuje sobie ludzką duszę. Jednocześnie zło tkwi w samym człowieku – dlatego postacie, jakie przybiera Szatan, choćby postać Doktora, są tylko fantazmatami, protekcjami ludzkich obaw, rozterek, wyrzutów sumienia, instynktów. Szatan wie, czego chce człowiek i właśnie to mu podsuwa.

„Jam częścią tej siły, która wiecznie zła pragnąc, wiecznie czyni dobro” - to słowa zaczerpnięte z omówionego „Fausta” Goethego i zarazem motto powieści Michaiła Bułhakowa „Mistrz i Małgorzata” . W Fauście te słowa charakteryzują Mefistofelesa, a w dziele Bułhakowa, jednego z głównych bohaterów, jakim jest Woland. Przedstawiony został jako realistyczny profesor który przyjechał do Moskwy. Nie pojawia się jednak on sam w mieście, a razem ze swoją świtą, na którą składają się Koriowiow (Fagot), Behemot, Azazello i Hella. Pierwszy z nich to tandeciarz chodzący w czapce bejsbolówce, binoklach z jednym szkłem i kraciastej marynarce. Jest on prawą ręką Woland. Behemot to olbrzymi, tłusty kot chodzący na dwóch tylnych łapach i mówiący ludzkim głosem. Azazello to niska, krępa postać z rudymi włosami. Ostatnią osobą należącą do świty Wolanda jest wspomniana już Hella. Jest to czarownica o pięknych rudych włosach, podobna do rusałki. Wyjątkowość świty polega na tym, że wszystkie miejsca w których się oni pojawiają od razu stają się fantastyczne. Szczególne jest to, iż diabły towarzyszące szatanowi nie wyglądają tak jak mogli by się spodziewać tego ludzie. Pośród nich występuje kot, posiadający ludzkie zdolności. Chociaż czasem są przerysowani i karykaturalni to przypominają nam ludzi. Nie wzbudzają większych podejrzeń obywateli Moskwy. Sam Woland jest znakomitym artystą. Wbrew powszechnym wyobrażeniom, Bułhakow przedstawił szatana jako postać zdolną do człowieczych uczuć, takich jak chęć pomocy i zrozumienie. W jednym z miejsc powieści, dokładnie na Patriarszych Prudach to normalny mężczyzna. Woland twierdzi, że Bóg istnieje, ponieważ istnieje szatan. Istnienie Wolanda w radzieckiej Rosji zburzyło harmonię. Jest również bardzo mądry, co wynika z jego długiego życia i różnorakich sytuacji w jakich się znalazł. Woland śmieje się, żartuje, wyprawia bale. Postać ta jest bardzo miła i budzi sympatię czytelnika. Można więc sądzić, że autor chciał pokazać, że człowiek sam w sobie ma coś z diabła. Trzeba również zauważyć, że to nie szatan jest zły w powieści Bułhakowa, ale ludzie. Ich zło jest wręcz wyciągane przez Wolanda na wierzch. Diabeł utożsamiany powszechnie z niszczycielską siłą i złymi zamiarami, tutaj zdaje się być bardziej ludzki niż sam człowiek. Gdy dochodzi do spotkania reprezentantów dwóch głównych sił kierujących światem: diabelskich – Wolanda – i boskich – Mateusza Lewity szatan mówi z iście diabelską logiką: „Na co by się zdało Twoje dobro, gdyby nie było zła”.

Wśród twórców współczesnych do motywu demonów i walki dobra ze złem powraca Paulo Coelho. W swojej książce „Demon i Panna Prym” ukazuje historię człowieka, który doznając tragicznych wydarzeń w swym życiu, wystawia innych na próbę, szukając w ten sposób swej własnej drogi. Podczas jego podróży towarzyszą mu dwa demony, dobry i zły, walczące o jego duszę. Obserwujemy naprzemienną dominację dobra i zła nad duszą bohatera, a także pojawienie się walczących sił nieczystych u boku Chantal Prym, która została wybrana przez tajemniczego gościa do swego eksperymentu. Cała opowieść stanowi walkę, której wynik jest jednak zależny od samego człowieka. Powinien on zwalczać pokusę i dokonywać właściwego wyboru, demony jego duszy ukazują mu dwie drogi, ale to do niego należy wybór. Opowieść kończy się niezgodnie z przewidywaniami wędrowca, który wyznaczył dwie możliwości zakończenia eksperymentu. Widział on jedynie dobre lub złe rozwiązanie, postrzegał świat w białych i czarnych barwach. Coelho pokazuje całkiem nowe spojrzenie na świat. Udowadnia, że wpływ demonów i innych sił nadprzyrodzonych na życie człowieka jest jedynie częściowy, gdyż tylko my sami możemy wybrać naszą przyszłość.

Niezależnie od epoki, postaci nieczyste pojawiają się w literaturze często. Ich funkcje często się zmieniają, raz są bardziej przychylni ludzkości, innym razem przybywają, by ją ukarać za przewinienia. Wraz z celami zmienia się i forma, w jakiej pojawia się diabeł, demon, czarownica czy też inna siła nieczysta. Na przemian ukazują się pod postacią kobiety i mężczyzny lub zostają całkowicie pozbawione formy i istnieją jedynie jako głos albo mgliste wyobrażenie. Jednak zawsze otoczone są specyficznymi cechami i rekwizytami, zależnie od pełnionej funkcji i mocy jaką posiadają. Niedoceniane w literaturze demony, wiedźmy czy diabły, wciąż muszą zmagać się z siłami dobra i zazwyczaj tę walkę przegrywają. Niepodważalny jest jednak fakt, iż ich pojawieniu się towarzyszy magia, zdumienie, strach i wiele nieoczekiwanych oraz zaskakujących wydarzeń, dostarczając czytelnikowi nie lada emocji.

strona:    1    2    3    4    5  





Zanalizuj występowanie motywu demonów, szatana i sił nieczystych na wybranych przykładach

Ocena:
20/20
Teza: Wizerunek sił nieczystych zmieniał się wraz z rozwojem cywilizacji. W kolejnych epokach szatan i demony przybierały w sztuce coraz to inne postacie, choć często nawiązujące do mitologii i biblii.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca bogata w głównie literackie odwołania z różnych epok. Szeroka bibliografia i wnikliwe potraktowanie tematu.

Konszachty z nieczystymi siłami. Omów na wybranych tekstach kultury

Ocena:
20/20
Teza: W literaturze i sztuce odnajdujemy różnorodne wizerunki porozumienia pomiędzy człowiekiem, a istotą z natury złą i nieczystą.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca w pełni realizuje temat. Wyróżnia sie bogata bibliografia i poprawny styl wypowiedzi.

Porównaj różne wcielenia diabła w literaturze i omów ich funkcje, odwołując się do wybranych tekstów literackich

Ocena:
20/20
Teza: W literaturze odnaleźć możemy wiele rozmaitych wcieleń diabła, które pełnia w utworach określona funkcję.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca poprawnie realizuje temat. Zawiera przejrzysta bibliografię; napisana jest płynnym językiem.

Motyw szatana w literaturze dawnej i współczesnej. Omów temat, porównaj sposoby kreacji na podstawie kilku utworów

Ocena:
20/20
Teza: Czy wizerunek szatana w literaturze dawnej i współczesnej tak naprawdę bardzo się różni?

Ocena opisowa nauczyciela: Praca przemyślana, odwołuje się do ciekawych utworów. Widać dojrzałość autora i łatwość w poruszaniu się w literaturze. Poprawny plan i bibliografia.

Literackie, malarskie i filmowe wizje piekła. Przedstaw, odwołując się do wybranych tekstów kultury

Ocena:
20/20
Teza: Odmienność kreacji wizerunków piekła w różnych rodzajach sztuki.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca w pełni realizuje temat. Bogata literatura i konkretny plan pracy zasługują na uznanie.

Odwołując się do wybranych przykładów, zaprezentuj różne sposoby realizacji motywu szatana w literaturze, sztuce i filmie

Ocena:
20/20
Teza: Motyw szatana w literaturze, sztuce i filmie odnajduje różne sposoby realizacji.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca przemyślana, ukazuje różnorodne kreacje pana ciemności.

Obraz piekła i raju w literaturze i malarstwie. Zaprezentuj temat, odwołując się do wybranych przykładów z różnych epok

Ocena:
20/20
Teza: Krainy nieziemskie zawsze pobudzały wyobraźnię artystów, dzięki czemu w literaturze i malarstwie odnajdziemy wiele ich przedstawień.

Ocena opisowa nauczyciela: Ciekawe przedstawienie dwóch nieziemskich krain. Szczegółowe i trafne opisy.

Różne pojęcia motywu zła w literaturze, filmie i sztuce. Omów zagadnienie odwołując się do wybranych przykładów.

Ocena:
20/20
Teza: Artyści ukazują zło na wiele sposobów, ale zazwyczaj w opozycji do dobra, przypominając o wolnej woli człowieka.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca ukazuje różne oblicza zła w literaturze, sztuce i filmie. Przedstawia zło jako motyw diabła, jako kreację, sztukę (podnieta) oraz jako narzędzie totalitaryzmu. Bogata prezentacja multimedialna.

Motyw kuszenia w literaturze i sztuce. Przedstaw na przykładzie wybranych dzieł

Ocena:
20/20
Teza: Różnorodne realizacje motywu kuszenia w literaturze oraz sztuce.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca w pełni realizuje temat.

Diabły, demony i czarownie w literaturze polskiej i światowej. Przedstaw i skomentuj funkcje tych kreacji

Ocena:
20/20
Teza: Najbardziej charakterystyczne postaci kojarzone ze złem i obecne w kulturze.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca ciekawa i ukazująca różnorodność nieziemskich postaci. Dobry konspekt i bibliografia.

Diabeł i jego funkcje w literaturze i sztuce. Przedstaw motyw na wybranych przykładach.

Ocena:
20/20
Teza: Przedstawienie różnych ujęć postaci diabła i jego funkcji w literaturze i sztuce na przestrzeni epok.

Ocena opisowa nauczyciela: Prezentacja bogata w przykłady z literatury, sztuki i filmu. Poprawna analiza zgromadzonego materiału.

Motyw piekła i raju w literaturze i sztuce

Ocena:
20/20
Teza: Od lęku do oswojenia – tak zmieniło się nastawienie ludzkości do raju i piekła.

Ocena opisowa nauczyciela: Ciekawa, wielowątkowa prezentacja. Na podkreślenie zasługują własne wnioski.

Funkcjonowanie motywu diabła w literaturze XIX i XX wieku

Ocena:
19/20
Teza: Diabeł był inspiracją w wielu istotnych i wartościowych dziełach kultury, mimo iż zazwyczaj kojarzy się z mocami zła, w oczach artystów pełnił różnorodne funkcje i przybierał rozmaite wcielenia.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca dojrzała, wnikliwe przedstawienie różnych funkcji szatana w literaturze XIX i XX wieku. Bogata literatura przedmiotowa.

Scharakteryzuj motyw szatana w literaturze, analizując wybrane dzieła literackie różnych epok

Ocena:
19/20
Teza: Wizerunek szatana na przestrzeni wieków często się zmieniał. W zależności od czasu i okoliczności kulturalnych szatan objawiał swoje rozmaite oblicza.

Ocena opisowa nauczyciela: Bardzo oryginalna, przemyślana i dojrzała praca. Ciekawe wnioski i tok argumentacji.

Motyw diabła i demona w literaturze polskiej i obcej. Omów ich funkcje na podstawie wybranych przykładów.

Ocena:
19/20
Teza: Nikt do końca nie zna natury diabła, dlatego w literaturze powstawało wiele jego odmiennych wizerunków.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca w pełni realizuje temat. Poprawna bibliografia i plan pracy.

Różne wcielenia diabła w literaturze

Ocena:
19/20
Teza: Postać diabła była i jest natchnieniem dla rzeszy pisarzy, którzy przedstawiają go w swych utworach w różnoraki sposób.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca zawiera wszelkie niezbędne informacje, pokazuje różnorodność szatańskich postaci w różnych epokach

Motyw szatana i jego różnorodne przedstawienia w różnych tekstach kultury

Ocena:
19/20
Teza: Postać szatana ewoluowała, gdyż zwiększał się zakres funkcji pełnionych przez tę postać w tekstach kultury.

Ocena opisowa nauczyciela: Prezentacja w bardzo przejrzysty sposób realizuje temat. Odwołuje się do bardzo różnorodnych tekstów kultury (m.in. książka, malarstwo, rzeźba, film).

Podobieństwa i różnice w sposobach kreacji szatana w wybranych dziełach literackich i sztukach plastycznych

Ocena:
18/20
Teza: Znana już z biblii postać szatana przez kolejne epoki ewoluowała, pełniąc w wybranych utworach różne funkcje, by dziś stać się jedną z ikon popkultury.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca ciekawa, prowadząca do trafnych wniosków. Interesujące malarskie wizerunki szatana. Można popracować nad językiem wypowiedzi.

Różne sposoby ukazywania wizerunku diabła w dziełach literackich i plastycznych

Ocena:
17/20
Teza: Bez postaci diabła nie mielibyśmy wielu arcydzieł polskiej i światowej literatury i sztuki.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca w pełni realizuje przedstawioną tezę. Klasyczna literatura podmiotu, bogate opisy dzieł malarskich.

Piekło i jego mieszkańcy w literaturze i sztuce

Ocena:
17/20
Teza: Piekło i postać szatana związane są z kulturą ludzką od powstania Biblii. Autorzy w różny sposób wykorzystywali te motywy uatrakcyjniając swoje dzieła.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca odnosi się do literackich i malarskich przykładów wykorzystania motywu piekła i szatana. Trafnie postawiona teza i skonstruowane wnioski.