Pogotowie maturalne: Motywy literackie - Motyw vanitas


Motyw vanitas w Biblii i literaturze późniejszych epok

Temat mojej prezentacji obejmuje te dzieła literackie i teksty kultury, w których pojawia się motyw vanitas vanitatum. Motyw ów jest obecny w twórczości wszystkich epok kulturowych, choć w jednych bywał bardziej niż w innych popularny. Pojawia się w umysłach twórców i widoczny jest w dziełach, bez względu na czas, w jakim żyją ich autorzy. Dlaczego tak się dzieje? Bo motyw ów implikuje kwestie przemijania, nieustającego podążania ku skończeniu, czyli zespół zagadnień niepokojących człowieka od zarania dziejów.

Vanitas vanitatum, czyli marność nad marnościami i wszystko marność to poczucie kruchości życia wobec wielkości świata, również wskazanie, że koniec człowieka jest nieunikniony. Słowa vanitas vanitatum pochodzą z pierwszych zdań księgi Koheleta. Treścią księgi są rozważania nad sensem życia ludzkiego. Autor księgi twierdzi, że ludzka egzystencja to „ gonienie za wiatrem” . Za bezsensowne trzeba uważać wysiłki zmierzające do osiągnięcia trwałego szczęścia. Nie przynoszą go ani bogactwa i słowa, ani nieograniczone używanie rozkoszy, ani mądrość. Ostatecznie spotyka wszystkich ten sam los – śmierć.

Motyw vanitas vanitatum pojawia się już w Księdze Rodzaju, kiedy to Bóg przemawia do Adama i Ewy tymi oto słowy: „Prochem jesteś i w proch się obrócisz”. Słowa te obrazują szybkość egzystencji, która jest we wszechświecie chwilą niezauważalną. Antyczni myśliciele także nie stronili od rozważań na temat przemijania. Heraklit z Efezu, przyrównał całe ziemskie istnienie do rzeki, która nigdy nie stoi w miejscu. Podkreślał fakt przemijania, twierdząc, że nigdy nie można wejść po raz drugi do tej samej rzeki. Słowa tego filozofa sparafrazowała wiele wieków później Wisława Szymborska, pisząc: „ Nic dwa razy się nie zdarza i nie zdarzy”.

Średniowiecze było jedną z tych epok, w których motyw vanitas vanitatum funkcjonował jako naturalny i powszechny element światopoglądu. Był fundamentalnym składnikiem ówczesnej mentalności. Popularność tego motywu nie była przypadkowa. W okresie licznych wojen, okrutnych starć o nowe ziemie śmierć stała się rzeczą zwyczajną, której żniwo zwiększały również epidemie, niezbyt higieniczny tryb życia oraz słabo rozwinięta medycyna.

Dobrym przykładem popularności motywu vanitas vanitatum w tej epoce jest „Rozmowa Mistrza Polikarpa ze Śmiercią”. Utwór ten to dialog pomiędzy reprezentantem rodzaju ludzkiego a upersonifikowaną Śmiercią, która została przedstawiona jako nie znający litości kat, i kaznodzieja dający wskazówki dotyczące sposobu życia, który pozwoli uniknąć okrucieństwa Śmierci w piekle, gdzie ona panuje. W tym utworze na pierwszym planie znajduje się motyw mocno związany z motywem vanitas. Jest to danse macabre, czyli taniec śmierci. Był on początkowo, zanim zaczął przenikać do literatury i sztuki, widowiskiem prezentowanym na cmentarzach i w kościołach. Rozpoczynał się od kazania na temat przemijania i śmierci. Wszystko kończyło się kazaniem nawołującym do pokuty i cnotliwego życia.

Motyw danse macabre przeniknął do literatury, co ukazałam na przykładzie „Rozmowy Mistrza Polikarpa ze Śmiercią”, ale stał się w tej epoce również jednym z głównych europejskich tematów ikonograficznych. Przykładem takiego przedstawienia jest XV-wieczny „La dance macabre” nieznanego autora. Na obrazie doskonale widać, że śmierć jest nieugięta i zabiera wszystkich bez względu na stan społeczny. Malowidła o funkcji dydaktycznej w sposób prosty i efektywny wpajały fundamenty wiary, działając na wyobraźnię odbiorców.

W epoce renesansu, znacznie mniej mówiono o śmierci i przemijaniu. Spowodowane było to nowym światopoglądem nawiązującym do antyku. Dominującą stała się myśl humanistyczna. Większość myślicieli była pochłonięta przez antropocentryczne idee odrodzenia. Jednak nie wszyscy całkowicie ulegli nowym nurtom. Człowiek i w tej epoce starał się zgłębić istotę, sens życia i niekiedy poddawał się poczuciu marności. Warto tu wspomnieć fraszkę „O żywocie ludzkim” Jana Kochanowskiego. Utwór ten jest jakby chwilą zadumy nad ludzkim losem, nad niepewnością i ulotnością ziemskich wartości. Dobra takie jak pieniądze, sława, uroda nic nie znaczą. To bezwartościowa materia, do której człowiek nie powinien się przyzwyczajać. Autor życie ludzkie przyrównał do polnej trawy, która zawsze usycha z przyjściem jesieni. Czas płynie, nie zwracając uwagi na ludzkie istnienie. W świetle tych założeń Kochanowski mówi o losie człowieka: „Wszystko to minie jako polna trawa”.
Po renesansowym wybuchu wiary w potęgę człowieka, motyw vanitas vanitatum powrócił do łask wbaroku. Nawiązując do średniowiecza, powrócono do przekonania, że wszystko jest zależne od Boga. Ten zwrot ku Bogu i religii przyniósł rozważania o ulotności ziemskiego istnienia. Śmierć jako tajemnica nieuchronności stała się obiektem fascynacji artystów.

Sięgnijmy do malarstwa tego okresu. Chciałabym tu wspomnieć o dziele „Vanitas” Hendrika Steenwyck’a. Jak widać, głównym elementem jest stół, na którym leżą rzeczy związane z codziennym życiem, odkrywaniem go, rozrywkami:. książki, szabla, muszla. Jest też flet i różne metalowe naczynia. Na szarym tle widać jasny promień, który nieprzypadkowo oświetla jeden z przedmiotów leżących na stole. Jest to ludzka czaszka, symbol śmierci. Skontrastowanie tej rzeczy z przedmiotami związanymi z urokami codziennego życia uwydatnia konieczność pamiętania w każdym momencie o śmierci. Ta pamięć o nieuniknionym ma być przewodniczką po doczesności, bo taka pamięć skłania do lęku przed grzechem, piekłem i do wyboru drogi prowadzącej do Boga.

Z kolei inny malarz Pieter Claesz przedstawił na swym płótnie wiele przedmiotów posiadających ukryte i symboliczne znaczenia, których motywem przewodnim jest właśnie vanitas vanitatum. Na pierwszym planie tego obrazu stoi stół ze sporą ilością różnych rzeczy. Widzimy tam na przykład starą księgę ze zniszczonymi i pożółkłymi stronicami. Sama w sobie jest ona symbolem mądrości, która po śmierci i tak przeminie, ale jej stare i zniszczone kartki symbolizują przemijalność, która dotyka nie tylko ludzi, ale także rzeczy martwych. Na tej księdze można zobaczyć czaszkę oraz kość, symbolizujące przemijalność życia ludzkiego, jego krótkość, kruchość i nietrwałość. Przy czaszce widzimy także pióro, które jest symbolem ulotności – ulotności zdrowia, piękna, życia, dóbr materialnych. Na obrazie możemy także dostrzec kieliszek, który jest symbolem kruchości, puderniczkę symbolizującą przemijalność ludzkiej urody i piękna.

Również w literaturze baroku motyw śmierci i przemijania bardzo dobrze się przyjął. Powstały wówczas utwory o bardzo wymownych tytułach. Na przykład wiersz Marność Daniela Naborowskiego, który przedstawia świat, schylający się ku marności, jaką są nietrwałe rzeczy materialne. W wierszu przekonanie o marności wszystkich rzeczy tego świata nie prowadzi podmiotu lirycznego do dramatycznego wniosku o konieczności wyrzeczenia się uroków ziemskiego życia. Naborowski w przeciwieństwie do niektórych poetów metafizycznych stara się odnaleźć równowagę i harmonię między potrzebami duszy i ciała. Życie zostało ofiarowane człowiekowi przez Boga, dlatego każdy powinien z niego korzystać, nie zapominając przy tym o obowiązkach molarnych i perspektywie wieczności. Ziemska egzystencja mimo że przemija może być źródłem radości.

Kolejnym utworem tego samego autora, o równie znamiennym tytule, jest Krótkość Żywota. Życie w tym wierszu jawi się jako krótka chwila pomiędzy narodzinami i śmiercią. Życie jest ulotne. Czas ciągle się toczy, jak koło. Biegnie szybko wszyscy poddani są jego działaniu. Wrażenie szybkości nadają jednosylabowe rzeczowniki oznaczające zjawiska momentalne (dźwięk, cień, dym, wiatr, błysk, głos, punkt).

Choć średniowiecze i barok najsilniej eksploatowały motyw vanitas vanitatum, również następne epoki nie pozostawały obojętne wobec zagadnień przemijania i śmierci. Wkład w upowszechnienie motywu miał Jarosław Iwaszkiewicz tworząc opowiadanie „Panny z Wilka”. Ukazuje historię Wiktora Rubena, który wraca po wielu latach nieobecności, podczas urlopu do dworku w Wilku. Powraca jako dojrzały i dorosły mężczyzna. Bohater dostrzega jak zmieniły się niegdyś młode i piękne siostry. Próbuje powtórzyć przeżycia i doświadczenia z przeszłości, co jednak przynosi mu tylko niesmak i rozczarowanie. Zdaje sobie sprawę z tego, że nie powtórzy już chwil z czasów młodości, że nie będzie mógł ich przeżyć ponownie. Powrót do Wilka skłania go do przemyśleń o egzystencji, czuje smutek, żal i tęsknotę za przeszłością, rodzi się w nim poczucie braku oparcia w konkretnej rzeczywistości. Powrót we własną przeszłość okazuje się niemożliwy, niczego w życiu nie da się już powtórzyć.

Także w twórczości Czesława Miłosza można dopatrzyć się świadomości przemijania i ulotności miedzy innymi w takich utworach jak: "No tak, trzeba umierać", „Obrazki”, „Rzeki”. Z większym sceptycyzmem i mniejszym tragizmem, z ironią bo czymże można się bronić przed przemijaniem podchodzi do tej kwestii noblistka Wisława Szymborska. Traktuje ona człowieka i zdobycze cywilizacji z perspektywy „szkieletu jaszczura” , muzeum. To ułatwia dystans i ironiczny śmiech. W utworze „wszelki wypadek” o śmierci i ocaleniu mówi z perspektywy przypadku. W poezji polskiej przemijanie w utworze „kto potafi...” rejestruje z przerażeniem poetka miłości i śmierci, ciężko chora, ale próbująca żyć pełnią Halina Poświatowska. Jej koniugacja sprowadza się do: „ja minę-ty mniesz-mijamy”.

Uniwersalność motywu vanitas vanitatum sprawia, że jego obecność daje się zauważyć we wszystkich epokach kulturowych. Nie można przecież uciec od egzystencjalnych rozważań na temat kondycji człowieka, nie sposób też nie szukać sensu istnienia i nie sposób uciec od zagadnień dotyczących tajemnicy śmierci. Vanitas vanitatum, jako element społecznej świadomości, trwa w każdym z nas. Każda chwila zdarza się tylko raz. Moment mojego wejścia dziś do tej klasy nigdy się nie powtórzy. Uświadomienie sobie takiej ulotności, budzi niepokój, który przenikał i przenika do dzieł artystów, co starałam się ukazać. Bez względu na to, jaki mamy stosunek, do spraw, o których dziś mówiłam, bez względu na to również, czy się na kruchość i nieuchronność godzimy, jedno jest pewne, wszyscy uczestniczymy w wielkim marszu ku śmierci. Być może jest to pochód od niewiedzy ku poznaniu.

strona:    1    2    3    4    5  





Artystyczne interpretacje motywu vanitas vanitatum w literaturze i sztukach plastycznych. Analizując wybrane dzieła, omów sposoby funkcjonowania motywu

Ocena:
20/20
Teza: W literaturze wszystkich epok możemy odnaleźć żywe odwołania do biblijnego motywu vanitas. Temat ten stał się szczególnie bliski wszystkim twórcom, którzy zastanawiają się nad sensem ludzkiego istnienia.

Ocena opisowa nauczyciela: Prezentacja wzorowa. Dojrzały język wypowiedzi, dogłębna analiza problemu. Brawo! 20 punktów.

Motyw vanitas w Biblii i literaturze późniejszych epok

Ocena:
20/20
Teza: Źródła motywu vanitas możemy odnaleźć w Biblii. Temat ten jest uniwersalny i towarzyszy wszystkim literackim rozważaniom o tajemnicy śmierci

Ocena opisowa nauczyciela: Prezentacja bardzo dobra. Bogaty język wypowiedzi, poprawny dobór literatury, ciekawe wnioski.

Geneza i funkcja motywu marności w utworach średniowiecznych i barokowych. Przedstaw na wybranych przykładach

Ocena:
20/20
Teza: Motyw marności funkcjonuje w tekstach kultury od starożytności po współczesność, w niektórych epokach bywał jednak bardziej popularny niż w innych.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca przemyślana i przejrzysta. Dobrze dobrane przykłady, poprawna bibliografia.

Motyw przemijania w literaturze różnych epok. Przedstaw na wybranych utworach

Ocena:
20/20
Teza: Przemijanie to przede wszystkim ulotność i niestałość egzystencji, a także kruchość oraz marność.

Ocena opisowa nauczyciela: Temat przedstawiony w konsekwentny sposób. Pokazuje różne odniesienia do przemijania. Bogata bibliografia.

Na podstawie wybranych współczesnych tekstów kultury przedstaw różnorodne ujęcia motywu przemijania

Ocena:
20/20
Teza: Choć zjawisko przemijania jest jedno i dotyczy każdego człowieka można je ukazywać na wiele różnych sposobów.

Ocena opisowa nauczyciela: Ciekawa praca oparta na współczesnych tekstach kultury.

Krytyka wad szlacheckich w polskiej literaturze. Rozważ problem na podstawie wybranych przykładów

Ocena:
20/20
Teza: Obok niewątpliwych zalet polska szlachta miała wiele przywar.

Ocena opisowa nauczyciela: Prezentacja ciekawa, ukazuje wiele wad szlachty. Poprawna kompozycja i plan pracy.