Pogotowie maturalne: Motywy literackie - Motywy religijne


Obraz zaświatów w literaturze. Przedstaw i zinterpretuj na przykładach utworów różnych epok.

Ludzie od zarania dziejów wierzyli, że ich pobyt na ziemi nie jest jedyną i ostateczną formą egzystencji. Śmierć traktowana była jako furtka prowadząca w jakieś nikomu nieznane, tajemnicze miejsce - zaświaty. Słownik języka polskiego hasło zaświaty tłumaczy jako świat istniejący poza przestrzenią, pozagrobowy.

Obrazy zaświatów obecne są w wielu kulturach i religiach. Można je odnaleźć zarówno w biblii, jak i w mitologii. Te dwa ostatnie źródła miały zasadniczy wpływ na kształtowanie się wyobrażeń na temat piekła, nieba i czyśćca.

Zacznę od przedstawienia zaświatów w mitologii greckiej. Antycznym piekłem jest Hades – mroczne państwo umarłych. Brama do podziemnego królestwa znajduje się tam, gdzie kończy się ziemia. Dusza musi przepłynąć piekielne rzeki: Acheront, Styks, Kokytos, Lete. Pomaga w tym za opłatą niechlujny Charon - syn Nocy. Potem dusze napotykają Cerbera - psa o trzech głowach, bezwzględnego dla tych, którzy próbują uciec z powrotem na ziemię. Na sąd decydujący o dalszym losie dusze czekają w Królestwie cieni – chłodnej, martwej równinie. Pan tych włości - Hades panuje w zamku otoczonym skałami i ognistymi strumieniami, przed którym mieści się Tartar, miejsce najsroższych kaźni, na straży którego stoją Erynie – uosobienie srogich wyrzutów sumienia. Natomiast Ci, którym sędziowie przyznają, że żyli sprawiedliwie, odjeżdżają na Wyspę Błogosławionych. Czuć tam zapach róż, mirtu i fiołków. Płyną rzeki jak kryształ przezroczyste, rozbrzmiewa słodka pieśń. Panuje wieczna wiosna. Życie upływa na przechadzkach i biesiadach. Tak pokrótce przedstawiają się mitologiczne zaświaty, które opisywali starożytni pisarze: Homer w Odysei, Wergiliusz w Eneidzie czy Owidiusz w Metamorfozach.

Wyobrażenia chrześcijańskie nie były tak dokładnie sprecyzowane. Kształtowały się na przestrzeni wieków i tylko w niewielkiej części znajdują bezpośrednie oparcie w Biblii.

Zacznijmy od zlokalizowania piekła chrześcijańskiego. W literaturze spotykamy próby umieszczenia go na słońcu, na księżycu i innych ciałach niebieskich lub w głębinach morza. Lecz najczęściej, podobnie jak w mitologii i religiach wschodnich umieszczono je w głębi ziemi, co wydawało się czymś całkowicie naturalnym. Zgodnie ze swoją łacińską nazwą, piekło jest najniższym miejscem we wszechświecie. Jeśli przyjmowało się geocentryczny model budowy kosmosu, ów najniższy punkt, do którego spływały wszelkie moralne nieczystości, musiał się znajdować w samym centrum ziemi. Zazwyczaj piekło dzielono na cztery części: pierwsza była więzieniem pełnym katuszy piekielnych - dla potępionych na wieki, druga to taras czyśćcowy, w trzeciej części znajdowały się dzieci bez chrztu, natomiast w czwartej części ci, którzy umarli przed przyjściem Chrystusa.

Biblia nic nie mówi na temat czyśćca. W niektórych tekstach czyściec jest częścią domeny szatana, gdzie diabły, podobnie jak w piekle, znęcają się nad pokutującymi. Zasadnicza różnica polega na tym, że kary piekielne są wieczne, natomiast męki czyśćcowe trwają określoną długość czasu, a w dodatku mogą być skrócone dzięki modlitwom i nabożeństwom za dusze zmarłych. Innym wyobrażeniem czyśćca jest pokuta na ziemi – dusze cierpią po śmierci w miejscu, gdzie dopuściły się swych zbrodni. Ważny jest również fakt, iż czyściec przestanie istnieć po sądzie ostatecznym.

Jeśli zaś chodzi o niebo, jest ono przeciwieństwem piekła. Kary zmysłowe zmieniają się w przyjemne doznania. Ciemność zastępuje jasność, zamiast fetoru, mamy w raju cudowne wonie.

Różni twórcy proponowali własne wyobrażenia tego, co czeka nas po śmierci. Przyjrzyjmy się jak wizję zaświatów przedstawia Dante Alighieri w dziele swojego życia, czyli w Boskiej komedii. Treścią utworu jest podróż samego autora po nieznanym człowiekowi świecie, który podzielony został na 3 regiony: Piekło, Czyściec, oraz Raj.

Wędrówka Dantego po zaświatach rozpoczyna się w nocy z 7 na 8 kwietnia z Wielkiego Czwartku na Piątek Wielkanocny. Początkowym przewodnikiem wędrownika jest Wergiliusz - jeden z najwybitniejszych rzymskich poetów, jednak po raju oprowadzają go Beatrycze – ukochana Dantego, oraz św. Bernard, gdyż dostępu do tajemnic boskich nie mogła mieć osoba pozbawiana łaski chrztu, tak jak Wergiliusz.

Piekło znajduje się pod ziemią, ma kształt zwężającego się ku dołowi stożka. To Lucyfer strącony z nieba spadając zrobił dziurę i utknął w jej środku. Dusze zmarłych przewozi Charon. Piekło właściwe dzieli się na dziewięć kręgów. System kar jest dostosowany do rodzaju grzechów. Niektóre opisy mąk są tak drastyczne, że ukłuło się wyrażenie – sceny Dantejskie.

Czyściec znajduje się na drugiej półkuli ziemi, ma kształt piramidy, powstał z materiału, który wypchał spadający Lucyfer. Jest to królestwo pokuty, ale i nadziei i radości. Góra dzieli się na tarasy. W każdym z rejonów znajdują się inni grzesznicy. Nie ma tu jednak atmosfery grozy, panuje nastrój modlitwy, uczucie radości na myśl o wiecznym szczęściu.

Raj oddzielony jest od czyśćca ognistym murem i składa się z 9 sfer przezroczystych, odizolowanych od siebie i rozrzuconych w kosmosie. Poszczególne sfery niebios rozmieszczone są na planetach układu słonecznego. Dusze ludzi wyznaczają poszczególne części nieba w zależności od stopnia ich ludzkiej zdolności do kochania Boga. W poszczególnych częściach Raju znajdują się różne kategorie duchów: Ci, którzy dopełnili złożonych ślubów, Ci, którzy prowadzili życie aktywne, osoby żyjące miłością, mędrcy, męczennicy, bojownicy o wiarę, sprawiedliwi i pobożni, duchy kontemplacyjne, anioły i święci.
Na pierwszy plan w opisie raju wysuwają się doznania optyczne i słuchowe, ponieważ w krainie wiecznego szczęścia dominują muzyka i światło, potęgujące atmosferę kontemplacji i ekstazy. Przeżycia bohatera mają charakter mistyczny, trudny do wyobrażenia. Dante skarży się, że ludzki język jest zbyt ubogi, aby przy jego użyciu opisać bogactwo przeżyć, jakie doznał podróżując po Raju. Postaci przebywające w niebie są szczęśliwe, Raj to przede wszystkim radość, miłość i dobro.

Według Dantego prawdziwy sens ludzka egzystencja będzie miała wtedy, gdy człowiek będzie dążyć do doskonałości i do zapewnienia sobie miejsca w Raju. Poemat przynosi wspaniałą wizję przyszłego, rajskiego życia wybranych, upływającego w radości niebiańskiego światła.

Kolejnym utworem, zawierającym wizję zaświatów jest II część Dziadów Adama Mickiewicza. Akcja utworu rozgrywa się w wigilię Zaduszek w cmentarnej kaplicy, gdzie zbierają się mieszkańcy wsi, by zgodnie z tradycją odprawić obrzęd „dziadów”. Podczas tej uroczystości wzywa się dusze pokutujące, aby powiedziały, czego potrzebują, by ich męka się skończyła. W zamian za pomoc dusze udzielają porad, pouczają jak żyć, aby dostać się po śmierci do Raju. Duchy ukazujące się ludowi maja bardzo ludzki wymiar, nadal czują, cierpią i szukają zrozumienia u żywych. Jako pierwsze pojawiają się dusze dzieci - Józia i Rózi. Mimo, że niczego im nie brakuje, w Raju nie czują się szczęśliwe, a do osiągnięcia spokoju potrzebne jest im ziarnko gorczycy, ponieważ w swym krótkim życiu dzieci nigdy nie zaznały smutku, a przecież - zdaniem romantycznego poety - pełnię człowieczeństwa osiąga się właśnie poprzez cierpienie:
„Bo słuchajcie i zważcie u siebie,
Że według bożego rozkazu:
Kto nie doznał goryczy ni razu,
Ten nie dozna słodyczy w niebie”

Podobny niepokój odczuwa duch wiejskiej dziewczyny – Zosi, która całe życie żyła marzeniami, gardząc i drwiąc z prawdziwych uczuć, z tego, co szczere i realne. Nie zaznała za życia żadnego uczucia, ani szczęścia, ani smutku – zgrzeszyła obojętnością. Po śmierci błąka się więc między niebem a ziemią, gnana przez wiatr:

„Ani wzbić się pod niebiosa,
Ani ziemi dotknąć nie mogę.”

Dziewczyna prosi jedynie o to, aby młodzieńcy pochwycili ją za ręce i ściągnęli na chwilę na ziemię. Przed zniknięciem duch Zosi przekazuje następujące pouczenie:

„Kto nie dotknął ziemi ni razu,
Ten nigdy nie może być w niebie.”

Kategorię duchów ciężkich reprezentuje Widmo złego pana. Wezwany, prosi o miarkę wody i ziarnka pszenicy. Zły Pan, który za życia był pozbawiony litości dla bliźnich, jako widmo przeżywa prawdziwe katusze. Nękany jest teraz przez duchy wieśniaków, swoich skrzywdzonych poddanych, których doprowadził do śmierci przez swoje nieludzkie zachowanie. Pokrzywdzeni przez dziedzica wieśniacy pojawiają się pod symboliczną postacią ptactwa. Zły Pan cierpi zaś męki wiecznego głodu i pragnienia, żywi własnym ciałem drapieżne ptaki oraz błąka się po ziemi w towarzystwie nieczystych duchów. Odchodząc, zjawa udziela ludziom przestrogi:

„Kto nie był ni razu człowiekiem,
Temu człowiek nic nie pomoże.”
Opisując obrzęd dziadów, Mickiewicz sformułował kanon wartości, wytyczne jak postępować w życiu, by dostąpić wiecznego szczęścia. Aby dostać się do nieba, za życia zaznać trzeba cierpienia, miłości, trzeba okazywać miłosierdzie i współczucie. W dramacie zostały także ukazane specyficzne prawdy: po śmierci grzesznicy skazani są na pokutę, istnieje łączność pomiędzy światem zmarłych i żywych, żywi mogą pomagać zmarłym, a ci w zamian mogą pouczać jak żyć, by po śmierci trafić do nieba.

Z obrazem zaświatów spotykamy się również w wierszu Bolesława Leśmiana pt. Urszula Kochanowska. Bohaterką wiersza jest dziewczynka, która zmarła za młodu. Zaświaty zaprezentowane w wierszu to pustkowie, w którym nie ma innych umarłych, jest tylko Urszulka i Bóg. Jest to tylko rodzaj przestrzeni chłodnej, bezdusznej. Stwórca w wierszu Leśmiana jest upersonifikowany, zaprezentowany został jako przewodnik Urszuli, jej opiekun. Jest wszystkowiedzący, ma świadomość tego, że dziewczynka jest nieszczęśliwa. Jest wszechmogący, układa gwiazdy. Bóg zachowuje się jak dobry ojciec, chce uszczęśliwić dziecko, spełnia jej życzenia. Urszulka wygląda jak żywa, została przeniesiona do świata aniołów w ludzkiej postaci. Prosi Boga, aby stworzył dla niej dom jak ten, w którym wychowywana była za życia:
„Zrób tak, Boże - szepnęłam - by w nieb Twoich krasie Wszystko było tak samo, jak tam - w Czarnolasie!”
Zachowuje się w nim tak, jak za ziemi: sprząta, układa. W niebie występują uczucia towarzyszące ludziom w ziemskim życiu. Urszulka jest stęskniona, oczekuje rodziców, jest rozczarowana, kiedy do drzwi puka Bóg, a nie oni:

Już świt pierwszą roznietą złoci się po ścianie,
Gdy właśnie słychać kroki i do drzwi pukanie...

Więc zrywam się i biegnę! Wiatr po niebie dzwoni!
Serce w piersi zamiera... Nie!... To - Bóg, nie oni!...

W obrazie zaświatów Leśmiana ludzie zachowują swój wygład. Zachowują też swoje przymioty, nawyki i upodobania. Niebo zaprezentowane w wierszu to sfera osobista w konkretnym miejscu i w przestrzeni.

W wierszu ks. Jana Twardowskiego niebo pokazane zostało jako zatłoczone, zwykłe miejsce. W niebie znajduje się wiele osób uznanych za święte: św. Piotr, św. Agnieszka, św. Agata. Każda z nich ma cechę charakterystyczną, są to ich atrybuty. Tak np. św. Piotr, jako osoba strzegąca bram raju, zaprezentowany został z kluczem. Św. Franciszek z wilkiem - jako przedstawiciel postawy franciszkańskiej, polegającej na dostrzeganiu Boga w istotach żywych. W niebie znalazło się miejsce także dla męczenników. Podmiot liryczny spotyka w niebie osobę mu najbliższą - matkę. Zastaje ją w domu podczas prostej czynności przyszywania guzika. Obszar nieba według autora jest nieskończony.
Raj jest zmaterializowany, znajdują się w nim przedmioty codziennego użytku, a także zwierzęta. W wierszu ks. Jana Twardowskiego nie została zaprezentowana postać Boga. Podmiot liryczny podróżując po niebie szuka matki, Bóg nie jest dla niego najważniejszy.

Wyraźnie widać jak na przestrzeni wieków ewoluuje obraz zaświatów. Współcześnie, nikt już nie przedstawia piekła z człekokształtnymi diabłami, znęcającymi się fizycznie nad grzesznikami. Wiek XX przez szereg okrucieństw związanych z wojnami, okupacją, prześladowaniami, sprowadził piekło na ziemię.

Celem mojej pracy była prezentacja obrazu zaświatów w literaturze na tle tradycji różnych epok. Podsumowując swoją wypowiedź muszę zaznaczyć, że motyw zaświatów
w literaturze, ze względu na swoją rozległość nie jest przeze mnie w pełni wyczerpany, ale mam nadzieję, że w dużej mierze pokazuje różnorodność jego ujęć.

strona:    1    2    3    4    5  





Duchowni jako bohaterowie literaccy. Przedstaw ich kreacje w wybranych utworach

Ocena:
20/20
Teza: Zarówno wymagania i oczekiwania względem księży i mnichów, jak i myślenie osób świeckich o Kościele na przestrzeni wieków, można uznać za niezmienne.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca inteligentna i przemyślana. Godna uwagi teza dobrze uargumentowana w pracy. Ciekawe przykłady literackie.

Postać inkwizytora w literaturze. Przedstaw na przykładzie wybranych utworów

Ocena:
20/20
Teza: W przeciągu wieków powstało wiele dzieł mówiących wprost lub dotykających w jakiejś części inkwizycji.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca wnikliwie przygotowana. Ciekawe przykłady, oryginalne wnioski.

Tłumaczenia Biblii na język polski. Przedstaw podobieństwa i różnice na wybranych przykładach.

Ocena:
20/20
Teza: Najczęstszą przyczyną powstawania nowych przekładów Biblii była i jest liturgia, ponieważ fragmenty Biblii czytano podczas wszelkiego rodzaju nabożeństw w języku zrozumiałym dla wiernych.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca, mimo trudnej materii, w pełni realizuje temat. Duża wiedza i dobry styl przemawiają na korzyść tej prezentacji.

Motyw pokory w Biblii i w wybranych utworach literackich. Przedstaw i omów jego funkcjonowanie na wybranych przykładach

Ocena:
20/20
Teza: Obok postawy uległości wobec Stwórcy w literaturze możemy także spotkać wyrazy poddania człowieka swemu losowi czy przeznaczeniu.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca przemyślana i dojrzała. W interesujący sposób realizuje temat.

Człowiek wobec Boga i wiary. Omów zagadnienie, odwołując się do wybranych utworów literackich z różnych epok

Ocena:
20/20
Teza: Literatura na przestrzeni wieków często odwoływała się do podejścia człowieka do Stwórcy, ukazując jak się ono zmieniało w zależności od nakazów czasów i kultury.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca ciekawa. Pokazuje różnorodne postawy człowieka wobec Boga i wiary.

Funkcja i znaczenie wiary w utworach literackich. Przedstaw, analizując i interpretując dzieła reprezentujące różne epoki

Ocena:
20/20
Teza: Przedstawienie funkcji i znaczenia wiary w utworach literackich różnych epok.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca bardzo klarowna i wyważona. Właściwie dobrane argumenty.

Obraz zaświatów w literaturze. Przedstaw i zinterpretuj na przykładach utworów różnych epok.

Ocena:
20/20
Teza: Przedstawienie i zaprezentowanie obrazu zaświatów w literaturze, na przykładzie utworów z różnych epok.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca w pełni pokazuje różnorodność różnych ujęć zaświatów w literaturze.

Postawa franciszkańska w literaturze. Wskaż jej obecność w literaturze różnych epok

Ocena:
20/20
Teza: Znaczenie idei Świętego Franciszka w literaturze.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca w pełni poprawna. Ukazana została postać św. Franciszka oraz jej wpływ na literaturę.

Walka karnawału z postem. O postawach hedonistycznych i ascetycznych w literaturze. Dokonaj prezentacji i oceny tych postaw na wybranych przykładach

Ocena:
20/20
Teza: Dążenie do hedonizmu i ascezy jest ponadczasowe i tkwi w każdym człowieku. Jednak człowiek powinien dążyć do równowagi pomiędzy tymi postawami.

Ocena opisowa nauczyciela: Nietuzinkowa prezentacja pokazująca dwie przeciwstawne postawy - ascetyczną i hedonistyczną.

Funkcja i znaczenie wiary w utworach literackich. Przedstaw, analizując i interpretując dzieła reprezentujące różne epoki.

Ocena:
20/20
Teza: Przedstawienie funkcji i znaczenia wiary w utworach literackich różnych epok.

Ocena opisowa nauczyciela: Prezentacja pokazuje jak przedstawiano wiarę w Boga w literaturze w różnych epokach. Poprawna bibliografia i plan.

Święci, mnisi, zakonnicy i księża jako bohaterowie utworów literackich. Omów na wybranych przykładach różnych epok

Ocena:
19/20
Teza: Model normatywny duchownego a model stosowany w literaturze – brak jednolitego wzoru, którym posługują się twórcy.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca oryginalna i przemyślana. Prawidłowo dobrana literatura.

Różnorodność ujęcia motywu siedmiu grzechów głównych w literaturze i sztuce. Omów, opierając się na wybranych tekstach kultury

Ocena:
19/20
Teza: Znany i uniwersalny motyw siedmiu grzechów głównych jest ukazywany na wiele sposobów.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca poprawna, szczegółowo przedstawia charakterystykę poszczególnych grzechów w wybranych utworach.

Motywy ewangeliczne w literaturze. Przedstaw na wybranych przykładach

Ocena:
19/20
Teza: Obiektywnym sprawdzianem siły oddziaływania Pisma Świętego może być oddziaływanie Księgi na literaturę i sztukę ludzkości.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca wykorzystuje ciekawe lektury. Udowadnia, że XX wiek korzystał z nauk biblijnych. Poprawny język i logiczna, spójna całość.

Katedra gotycka jako wyraz średniowiecznego światopoglądu. Przedstaw na podstawie utworów literackich odwołujących się do motywu katedry

Ocena:
19/20
Teza: Katedra była formą wyrazu wiary i pokory wobec Boga, a także symbolem żarliwości religijnej i potrzeby kontaktu z Najwyższym.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca oryginalna. Przemyślany dobór lektur i kompozycja pracy. Ciekawa prezentacja pps.

Średniowieczne wzorce osobowe. Przedstaw, odwołując się do wybranych utworów literackich

Ocena:
19/20
Teza: W średniowieczu celem wszystkich działań i myśli człowieka powinien być Bóg.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca prezentuje najpopularniejsze wzorce - rycerza i świętego. Poprawny plan i bibliografia.

Biblia jako najważniejsza księga od starożytności do współczesności. Przedstaw na wybranych przykładach literackich różnych epok.

Ocena:
18/20
Teza: Biblia to księga praktycznych informacji, uniwersalnych rad i pouczeń dla wszystkich ludzi.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca przeciętna. Biblia ukazana została jako najważniejsza z ksiąg. Drobne usterki językowe.

Franciszkanizm w literaturze i sztuce wybranych epok. Omów na wybranych przykładach

Ocena:
18/20
Teza: Postać świętego Franciszka stanowi wciąż aktualną inspirację dla twórców.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca ciekawa, widać zaangażowanie autora. Poprawny język i styl wypowiedzi.

Hagiografia (żywoty świętych) w literaturze i sztuce. Omów na wybranych przykładach

Ocena:
18/20
Teza: Ideał świętego zmieniał się wielokrotnie, a wraz z nim zmianie ulegały techniki ukazywania świętości.

Ocena opisowa nauczyciela: Ciekawy temat został przedstawiony w wyczerpujący sposób.

Motywy ze Starego Testamentu w literaturze staropolskiej. Przedstaw na wybranych przykładach

Ocena:
18/20
Teza: Księga Hioba jako inspiracja ideowa i estetyczna arcydzieł literatury staropolskiej.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca poprawnie zbudowana. Właściwa bibliografia. Ciekawe wnioski.

Średniowieczni święci i prezentowane przez nich wartości. Przedstaw odwołując się do utworów hagiograficznych

Ocena:
17/20
Teza: Nie ma jednej drogi ku świętości. Za wzorcowe postacie dążące do niej bez wątpienia należy uznać św. Aleksego oraz św. Franciszka.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca poprawna. Przedstawia zarówno żywoty swietych, jak i ich filozofię.

Biblia inspiracją dla literatury i sztuki. Potwierdź zdanie na wybranych przykładach

Ocena:
16/20
Teza: Biblia to uniwersalna księga, ponieważ mówi o sprawach ciągle aktualnych i ważnych dla każdego człowieka.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca typowa, nie zawiera oryginalnych treści. Poprawny konspekt pracy. Usterki językowe.