Pogotowie maturalne: Motywy literackie - Motyw zjaw, duchów, upiorów


Obecność świata nadprzyrodzonego w romantycznych utworach literackich. Problem omów na wybranych przykładach

Przekonanie o istnieniu irracjonalnego świata, wzajemnym przenikaniu się rzeczywistości i sfery pozaziemskiej od zawsze stanowiły obiekt zainteresowania ludzkości. W dziełach starożytnych, takich jak: Biblia czy Mitologia, odnajdujemy całe rzesze nadnaturalnych postaci, które swoje źródło mają w ludowych wierzeniach i opowieściach. W ślad za antycznymi twórcami podążali literaci późniejszych epok. Szczególnie światem nadprzyrodzonym zainteresowała się epoka romantyzmu. Niemal w każdym utworze można tam spotkać istoty i zjawiska fantastyczne. Świat irracjonalny odgrywał w nich niezwykle ważną rolę, będąc areną, na której rozgrywały się najbardziej dramatyczne konflikty i zmagania romantycznych bohaterów. Jednym z podstawowych sposobów przedstawienia rzeczywistości pozaziemskiej było odwołanie się do ludowej wiary w związek istniejący pomiędzy światem żywych i światem duchów, do przekonania o oddziaływaniu natury na człowieka za pośrednictwem jej fantastycznych tworów. Często stanowią one jedynie symbole, czasem są równoprawnymi bohaterami utworów. Wyobraźnia, będąca podstawowym narzędziem poznania świata duchów i zjaw zjawisk nieziemskich, znosiła wszelkie podziały między światem nierzeczywistym i sferą realną. Dzięki czuciu, intuicji i wrażliwości romantyczni twórcy umożliwili nam obcowanie z irracjonalnym, nierzeczywistym światem. Te „narzędzia poznania” pozwalają na kontakt z tajemniczymi siłami natury, z istotami niematerialnymi, z Bogiem, wreszcie z całym wszechświatem.

Istoty nadprzyrodzone często personifikują świat duchowy i emocjonalny. Tak jest w przypadku „Króla olch” ballady Johanna Wolfganga Goethego. Utwór pochodzący z okresu „burzy i naporu” uważany jest za programowe dzieło romantyzmu. W epoce tej artyści za pośrednictwem zjawisk nadnaturalnych przedstawiali wszystko to, co dotyczyło sfery uczuciowej. Z tego również powodu w „Królu Olch” przedstawione zostają dwie postawy poznawcze: oświeceniowa i romantyczna. Pierwsza z nich, polega na kierowaniu się rozumem i nieuznawaniu istnienia zjawisk nadprzyrodzonych. Jej przedstawicielem jest ojciec. Natomiast postawa romantyczna, reprezentowana przez synka, charakteryzuje się nastawieniem na odczuwanie sercem. Różnice w postrzeganiu świata doskonale oddaje fragment:
„- Cóż tobie, synku, że w las patrzysz tak?
Tam ojcze, on, król olch, daje znak,
Ma płaszcz, koronę i biały tren.
- To mgła, mój synku, albo sen.”
(Johann Wolfgang Goethe „Król Olch”; swobodny przekład Wisławy Szymborskiej)

Ponadto postać Króla Olch ma jeszcze inne znaczenie. Istota ta uosabia śmierć bądź też stanowi jej zapowiedź. Elf przyzywa do siebie chorego malca i roztacza przed nim wizję magicznego świata pełnego szczęścia i wiecznej zabawy z leśnymi córami. Wabi go też pięknymi przedmiotami, np. złotolistą chustą. Gdy malec jednak nie zwraca na to uwagi, elf grozi, że porwie go siłą. W tym momencie dziecko traci ducha. Tak więc postać fantastyczna wprowadza element dramaturgii. Król Olch pojawia się w momencie, gdy dziecko trawione jest majakami. Poeta wykorzystuje chorobę jako stan pomiędzy jawą i snem, ponieważ gorączka rozmywa widzenie rzeczywiste i wyczula na doznania pozazmysłowe. Wykorzystana zostaje również dziecięca wyobraźnia. Należy pamiętać, że dzieci w romantyzmie najczęściej miały kontakt z magicznym światem.

Romantycy – w odróżnieniu od oświeceniowego głoszenia potęgi rozumu – przekonani byli o dualizmie świata, o istnieniu sfery pozaziemskiej, która nieustannie ingeruje w życie człowieka. A możliwość kontaktowania się z tym pozaziemskim światem miały tylko osoby wybrane, zajmujące szczególne miejsce w społeczeństwie, na przykład osoby obłąkane, chore psychicznie. Ten wątek podjął Adam Mickiewicz w balladzie „Romantyczność”, uważanej za manifest programowy polskich romantyków. W utworze tym bohaterka Karusia zachowuje się jak osoba obłąkana, gdyż rozmawia z duchem swego zmarłego ukochanego Jasieńka, na przemian śmieje się, płacze, wyciąga ręce, błąka się. Świadkiem wszystkiego jest prosty lud, który podobnie jak narrator wierzy, że dziewczyna faktycznie widzi ducha swego ukochanego, gdyż: „Jasio być musi przy swej Karusi, on ją kochał za żywota!” Zupełnie inne stanowisko przyjmuje starzec, będący przedstawicielem klasyków, i który jako jedyny z gromady nie wierzy w realne istnienie ducha zmarłego chłopca. Dla niego jedyną wiarygodną metodą poznawania świata jest „szkiełko i oko”. W utworze pojawienie się upiora jest nie tylko obrazem pragnień cierpiącej bohaterki, ale również sposobem na to, by wyrazić światopogląd romantyków ujawniający się w słowach narratora: „Czucie i wiara silniej mówi do mnie niż mędrca szkiełko i oko”. To także metoda na polemikę romantyków z klasykami.

Kolejnym utworem, zawierającym wizję świata nadprzyrodzonego jest II część „Dziadów” Adama Mickiewicza. Akcja utworu rozgrywa się w wigilię Zaduszek w cmentarnej kaplicy, gdzie zbierają się mieszkańcy wsi, by zgodnie z tradycją odprawić obrzęd „dziadów”. Podczas tej uroczystości wzywa się dusze pokutujące, aby powiedziały, czego potrzebują, by ich męka się skończyła. W zamian za pomoc dusze udzielają porad, pouczają jak żyć, aby dostać się po śmierci do Raju. Duchy ukazujące się ludowi maja bardzo ludzki wymiar, nadal czują, cierpią i szukają zrozumienia u żywych. Jako pierwsze pojawiają się dusze dzieci - Józia i Rózi. Mimo, że niczego im nie brakuje, w Raju nie czują się szczęśliwe, a do osiągnięcia spokoju potrzebne jest im ziarnko gorczycy, ponieważ w swym krótkim życiu dzieci nigdy nie zaznały smutku, a przecież - zdaniem romantycznego poety - pełnię człowieczeństwa osiąga się właśnie poprzez cierpienie:
„Bo słuchajcie i zważcie u siebie,
Że według bożego rozkazu:
Kto nie doznał goryczy ni razu,
Ten nie dozna słodyczy w niebie”
Podobny niepokój odczuwa duch wiejskiej dziewczyny – Zosi, która całe życie żyła marzeniami, gardząc i drwiąc z prawdziwych uczuć, z tego, co szczere i realne. Nie zaznała za życia żadnego uczucia, ani szczęścia, ani smutku – zgrzeszyła obojętnością. Po śmierci błąka się więc między niebem a ziemią, gnana przez wiatr:
„Ani wzbić się pod niebiosa,
Ani ziemi dotknąć nie mogę.”
Dziewczyna prosi jedynie o to, aby młodzieńcy pochwycili ją za ręce i ściągnęli na chwilę na ziemię. Przed zniknięciem duch Zosi przekazuje następujące pouczenie:
„Kto nie dotknął ziemi ni razu,
Ten nigdy nie może być w niebie.”
Kategorię duchów ciężkich reprezentuje Widmo złego pana. Wezwany, prosi o miarkę wody i ziarnka pszenicy. Zły Pan, który za życia był pozbawiony litości dla bliźnich, jako widmo przeżywa prawdziwe katusze. Nękany jest teraz przez duchy wieśniaków, swoich skrzywdzonych poddanych, których doprowadził do śmierci przez swoje nieludzkie zachowanie. Pokrzywdzeni przez dziedzica wieśniacy pojawiają się pod symboliczną postacią ptactwa. Zły Pan cierpi zaś męki wiecznego głodu i pragnienia, żywi własnym ciałem drapieżne ptaki oraz błąka się po ziemi w towarzystwie nieczystych duchów. Odchodząc, zjawa udziela ludziom przestrogi:
„Kto nie był ni razu człowiekiem,
Temu człowiek nic nie pomoże.”
Opisując obrzęd dziadów, Mickiewicz sformułował kanon wartości, wytyczne jak postępować w życiu, by dostąpić wiecznego szczęścia. Aby dostać się do nieba, za życia zaznać trzeba cierpienia, miłości, trzeba okazywać miłosierdzie i współczucie. W dramacie zostały także ukazane specyficzne prawdy: po śmierci grzesznicy skazani są na pokutę, istnieje łączność pomiędzy światem zmarłych i żywych, żywi mogą pomagać zmarłym, a ci w zamian mogą pouczać jak żyć, by po śmierci trafić do nieba. Prezentacja różnych kategorii duchów pozwala ukazać, na czym naprawdę polega pełnia człowieczeństwa. Jedyną postacią, która narusza porządek dziadów i nie reaguje na zaklęcia Guślarza jest Gustaw – upiór pojawiający się pod koniec obrzędu dziadów. Jest on postacią z pogranicza obu światów – żyje w prawdzie w sensie biologicznym, ale jest „umarły dla świata”, bo zatopiony w miłości i przez nią zraniony.

Obok ludowego pojmowania świata w utworach romantyków dużą rolę odgrywa także zafascynowanie specyfiką snu. W III części „Dziadów” odnajdujemy widzenia senne, będące nieuświadomionymi wizjami, mające czasem charakter profetyczny, będące swoistą projekcją podświadomości, przeczuć, stanowiące pomost między rzeczywistością a światem nadrealnym. Mam tu na myśli między innymi sen księdza Piotra oraz sen Senatora. Romantyczny mistycyzm, przejawiający się przede wszystkim w „Widzeniu” księdza Piotra i „Wielkiej Improwizacji”, pozwala na ukazanie współzależności ziemskich i metafizycznych spraw człowieka. Zarówno Konrad, jak i ksiądz Piotr rozmawiają z Bogiem, kontaktują się ze sferą spirytualną poprzez wyobraźnię, przebłyski geniuszu, głęboką wiarę, zdolność do silnego uczucia oraz wrażliwość. Duma Konrada pcha go do bluźnierstwa, a tym samym do zguby. W krytycznym momencie obrazy Boga dopuszcza się jednak szatan. Jego ingerencja okazała się punktem przełomowym w życiu bohatera III części „Dziadów”. Niecierpliwość złych mocy, które pobudzały jego pychę, stanęła na przeszkodzie, by całkowicie go pogrążyć.

Innym utworem romantyczny odwołującym się do nadprzyrodzonego świata jest dramat Zygmunta Krasińskiego – „Nie-Boska komedia”. Przedstawia on historię hrabiego Henryka – arystokraty i fałszywego poety. Poznajemy go w momencie, gdy zakłada rodzinę, żeniąc się z Marią. Jednak jego dalsze losy zdeterminowane zostają przez nawiedzające go zjawy i wizje. Po ślubie, w śnie ukazuje mu się Dziewica – kochanka hrabiego z lat młodości. Po przebudzeniu zaczyna żałować, że ożenił się z Marią i w rezultacie zaniedbuje rodzinę. Podczas chrzcin syna – Orcia – Henryk znowu widzi zjawę, za której namową opuszcza dom. Po jakimś czasie piękne Dziewica okazuje się upiorem i arystokrata postanawia wrócić do rodziny. Jednak jest już za późna. Jego ucieczka spowodowała, że Maria umiera w szpitalu dla obłąkanych, a Orcio zostaje poetą i traci wzrok. Dziesięć lat później hrabiego Henryka nawiedza kolejna zjawa, która znowu odmienia jego życie. Pod postacią orła ukazuje się mu szatan – Mefisto – i przekonuje go do podjęcia walki w obronie własnej klasy społecznej. Decyzja ta ma tragiczny finał – Orcio umiera, trafiony kulą, a arystokrata z rozpaczy rzuca się w przepaść. W utworze tym, elementy metafizyczne zdecydowanie determinują losy bohaterów i są symbolami ich pokus oraz marzeń. To one właśnie napędzają całą akcję dramatu oraz zwielokrotniają jego literacką atrakcyjność, tworząc nastrój grozy i tajemniczości.

W twórczości romantyków bardzo często spotykamy jeszcze jedną sferę pozarealnego świata, a mianowicie piekło. W „Kordianie” Juliusza Słowackiego szatan zdaje się być kreatorem rzeczywistości. W „Przygotowaniu” to właśnie diabły tworzą kolejnych przywódców powstania listopadowego, wpływając tym samym na rozwój wypadków. Takie ujęcie sugeruje i uwypukla krytyczny stosunek Słowackiego do dowódców zrywu narodowego z 1830 roku. W dramacie Słowackiego Mefistofeles doprowadza do obłąkania Kordiana, każąc mu samotnie walczyć o dobro narodu. Wskazuje mu tym samym drogę może i szlachetną, ale nieskuteczną, wiodącą donikąd. W tym upatruje Słowacki kolejnej przyczyny klęski powstania. Po raz drugi w dramacie podkreślona jest rola szatana jako inspiratora tragedii Polaków. Ponadto wprowadzenie na scenę postaci nierealnych stanowi typowe dla romantyzmu odejście od klasycznej zasady mimesis, polegającej na ukazywaniu świata przedstawionego w jednej, tylko realistycznej konwencji.

Na podstawie podanych przykładów można stwierdzić, że postacie oraz zdarzenia związane z nierealnym światem pełnią w literaturze różnorodne funkcje. Są one częściowo związane z romantycznym światopoglądem, który kazał wierzyć w to co niepojęte i fantastyczne. Romantyzm stawiał przede wszystkim na wprowadzenie odpowiedniego nastroju tajemniczości, choć nie zapominał także o moralizatorstwie. Widać więc, że wkład fantastyki w romantyczną literaturę polską i światową był ogromny. Stanowiła ona bowiem nieodłączny i niezastąpiony element bardzo wielu dzieł. Czy równie ważną rolę świat nadprzyrodzony pełni w czasach współczesnych? Uważam, że jest ona znacznie mniejsza. Dzisiaj stawia się głównie na realizm, a fantastyka dominuje raczej w telewizji i kinie. Zmienił się także charakter metafizyki, nazywanej dzisiaj częściej właśnie fantastyką. Duchy i zjawy zastąpione zostały raczej kosmitami i ufo. Nie posiadają one także tak szerokiej wymowy, gdyż ich celem jest zwykle wywołanie strachu, bądź też śmiechu u czytelnika lub widza. Jak we wszystkich dziedzinach, tak i w tej eksponowanie i przekazywanie wartości wyższych dawno wyszło już z mody. I to jest fakt niezwykle niepokojący…

strona:    1    2    3    4    5  





Duchy, zjawy i upiory w literaturze romantycznej. Omów funkcje tego motywu na wybranych przykładach

Ocena:
20/20
Teza: Twórcy romantyzmu szczególnie często odwoływali się do pozazmysłowego świata duchów, zjaw i upiorów.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca bogata w szczegółowo przedstawione przykłady. Przejrzysta konstrukcja, dobrze poprowadzony wątek.

Przedstaw przyczyny popularności motywów zjawy, duchów, upiorów w literaturze, malarstwie, filmie

Ocena:
20/20
Teza: Duchy i demony są obecne w kulturze pierwotnej każdych ludów. Nic dziwnego, że skorzystała z tych motywów sztuka, z jednej strony zainspirowana ponadnaturalnymi postaciami, z drugiej popularyzująca metafizyczne zjawiska i postacie.

Ocena opisowa nauczyciela: Ciekawa literatura podmiotu. Popularność motywu duchów dobrze uargumentowana. Płynny i dojrzały język.

Zanalizuj występowanie motywu demonów, szatana i sił nieczystych na wybranych przykładach

Ocena:
20/20
Teza: Wizerunek sił nieczystych zmieniał się wraz z rozwojem cywilizacji. W kolejnych epokach szatan i demony przybierały w sztuce coraz to inne postacie, choć często nawiązujące do mitologii i biblii.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca bogata w głównie literackie odwołania z różnych epok. Szeroka bibliografia i wnikliwe potraktowanie tematu.

Duchy, zjawy, upiory w literaturze. Rozważ ich funkcję, odwołując się do wybranych przykładów

Ocena:
20/20
Teza: Różny sposób ukazywania świata istot metafizycznych w utworach literackich jest spowodowany odmiennymi funkcjami, jakie miał on za zadanie pełnić w literaturze.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca w pełni realizuje temat. Poprawne rozumowanie i przedstawione argumenty.

Zjawy, upiory i wampiry w literaturze. Jaką funkcję w literaturze pełnią tego typu kreacje? Zaprezentuj problem na wybranych przykładach

Ocena:
20/20
Teza: Dociekliwość człowieka wykraczająca poza to co fizyczne i namacalne.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca w pełni realizuje temat.

Diabeł, Anioł, Duch - goście z zaświatów w literaturze. Omów na wybranych przykładach

Ocena:
20/20
Teza: Najciekawsze kreacje sił pozaziemskich w utworach literackich.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca umiejętnie realizuje temat. Dobrze dobrane przykłady, przejrzysta kompozycja.

Zjawy, duchy, sny i wizje w literaturze i sztuce różnych epok

Ocena:
20/20
Teza: Różnorodność wykorzystania zjawisk natchnionych i nadprzyrodzonych w sztuce i literaturze.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca w klarowny sposób realizuje temat i przedstawia złożoność tematu.

Diabły, demony i czarownie w literaturze polskiej i światowej. Przedstaw i skomentuj funkcje tych kreacji

Ocena:
20/20
Teza: Najbardziej charakterystyczne postaci kojarzone ze złem i obecne w kulturze.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca ciekawa i ukazująca różnorodność nieziemskich postaci. Dobry konspekt i bibliografia.

Obraz zaświatów w literaturze. Przedstaw i zinterpretuj na przykładach utworów różnych epok.

Ocena:
20/20
Teza: Przedstawienie i zaprezentowanie obrazu zaświatów w literaturze, na przykładzie utworów z różnych epok.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca w pełni pokazuje różnorodność różnych ujęć zaświatów w literaturze.

Obecność świata nadprzyrodzonego w romantycznych utworach literackich. Problem omów na wybranych przykładach

Ocena:
20/20
Teza: Dzięki czuciu, intuicji i wrażliwości romantyczni twórcy umożliwili nam obcowanie z irracjonalnym, nierzeczywistym światem.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca zgrabnie realizuje temat, omawia najważniejsze romantyczne utwory przedstawiające elementy świata nadprzyrodzonego.

Gotyckie wampiry, romantyczne zjawy i upiory we współczesnej kulturze. Omów temat, odwołując się do wybranych utworów

Ocena:
20/20
Teza: Współczesna kultura przesiąknięta jest motywami związanymi z siłami nie z tego świata.

Ocena opisowa nauczyciela: Prezentacja pełna ciekawych własnych przemyśleń. poprawnie wykorzystane utwory kultury masowej.

Duchy zła jako kreacje w literaturze i tekstach kultury. Zanalizuj motyw obecny w różnorodnych dziełach

Ocena:
20/20
Teza: Istnienie złych duchów było inspiracją wielu dzieł należących do rozmaitych dziedzin sztuki.

Ocena opisowa nauczyciela: Świetna, zwięzła prezentacja ukazująca jak motyw ducha wykorzystywany w różnych tekstach kultury.

Funkcjonowanie zjaw, duchów i upiorów w literaturze różnych epok

Ocena:
19/20
Teza: Różny sposób funkcjonowania świata istot metafizycznych w utworach literackich spowodowany jest odmiennymi funkcjami, jakie miał on za zadanie pełnić w literaturze.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca poprawna, ciekawa bibliografia, odpowiednio uargumentowana teza.

Obecność duchów i ich rola w utworach literackich różnych epok. Przedstaw problem, odwołując się do przykładów literatury polskiej i obcej

Ocena:
19/20
Teza: Literatura podejmuje zagadnienia wiążące się z tajemnicą świata, istnienia.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca w wyczerpujący sposób przedstawia występowanie duchów w literaturze polskiej i obcej. Na uwagę zasługuje płynny styl wypowiedzi i przejrzysty plan.

Zjawy, upiory i wampiry w literaturze i filmie. Omów ich rolę i sposoby przedstawiania.

Ocena:
19/20
Teza: Świat metafizyczny obejmuje więc niezliczone postacie nadprzyrodzone, pełniące określoną rolę w kulturze, w której powstały.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca ukazuje postacie nadprzyrodzone w literaturze i filmie. Poprawny konspekt, logiczna konstrukcja.

Zjawy, duchy, sny i wizje. Analizując wybrane utwory literackie, omów funkcje, jakie pełnią one w tekstach

Ocena:
19/20
Teza: Zjawy, duchy, sny i wizje pełniły w literaturze bardzo wiele funkcji - w zależności od formy i przekazu treści.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca zwięzła, oparta na powszechnie znanych utworach.

Motyw zjaw, duchów, snów i wizji w literaturze i jego funkcja w dziełach literackich

Ocena:
18/20
Teza: Motyw snów i wizji odgrywa niemałą rolę w literaturze polskiej i obcej. Rolą duchów, snów i wizji jest pokazywanie ludzkiej kondycji z odmiennej perspektywy, prognozowanie przemian społecznych, ostrzeganie przed groźnymi wariantami przyszłość.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca bogata, teza ciekawie uargumentowana. Wiele zwięźle zaprezentowanych literackich przykładów.

Zjawy, duchy, sny i wizje w literaturze. Na wybranych przykładach omów, jakie funkcje pełniły te zjawiska w dziełach literackich

Ocena:
18/20
Teza: Zjawiska ponadnaturalne pojawiają się we wszystkich epokach i występują w wielu gatunkach literackich. Były i są chętnie wykorzystywane ze względu na możliwość pełnienia różnorodnych funkcji.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca poprawna, temat poprowadzony bezbłędnie.

Duchy, mary i upiory w literaturze. Omów problem na wybranych przykładach

Ocena:
17/20
Teza: Poza tym co widzialne i odczuwalne zmysłami na świecie istnieje jeszcze druga rzeczywistość. Należą do niej duchy i upiory, chętnie opisywane przez autorów dzieł literackich różnych epok.

Ocena opisowa nauczyciela: Temat, choć ujęty schematycznie, został w pełni zrealizowany. Przykłady wyczerpująco wykorzystane.

Istoty i zjawiska nadprzyrodzone. Na wybranych przykładach omów funkcje, jakie pełnią w literaturze

Ocena:
17/20
Teza: Pisarze wykorzystują istnienie w ludzkiej świadomości istot i zjawisk fantastycznych. Czasem stanowią one jedynie symbole, a czasem też są równoprawnymi bohaterami utworów w zależności od funkcji jaką pełnią w utworze.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca zwięzła. Jasno postawiona teza, konsekwentnie przeprowadzone argumenty. Dobry język.

Omów funkcjonowanie świata pozazmysłowego w wybranych utworach literackich różnych epok

Ocena:
17/20
Teza: Przekonanie o istnieniu irracjonalnego świata, wzajemnym przenikaniu się rzeczywistości i sfery pozaziemskiej od zarania dziejów stanowiły obiekt zainteresowania ludzkości. Przedstawione w literaturze duchy, zjawy, upiory - postacie przynależne do

Ocena opisowa nauczyciela: Praca poprawna, jednak temat potraktowany powierzchownie. Logiczne przedstawienie funkcji świata pozazmysłowego w kolejnych epokach literackich. Prosty i czytelny język.