Pogotowie maturalne: Motywy literackie - Motyw anioła


Przedstaw funkcjonowanie motywu anioła w literaturze i sztuce różnych epok

Większość nas, słysząc słowo „anioł”, wyobraża sobie zwiewną istotę o lśniących, białych skrzydłach, najczęściej otoczoną aureolą. Do takiego obrazu przyzwyczaili nas dawni malarze. Tymczasem warto wiedzieć, że samo polskie słowo anioł pochodzi od łacińskiego „Angelus”, to zaś jest zlatynizowaną formą greckiego „aggelos”, a znaczy tyle co posłaniec, czasem sługa wyprawiony do przyjaciela czy sąsiada. Otóż taki „aggelos odpowiada hebrajskiemu „mal’ak”, który może być zarówno zwykłym sługą, przynoszącym wiadomość do najbliższego domu, jak i posłańcem Pana Najwyższego.

Anioły pojawiają się już w najstarszych utworach. W średniowieczu - epoce „krzyża
i miecza”, szczególną popularnością cieszyli się aniołowie- rycerze. W eposie rycerskim anioł to najczęściej Gabriel, którego imię oznacza „stojący przed Bogiem”. Po godnie spełnionych przez rycerzy zadaniach na ziemi, Gabriel towarzyszy ich duszom w zaświaty. „Pieśń o Rolandzie” to utwór anonimowy, który powstał na początku XII wieku. Dzieło opisuje wyprawę króla Franków, Karola Wielkiego do Hiszpanii w 778r. w czasie powrotu na tylną straż Karola Wielkiego napadli górale baskijscy i zabili kwiat frankońskiego rycerstwa. Z tymi faktami zostały powiązane wydarzenia baśniowe, fantastyczne, w której ważną rolę odgrywają aniołowie. Anioł Gabriel opiekuje się z nakazu Boga cesarzem Karolem, dodaje mu odwagi i chęci do działania. Archanioł zsyła cesarzowi we śnie wizję nadchodzącej bitwy. Dzięki temu Karol ma możliwość przewidzenia wielu sytuacji i odnosi zwycięstwo. Niebiańskich opiekunów ma także tytułowy bohater. Trzej aniołowie przybywają na ziemię w chwili śmierci Rolanda, ten zaś poprzez ofiarowanie Bogu prawej rękawicy składa mu hołd i oddaje się w Jego opiekę. Rękawice z dłoni Rolanda odbiera archanioł Gabriel, a po duszę bohatera wysyła cherubina i świętego Michała opiekuna.

Na przełomie XVIII i XIX wieku kult Aniołów Stróżów był bardzo popularny. Ówczesne duchowieństwo, zwłaszcza w małych miasteczkach i wsiach, starało się spopularyzować kult takich aniołów - opiekunów. Z tym wierzeniem stykał się w młodości Adam Mickiewicz, dlatego kult ten znalazł odbicie w Dziadach cz. III. Anioł, który nawiedza Więźnia, zstępuje na promieniu. Czystość i niewinność tego mieszkańca niebios (nieskalanego jak lilia – symbol czystości) jest skontrastowana ze stanem duszy miotającego się Więźnia. Stróż nie opuszczał go, mimo że Gustaw nie rozumiał jego przesłania: „tyś słyszał niebios dźwięki, Jako pijanych uczt piosenki”. Anioł wie, że nie ma wpływu na zachowanie bohatera, może go jedynie namawiać do czynienia dobra. Anioł Stróż nie opuszcza Gustawa nawet wtedy, kiedy ten wypowiada straszne bluźnierstwa. Nawet lituje się nad nim: „Lecz płaczą nad nim, modlą się za nim Twoi Anieli”. Podczas Wielkiej Improwizacji anioły to symbole dobra walczącego ze złem, ale kiedy Konrad zostaje uratowany przez Księdza Piotra, anioły dzielą się na dwa chóry. Jeden broni Konrada, a drugi go oskarża. Sąd jest bezstronny, anioły nie mogą stanąć za człowiekiem, który sprzeciwiał się Bogu, mogą jedynie prosić o litość dla niego.

W dramacie Mickiewicza anioł jest również towarzyszem człowieka prostego duchem, który bez reszty ufa Bogu, zachowuje czystość serca, ma zdolność do szlachetnych czynów, lepiej rozumie drugiego człowieka, a jest nim Ksiądz Piotr - bernardyn. To właśnie jego anioły ukołyszą w dramacie do snu swoja muzyką i śpiewem: „Śpiewając i grając latajmy wiankiem,/ Nad czystym, nad cichym naszym kochankiem” oraz będą towarzyszyć w proroczym widzeniu dotyczącym przyszłych losów narodu. Po zakończeniu wizji aniołowie zabiorą duszę Księdza przed oblicze Boga, aby ją uspokoić i ukoić jej cierpienie.

Z kolei w dramacie romantycznym Juliusza Słowackiego „Kordian” anioły występują nie tylko jako opiekunowie, ale również jako groźne siły, tajemnicze moce. W scenie Przygotowania czarownice i diabły tworzą ludzi, którzy wywołują powstanie i doprowadzają do jego upadku. Widząc to Archanioł Michał nadlatuje i przepędza Złe Moce. Następnie
w monologu wyraża żal i litość dla narodu, który tak bardzo cierpi. Postanawia zwrócić się
o pomoc do Boga i jednocześnie staje się pośrednikiem pomiędzy uciemiężonym narodem
a Stwórcą.

Bardzo ciekawe są anioły występujące w literaturze współczesnej, w której często mamy pokazany obraz rzeczywistości. Oczywiście jest to związane z dwiema wojnami, zwłaszcza czasem apokalipsy spełnionej, jak określano II wojnę światową, oraz katastrofą totalitaryzmu. Zmieniły one już na zawsze oblicze świata i człowieka, który przekonał się dobitnie, że rozwój cywilizacji nie idzie w parze z rozwojem etnicznym, oraz że w każdym z nas drzemie prawdziwa bestia. Podobnie jest w wierszu Zbigniewa Herbarta „U wrót doliny”. Tu anioł to nadzorca, służbista, bezduszny strażnik porządku, upominający „beczące stado dwunogów”, czyli tłum ludzi, którzy zakłócają spokój, stojąc „u wrót doliny” i czekając na Sąd Boży. Sytuacja w jakiem zostali pokazani aniołowie i ludzie ma charakter ironiczny. Aniołowie przypominają esesmanów dokonującej selekcji na rampie obozu koncentracyjnego w Oświęcimiu. Ludzie w wierszu są samotni, zagubienie i nieszczęśliwi.

Jerzy Liebert żył w pozytywizmie – okresie, w którym anioły schodziły na drugi plan i nabierały nieco negatywnego znaczenia. Jednak dla poety anioł był rzeczywistością duchową nie tylko reliktem w skarbcu metafor poprzednich epok. Postacie aniołów pojawiają się najczęściej w tomiku „Gusła” i stanowią integralny element świata poetyckiego i religijnego.
W wierszach Lieberta nie jest nigdy opisany wygląd aniołów, natomiast ich domeną jest działanie. Przez oszczędność wyrazu, odwołującą się niekiedy do utrwalonych
w kulturze symboli, Liebert buduje atmosferę wiarygodności swych duchowych doświadczeń. Jeżeli spojrzymy na wiersz Anioł pokoju w perspektywie biografii duchowej, to z pewnością jest on świadectwem wewnętrznych zmagań, wahań, poszukiwania sensu swego powołania poetyckiego i sensu życia. Podmiot liryczny Anioła pokoju spragniony jest „przymierza ręki słowem”, a jest to wielka trudność, ponieważ Liebert uważa, że nie można być zarazem dobrym poetą jak i prawym chrześcijaninem. Kontynuując rozmowę podmiot liryczny zwierza się aniołowi ze swoich rozczarowań, ze swoich oczekiwań. Poeta ukazuje w ten sposób z wielką szczerością człowieczą małość, demaskuje ciasnotę i mentalność, które polegają na zamknięciu się na sprawy duchowe.

Chciałabym teraz przedstawić kilka reprodukcji obrazów z wizerunkiem aniołów oraz pokrótce przedstawić, w jaki sposób malarze różnych epok wyobrażali sobie anioły. Pierwszą reprodukcją jest „Zwiastowanie” Botticelliego. Dzieło powstałe w 1490r. to scena, w której Maria dowiaduje się, że została wybrana na Matkę Bożą. Anioł gwałtownie przyklęka trzymając w jednej ręce lilię - symbol dziewictwa, drugą wyciąga w geście pełnym Mocy, którą przyciągana jest nachylająca się ku niemu z opuszczonym wzrokiem Maria. Jej ręce wyrażają nagłe zalęknienie i jednocześnie przyzwolenie. Kontrapunkt dla tej pełnej napięcia sceny i kształtowanych ostrym kolorem i światłocieniem form, stanowi sztywny jakby zastygły w powietrznej ciszy, perspektywicznie ujęty krajobraz za oknem.

Kolejna reprodukcja to obraz powstały w roku 1640 i jest jednym z największych
w cyklu czternastu płócien namalowanych przez Murilla dla klasztoru San Francisco Chico. Zgodnie z tradycją to scena z życia kanonizowanego mnicha św. Diega z Alcala. Król Hiszpanii Filip II przyspieszył kanonizację zakonnika przydzielonego za życia do służby
w kuchni, ponieważ syn królewski Don Carlom, rzekomo wyzdrowiał z ciężkiej choroby dotknąwszy zmumifikowanych zwłok zakonnika. Św. Diego często do tego stopnia zagłębiał się w modlitwie, że unosił się w powietrze i zapominał o wszelkich ziemskich powinnościach. To właśnie przedstawia „Kuchnia aniołów”; po prawej stronie obrazu aniołowie uwijają się wśród warzyw, owoców, talerzy, garnków i nakrywają do stołu. Jeden z dwóch aniołów po środku, lekko odwrócony, wydaje polecenia, drugi udaje się po wodę, trzymają wielki gliniany dzban. Po lewej stronie obrazu unosi się w powietrzu Święty Diego ubrany w gruby sukienny habit; pogrążony jest w modlitwie, oczy skierował ku niebu. Lewą partię zamyka grupa złożona z przeora zakonu oraz ubranych w dworskie stroje gości.

Następnie obraz, który powstał w latach 1849-1861. Dzieło Eugène Delacroix’a ukazuje nam walkę Jakuba z aniołem. Kolorystyka jest bardzo zróżnicowana. Na centralną część oraz postać Jakuba i anioła pada światło, dlatego kolory są utrzymane w dość jasnych barwach. Są to różne odmiany bieli, czerwieni, zieleni i fioletu. Natomiast reszta obrazu jest ciemniejszych kolorów m.in.: czerni i brązu. Na pierwszym planie z lewej strony, autor ukazuje nam walkę siłową Jakuba z aniołem na tle wielkiego drzewa stanowiącego jakby część lasu lub zagajnika oraz różnego rodzaju krzewów. Przed walczącymi leży zbroja składająca się z tarczy i strzał, a także pojemnik na wodę i część ubioru. W dole z prawej strony Delacroix namalował uciekających w strasznym kurzu, konno lub pieszo mężczyzn. Charakterystycznym elementem ubioru tych postaci są turbany na głowach. Zarówno Jakub jaki i anioł oraz osoby z tyłu przepasane są szatami z odkrytymi plecami i nogami. Ponieważ twarze postaci nie są opracowane szczegółowo, nie uwidaczniają żadnych uczuć, są raczej normalne. Nie ma w nich żadnej chęci nienawiści, czy zniszczenia.

Ostatnią reprodukcją jaką pragnę przedstawić jest obraz Jacka Malczewskiego. - przedstawiciela Młodej Polski, reprezentującego symbolizm. Malarz stworzył wiele obrazów, na których widnieją postacie aniołów. Między innymi Aniele, pójdę z Tobą. Pełne barw i dynamiki skrzydła anioła oddaje świat niesamowitości i iluzji. Różane, błękitno-mgliste, niebiesko-złote atrybuty aniołów przenoszą nas w iluzoryczny tajemniczy świat, gdzie anioły towarzyszą ludziom w różnych codziennych i niecodziennych czynnościach. U Jacka Malczewskiego anioły to przede wszystkim opiekunowie.

strona:    1    2    3    4    5  





Motyw anioła w literaturze i sztuce. Omów funkcjonowanie motywu, odwołując się do wybranych tekstów kultury

Ocena:
20/20
Teza: Transformacje wizerunku anioła na przestrzeni epok - funkcje i rola motywu anioła na przestrzeni wieków.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca kompletna, bardzo rozbudowana. Wypowiedź dojrzałą z przemyślaną strukturą.

Różne ujęcia anioła w literaturze. Przedstaw na wybranych przykładach

Ocena:
20/20
Teza: Najciekawsze literackie kreacje istot ponadziemskich.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca logicznie skonstruowana. Przedstawia wybrane literackie kreacje aniołów.

Przedstaw sposoby ujęcia motywu anioła w literaturze i omów jego funkcje na wybranych przykładach

Ocena:
20/20
Teza: Przedstawienie, w jaki sposób motyw anioła funkcjonuje w literaturze. Zasygnalizowanie roli, jaką odgrywa ten motyw w prezentacji idei utworów.

Ocena opisowa nauczyciela: W pełni poprawna praca pod względem merytorycznym i konstrukcyjnym

Wizerunek anioła w literaturze i innych dziedzinach sztuki. Porównaj sposoby ujęcia postaci zestawiając wybrane teksty kultury

Ocena:
19/20
Teza: Najciekawsze kreacje aniołów na podstawie tekstów literackich i dzieł malarskich.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca wyczerpuje temat, rozsądnie dobrana kolejność i treść argumentów, bogata bibliografia, dojrzały język. Zbyt klasyczny wstęp, można rozbudować wnioski.

Funkcjonowanie motywu anioła w literaturze, filmie i muzyce

Ocena:
19/20
Teza: Anioły biblijne a postacie aniołów w literaturze, filmie i muzyce. Analiza porównawcza.

Ocena opisowa nauczyciela: Ciekawe podejście do tematu, bogata bibliografia, jednak dosyć chaotyczna argumentacja psuje efekt końcowy.

Motyw anioła. Omów na wybranych przykładach z literatury i sztuki

Ocena:
19/20
Teza: Różne sposoby ukazywania aniołów w literaturze i sztuce na przestrzeni wieków.

Ocena opisowa nauczyciela: Prezentacja rozległa, zawiera wiele odwołań do tekstów literackich i przykładów z innych dziedzin sztuki, jednak część elementów opracowana jest zbyt pobieżnie.

Przedstaw funkcjonowanie motywu anioła w literaturze i sztuce różnych epok

Ocena:
16/20
Teza: Rola aniołów w literaturze i sztuce różnych epok, stosunek ówczesnych twórców do prezentowanych postaci aniołów.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca poprawna, brakuje jednak zakończenia. Język dojrzały, słownictwo rozbudowane. Krótki ramowy plan pracy.

Sposoby kreacji aniołów w literaturze i sztuce

Ocena:
16/20
Teza: Od sacrum do profanum – ewolucja wizerunku anioła na przestrzeni wieków.

Ocena opisowa nauczyciela: Temat wyczerpany, praca spójna, ciekawy dobór argumentów, dobry wybór wniosków. Zbyt dużo niepewnych źródeł.