Pogotowie maturalne: Motywy literackie - Motyw szatana, diabła


Motyw szatana i jego różnorodne przedstawienia w różnych tekstach kultury

Temat: Motyw szatana i jego różnorodne przedstawienia w różnych tekstach kultury.

Dzień dobry Państwu,
Temat mojej prezentacji brzmi: Sposób kreowania wizerunku szatana w różnych utworach. Omów przywołując wybrane dzieła literackie i filmowe.
Postać „złego” jako ucieleśnienia zła i symbol zagrożenia fascynowała i intrygowała ludzi od zarania dziejów. W każdej kulturze pojawiało się jego ucieleśnienie. U Egipcjan był to Set – bóg zła, u Persów – Aryman (w starszej wersji – Angra-Mainju). Szatan pojawił się w religii judaistycznej w okresie, kiedy Żydzi znajdowali się w sferze wpływów zaratusztrianizmu (okres niewoli babilońskiej). Pod wpływem religii żydowskiej koncepcja Szatana pojawiła się w chrześcijaństwie, gdzie Szatan to przede wszystkim twórca zła, oraz w islamie, gdzie Szatan odgrywa głównie rolę kusiciela.
W kulturze chrześcijańskiej pierwotnie był to przywódca zbuntowanych przeciwko Bogu aniołów. Strącony do piekła stał się odwiecznym wrogiem dobra i kusicielem.
Pierwotnie postrzegany jako budzący strach wśród ludzi demon przeszedł przez wieku swoistą metamorfozę, o której właśnie chcę Państwu opowiedzieć podczas prezentacji. Amorficzny demon nabrał najpierw kształtów wcielając się we wzorowaną na greckim bożku Panie postać półkozła, półczłowieka. Następnie – wraz z chrystianizacją różnych ludów – dokonała się synteza wyobrażeń o nim z różnymi miejscowymi legendami. Tak zrodziły się swojskie czart, czorty, diabliki. Jednocześnie w kulturze pojawiły się teksty opowiadające o postaciach diabelskich: diable chłopskim – Rokicie, szlacheckim – Borucie, czy też noszącym się z niemiecka Mefistofelesie. Straszny demon mniej zaczął przerażać, bardziej ciekawić. Stopniowo okazało się, że można go nabrać, jak w baśniach czynili to mądrzy chłopkowie, przechytrzyć, jak uczynił to pan Twardowski czy też wygrać z nim pojedynek, o czym opowiada wiele baśni spod Łęczycy.
Artyści to pomysłowi ludzie. Potrafią dostrzec zaskakujące aspekty zjawisk i postaci, odmiennie, czasami bardzo przewrotnie lub w sposób wielce zaskakujący ukazać ich aspekty lub funkcjonowanie. Postać szatana nie oparła się ich działaniom. Stąd oprócz roli upadłego anioła i ucieleśnienia zła zaczął on pełnić wiele innych roli w tekstach kultury. Obok swojej podstawowej roli kusiciela czyhającego na duszę człowieka, wzbudzającego lęk i grozę szatan zaczął wnosić element fantastyczne lub komiczne do utworów, pełnić rolę symboliczne czy też po prostu być jedną z postaci tekstu kultury.
W prezentacji postaram się Państwa przekonać, że: postać szatana ewoluowała, gdyż zwiększał się zakres funkcji pełnionych przez tą postać w tekstach kultury.
Pierwotną postać szatana najlepiej oddaje Stary Testament. Tam właśnie zostaje on ukazany jako przeciwnik Boga. W Księdze Hioba to właśnie on dyskutuje z Bogiem, opiera się mu i sieje wątpliwości. To jego działania sprowadzają na człowieka nieszczęścia.
Sądzę, że właśnie ta część Biblii oddaje najlepiej istotę tej postaci. Potrafiący rozmawiać z Bogiem, inteligentny i przewrotny, wiecznie opierający się Bogu, chcący udowodnić Najwyższemu, że się myli. Jego niechęć do Hioba wynika z faktu, że Bóg mu błogosławi, zaś szatan nienawidzi wszystkiego, co Bogu miłe. W istocie ta opowieść biblijna pokazuje same korzenie jego zła – jest nimi sprzeciw wobec Boga ucieleśniającego dobro.
Zwróćcie Państwo uwagę, że w przytoczonych fragmentach wygląd postaci zarówno Boga jak i szatana nie został opisany. Wszelkie wyobrażenia, jakie rodzą się w naszej wyobraźni pochodzą z późniejszych tekstów kultury.
Jeśli spojrzeć na figurkę bożka Pana z mitologii greckiej można w jego rysach dopatrzeć się… szatana. Większość ludzi to wzrokowcy. Trudno jest im wyobrazić sobie byty bezkształtne. Kościół krzewiący chrześcijaństwo oraz twórcy kultury napotkali więc na problem jak opowiadać o abstrakcji jaką jest symbol zła. Rozwiązaniem tego problemu było nadanie odpowiednich kształtów abstrakcji. Nadawała się do tego postać greckiego bożka Pana, którego Państwo widzicie. Stąd tak wiele późniejszych tekstów opisujących diabła jako rogatą postać, z kopytami i koźlimi nogami. Pamiętajmy, pierwotnie był to biegający po lasach greckich, nieco złośliwy… bożek.
Dzięki nadaniu kształtów temu, co bezkształtne ucieleśniono zło. Możliwe stało się opowiadanie ludziom o kusicielu, który czyha na ich dusze. Prosty człowiek mógł sobie zło wyobrazić. Otwarło to drogę do wielu ról, jakie zaczęto powierzać postaci szatana.
Tryptyk Hansa Memlinga pod tytułem Sąd ostateczny powstał pod koniec średniowiecza, w 1473 roku. W jego prawej części zostały ukazane diabły. Ich sylwetki są ukazane schematycznie, bez indywidualnych szczegółów. Demony wtrącają grzeszników w otchłanie piekła. Czarne, dynamiczne, z wykrzywionymi twarzami ucieleśniają lęki ludzi średniowiecza. Obraz ten pogłębia grozę diabłów ukazując strach grzeszników. Postacie symbolizującego szatana mają wyłącznie przerażać – temu służy ich kreacja oraz umiejscowienie w całości obrazu. Ta funkcja sprawia, że symbolowi zła dodano atrybuty budzące grozę u odbiorców.
Wiersz Staffa pod tytułem Deszcz jesienny opisuje sytuację człowieka wypalonego. Pogrążony w apatii obserwuj świat przez okno. Nie porusza go ani strata kogoś bliskiego ani… nawet widok szatana idącego przez ogród. Zwróćcie Państwo uwagę jak na wiadomość o diable w pobliżu domu zareagowałby średniowieczny odbiorca obrazów Memlinga. Tymczasem człowiek żyjący na przełomie XIX i XX wieku jest pogrążony w takiej melancholii, że nie porusza go nawet bliskość demona.
Inna jest więc rola szatana w tym tekście kultury. Postać ta stanowi pewien symbol dekadencji, wypalenia się, braku energii. Tej funkcji służy kreacja postaci. Nie ukazano jego postaci, nie straszono nim. Oczywiście, szatan niszczy – zmienia w spopieloną pustynię ogród. Lecz nie to jest najważniejsze dla poety. Istotnym okazuje się wyczerpanie demona. Człowiek i jego odwieczny kusiciel zostają ukazani jako postacie równie wyczerpane i pogrążone w apatii i rozpaczy.
Wspaniała komedia Jana Drdy pod tytułem Igraszki z diabłem stanowi dla mnie symbol swoistego „oswojenia” postaci diabła. Osobiście poznałem ten tekst kultury oglądając adaptację tej sztuki w reżyserii Tadeusza Lisa (rok 1979). Postacie diabłów są komiczne. Bawią również swą nieporadnością. Rezydujący w Czarcim Młynie Imnimor (grany przez Janusza Gajosa) daje się ograć w karty Marcinowi Kabatowi (gra go Marcin Kociniak). Pozornie przebiegły Lucjusz (grany przez Marka Kondrata) gubi się w swoich sztuczkach, zaś sam Belzebub (grany przez Tadeusza Kondrata) okazuje się niezgułą nie potrafiącym rządzić piekłem. Żadna z postaci diabelskich nie wzbudza nawet odrobiny lęku. Nie to jest jej zadaniem. Zamysłem Jana Drdy było bowiem, aby bawić widza, a nie straszyć. Sztuka „Igraszki z diabłem” stanowi przykład jak bardzo może się zmienić wizerunek szatana – od amorficznego demona zła aż po pociesznego kudłacza grającego w mariaszka we młynie.
Czy w dzisiejszych czasach szatan może jeszcze przerażać? Odbiorca został przyzwyczajony do rogów, koźlich kopyt i ogona. Po serialach młodzieżowych opowiadających o Buffi pogromczyni wampirów czy też serialu Zmierzch postacie nadprzyrodzone przestały straszyć. Jak więc wzbudzić lęk? Jak szatan może straszyć?
Taylor Hackford poradził sobie z tym pytaniem wspaniale. Kręcąc w roku 1997 roku film „Adwokat diabła” powrócił do pierwotnego wzorca szatana. Pozbawił go rogów wideł i kopyt. Zaczął straszyć ludzi tymi cechami, które diabeł miał pierwotnie – inteligencją, wyrachowaniem i przewrotnością. Jest kusicielem, który wciąga ludzi w pułapkę ich pragnień i słabości. Wykorzystuje emocje ludzkie, przenika je, wychodzi im naprzeciwko i… dzięki nim niszczy człowieka. Tak umiejętność najbardziej przeraża. Jednocześnie taka wizja szatana nawiązuje bezpośrednio do pierwowzoru – do upadłego anioła, do bardzo inteligentnego i jednocześnie bardzo złego demona.
Zwróćcie Państwo uwagę jak szerokie jest spektrum funkcji pełnionych przez postać szatana w tekstach kultury. Może być oponentem Boga, straszyć odbiorców wyglądem lub przewrotnością, śmieszyć lub też stanowić symbol. W zależności od spełnianej funkcji odmiennie kreowane są postacie diabła. Inne jego cechy zostają podkreślone, odmienne aspekty działania uwypuklone.
Omówione teksty kultury pozwalają na wyciągnięcie kilku wniosków.
Po pierwsze: pierwotne wyobrażenia o szatanie bardzo różnią się od współczesnych. Nie chodzi tylko o zmianę funkcji. Również inaczej musi on je spełniać. Na przykład: co było przerażające w okresie działalności Memlinga w XXI wieku niekoniecznie musi się sprawdzać.
Po drugie: w ciągu wieków uległa zmiana postrzegania postaci szatana przez twórców. Odkryli oni na jak wiele sposobów można interpretować diabła i w jak ciekawy i niekonwencjonalny sposób ukazywać go.
Po trzecie: wraz ze zmianą funkcji pełnionej w tekście kultury przez postać szatana zmieniał się jej obraz.
Mam nadzieję, że przekonałem Państwa, że postać szatana ewoluowała wraz ze zmianą funkcji pełnionych w tekście.
Dziękuję za uwagę.

strona:    1    2    3    4  





Zanalizuj występowanie motywu demonów, szatana i sił nieczystych na wybranych przykładach

Ocena:
20/20
Teza: Wizerunek sił nieczystych zmieniał się wraz z rozwojem cywilizacji. W kolejnych epokach szatan i demony przybierały w sztuce coraz to inne postacie, choć często nawiązujące do mitologii i biblii.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca bogata w głównie literackie odwołania z różnych epok. Szeroka bibliografia i wnikliwe potraktowanie tematu.

Konszachty z nieczystymi siłami. Omów na wybranych tekstach kultury

Ocena:
20/20
Teza: W literaturze i sztuce odnajdujemy różnorodne wizerunki porozumienia pomiędzy człowiekiem, a istotą z natury złą i nieczystą.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca w pełni realizuje temat. Wyróżnia sie bogata bibliografia i poprawny styl wypowiedzi.

Porównaj różne wcielenia diabła w literaturze i omów ich funkcje, odwołując się do wybranych tekstów literackich

Ocena:
20/20
Teza: W literaturze odnaleźć możemy wiele rozmaitych wcieleń diabła, które pełnia w utworach określona funkcję.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca poprawnie realizuje temat. Zawiera przejrzysta bibliografię; napisana jest płynnym językiem.

Motyw szatana w literaturze dawnej i współczesnej. Omów temat, porównaj sposoby kreacji na podstawie kilku utworów

Ocena:
20/20
Teza: Czy wizerunek szatana w literaturze dawnej i współczesnej tak naprawdę bardzo się różni?

Ocena opisowa nauczyciela: Praca przemyślana, odwołuje się do ciekawych utworów. Widać dojrzałość autora i łatwość w poruszaniu się w literaturze. Poprawny plan i bibliografia.

Literackie, malarskie i filmowe wizje piekła. Przedstaw, odwołując się do wybranych tekstów kultury

Ocena:
20/20
Teza: Odmienność kreacji wizerunków piekła w różnych rodzajach sztuki.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca w pełni realizuje temat. Bogata literatura i konkretny plan pracy zasługują na uznanie.

Odwołując się do wybranych przykładów, zaprezentuj różne sposoby realizacji motywu szatana w literaturze, sztuce i filmie

Ocena:
20/20
Teza: Motyw szatana w literaturze, sztuce i filmie odnajduje różne sposoby realizacji.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca przemyślana, ukazuje różnorodne kreacje pana ciemności.

Obraz piekła i raju w literaturze i malarstwie. Zaprezentuj temat, odwołując się do wybranych przykładów z różnych epok

Ocena:
20/20
Teza: Krainy nieziemskie zawsze pobudzały wyobraźnię artystów, dzięki czemu w literaturze i malarstwie odnajdziemy wiele ich przedstawień.

Ocena opisowa nauczyciela: Ciekawe przedstawienie dwóch nieziemskich krain. Szczegółowe i trafne opisy.

Różne pojęcia motywu zła w literaturze, filmie i sztuce. Omów zagadnienie odwołując się do wybranych przykładów.

Ocena:
20/20
Teza: Artyści ukazują zło na wiele sposobów, ale zazwyczaj w opozycji do dobra, przypominając o wolnej woli człowieka.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca ukazuje różne oblicza zła w literaturze, sztuce i filmie. Przedstawia zło jako motyw diabła, jako kreację, sztukę (podnieta) oraz jako narzędzie totalitaryzmu. Bogata prezentacja multimedialna.

Motyw kuszenia w literaturze i sztuce. Przedstaw na przykładzie wybranych dzieł

Ocena:
20/20
Teza: Różnorodne realizacje motywu kuszenia w literaturze oraz sztuce.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca w pełni realizuje temat.

Diabły, demony i czarownie w literaturze polskiej i światowej. Przedstaw i skomentuj funkcje tych kreacji

Ocena:
20/20
Teza: Najbardziej charakterystyczne postaci kojarzone ze złem i obecne w kulturze.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca ciekawa i ukazująca różnorodność nieziemskich postaci. Dobry konspekt i bibliografia.

Diabeł i jego funkcje w literaturze i sztuce. Przedstaw motyw na wybranych przykładach.

Ocena:
20/20
Teza: Przedstawienie różnych ujęć postaci diabła i jego funkcji w literaturze i sztuce na przestrzeni epok.

Ocena opisowa nauczyciela: Prezentacja bogata w przykłady z literatury, sztuki i filmu. Poprawna analiza zgromadzonego materiału.

Motyw piekła i raju w literaturze i sztuce

Ocena:
20/20
Teza: Od lęku do oswojenia – tak zmieniło się nastawienie ludzkości do raju i piekła.

Ocena opisowa nauczyciela: Ciekawa, wielowątkowa prezentacja. Na podkreślenie zasługują własne wnioski.

Funkcjonowanie motywu diabła w literaturze XIX i XX wieku

Ocena:
19/20
Teza: Diabeł był inspiracją w wielu istotnych i wartościowych dziełach kultury, mimo iż zazwyczaj kojarzy się z mocami zła, w oczach artystów pełnił różnorodne funkcje i przybierał rozmaite wcielenia.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca dojrzała, wnikliwe przedstawienie różnych funkcji szatana w literaturze XIX i XX wieku. Bogata literatura przedmiotowa.

Scharakteryzuj motyw szatana w literaturze, analizując wybrane dzieła literackie różnych epok

Ocena:
19/20
Teza: Wizerunek szatana na przestrzeni wieków często się zmieniał. W zależności od czasu i okoliczności kulturalnych szatan objawiał swoje rozmaite oblicza.

Ocena opisowa nauczyciela: Bardzo oryginalna, przemyślana i dojrzała praca. Ciekawe wnioski i tok argumentacji.

Motyw diabła i demona w literaturze polskiej i obcej. Omów ich funkcje na podstawie wybranych przykładów.

Ocena:
19/20
Teza: Nikt do końca nie zna natury diabła, dlatego w literaturze powstawało wiele jego odmiennych wizerunków.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca w pełni realizuje temat. Poprawna bibliografia i plan pracy.

Różne wcielenia diabła w literaturze

Ocena:
19/20
Teza: Postać diabła była i jest natchnieniem dla rzeszy pisarzy, którzy przedstawiają go w swych utworach w różnoraki sposób.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca zawiera wszelkie niezbędne informacje, pokazuje różnorodność szatańskich postaci w różnych epokach

Motyw szatana i jego różnorodne przedstawienia w różnych tekstach kultury

Ocena:
19/20
Teza: Postać szatana ewoluowała, gdyż zwiększał się zakres funkcji pełnionych przez tę postać w tekstach kultury.

Ocena opisowa nauczyciela: Prezentacja w bardzo przejrzysty sposób realizuje temat. Odwołuje się do bardzo różnorodnych tekstów kultury (m.in. książka, malarstwo, rzeźba, film).

Podobieństwa i różnice w sposobach kreacji szatana w wybranych dziełach literackich i sztukach plastycznych

Ocena:
18/20
Teza: Znana już z biblii postać szatana przez kolejne epoki ewoluowała, pełniąc w wybranych utworach różne funkcje, by dziś stać się jedną z ikon popkultury.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca ciekawa, prowadząca do trafnych wniosków. Interesujące malarskie wizerunki szatana. Można popracować nad językiem wypowiedzi.

Różne sposoby ukazywania wizerunku diabła w dziełach literackich i plastycznych

Ocena:
17/20
Teza: Bez postaci diabła nie mielibyśmy wielu arcydzieł polskiej i światowej literatury i sztuki.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca w pełni realizuje przedstawioną tezę. Klasyczna literatura podmiotu, bogate opisy dzieł malarskich.

Piekło i jego mieszkańcy w literaturze i sztuce

Ocena:
17/20
Teza: Piekło i postać szatana związane są z kulturą ludzką od powstania Biblii. Autorzy w różny sposób wykorzystywali te motywy uatrakcyjniając swoje dzieła.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca odnosi się do literackich i malarskich przykładów wykorzystania motywu piekła i szatana. Trafnie postawiona teza i skonstruowane wnioski.