Motyw piekła i raju w literaturze i sztuce
Pogotowie maturalne: Motywy literackie - Motyw arkadii / raju


Motyw piekła i raju w literaturze i sztuce

Temat: Motyw piekła i raju w literaturze i sztuce.

Dzień dobry Państwu,
Chciałbym dzisiaj przedstawić Państwu temat „Motyw piekła i raju w literaturze i sztuce”. Prezentację oprę o następujące dzieła:
1. fragmenty Biblii
2. fragmenty mitologii greckiej
3. „Tren X” Jana Kochanowskiego
4. „Boską komedię” Dante Alighieriego
5. opowiadanie „Kocioł” z książki „Czarownik Iwanow” Andrzeja Pilipiuka.
Dodatkowo skorzystam z następujących obrazów:
1. Hansa Memlinga „Sąd Ostateczny”
2. Nieznanego twórcy górnoreńskiego "Rajski Ogród".
oraz ze skeczu kabaretowego pod tytułem „Anił i dres”.
Pojęcie „piekła” i „raju” towarzyszą ludzkości od zarania dziejów. W końcu większość ludzi ciekawi, co będzie po śmierci. Popularnie definiuje się te dwa pojęcia jako miejsca, do których trafia się po śmierci: raj przeznaczony jest dla osób dobrych, piekło – dla złych. Nieco głębsze filozoficznie definicje mówią o raju jako o miejscu „bycia z Bogiem” oraz o piekle, jako o miejscu, gdzie Boga nie ma.
Wyobrażenia raju i piekła miały pierwotnie charakter religijny i służyły z jednej strony do straszenia i z drugiej – do obiecywania szczęścia wiecznego.
W swoim wystąpieniu będę się stara przekonać Państwa, że:
z czasem ludzkość „oswoiła” się z tymi pojęciami. Piekło przestało być groźne, niebo – aż tak bardzo atrakcyjne. Pojęcia „piekło” i „raj” z pojęć religijnych przeistoczyły się w jeden z wielu motywów w sztuce.

Pierwotne opisy raju i piekła (oraz ich odpowiedników) odnajdujemy w większości religii. Biblia dość szczegółowo opisuje Eden – pierwotny raj. Stworzył go Pan Bóg, na którego rozkaz „wyrosły z gleby wszelkie drzewa miłe z wyglądu i smaczny owoc rodzące”. Biblijny raj był też miejscem, z którego wypływała rzeka nawadniająca Eden, która rozdzielała się potem na cztery rzeki. Najważniejszą jednak cechą raju było to, że Bóg chciał tam przebywać i kontaktować się z człowiekiem. To, co mnie zaskoczyło podczas pisania niniejszej prezentacji, to fakt, iż w Biblii nie ma tak naprawdę szczegółowego opisu piekła. Owszem, np. Jezus wspomina o wrzuceniu wyrodzonych gałęzi w „ogień piekielny”, jednak brak jest szczegółowych opisów tego miejsca.

Inaczej miała się sprawa u Greków, których mitologia szczegółowo przedstawia tak odpowiednik raju, jak i piekła. Rajowi odpowiadał Olimp, do którego wpuszczano wybitnych herosów. Po dostąpieniu tego zaszczytu cieszyli się oni wiecznym życiem oraz młodością (dzięki ambrozji).
Miejscem pośrednim pomiędzy piekłem a rajem były u Greków Pola Elizejskie. Trafiały tam dusze ludzi dobrych, którzy jednak nie odznaczyli się aż tak wybitnymi czynami, żeby zasłużyć sobie na miejsce na Olimpie. Odpowiednikiem piekła był Tartar. Męki, jakich tam doświadczyli grzesznicy stanowiły kanwę niejednego mitu (np. mitów o Syzyfie, Tantalu itp.).
Zaczynające dominować w Europie chrześcijaństwo dało ludziom szczegółową wizję raju i niesprecyzowany obraz piekła. Ta luka została szybko zapełniona.
Wystarczy spojrzeć na obraz Hansa Memlinga „Sąd Ostateczny”, aby zrozumieć średniowieczną wizję tak raju, jak i – przede wszystkim – piekła. Raj na jego obrazie jawi się jako piękny zamek, do którego wpuszczane są dusze zbawionych. Piekło – ukazane w sposób o wiele wyrazistszy i bardziej ekspresyjny – to przepaść pełna ognia, w której diabły pastwią się nad potępionymi duszami. Sądzę, że w średniowieczu właśnie taka wizja piekła dominowała. Był to czas, gdzie widok czarnej postaci z rogami, kopytami i widłami budził grozę.
Uzupełnieniem wizji Memlinga jest średniowieczny obraz pod tytułem „Rajski ogród”. Widać na nim, że „raj” wyobrażano sobie jako otoczony murem ogród, w którym przebywają zbawione osoby. Był to teren spokoju, pozbawiony nadmiernego dynamizmu.
Ciekawe jest – opisane przez Stefana Bratkowskiego w jego niezrównanej książce „Podróż do nowej przeszłości” – pochodzenie słowa „piekło” w języku polskim. Otóż wywodzone jest one od starosłowiańskiego słowa „pkieł”, które oznacza „smoła”. Jak bardzo sugestywne musiały być opowiadania kapłanów o kotłach pełnych smoły, skoro miejsce potępienia Słowianie nazwali „smołą”.
Wizja piekła kreowana w Średniowieczu miała jeden cel – zdyscyplinować społeczeństwo. Każdy miał realizować hasło „ora et labora”, czyli „módl się i pracuj”.
Piekło i niebo fascynowały i kusiły, aby oddać ich obraz. Ich wizję uporządkował oraz przedstawił ich wyglądu Dante Alighieri w „Boskiej komedii”. Odbywając podróż po piekle, czyśćcu i niebie bohater utworu poznał ich strukturę i funkcje poszczególnych części.
Nad bramą do piekła Alighieri umieszcza następujący napis:
"Przeze mnie droga w miasto utrapienia,
Przeze mnie droga w wiekuiste męki,
Przeze mnie droga w naród zatracenia.
Jam dzieło wielkiej, sprawiedliwej ręki.
Wzniosła mię z gruntu Potęga wszechwładna,
Mądrość najwyższa, Miłość pierworodna;
Starsze ode mnie twory nie istnieją,
Chyba wieczyste - a jam niepożyta!
Ty, który wchodzisz, żegnaj się z nadzieją"
Okazuje się więc, że piekło jest miejscem utrapienia, gdzie czekają na potępione dusze wiekuiste męki. Jednak – co ciekawe – piekło okazuje się być tworem Boga i przejawem Jego mądrości oraz miłości. Piekło to jakby druga strona raju, niezbędna do wymierzenia sprawiedliwości.
Według poety piekło podzielone jest na dziewięć kręgów. W każdym z nich znajdują się innego rodzaju grzesznicy. Ciekawym jest pierwszy krąg piekła, tzw. „Limbo”. Znajdują się tam dusze szlachetne, które nie mogły dostąpić zbawienia, gdyż przeszły w zaświaty przed narodzinami Jezusa (a tylko Syn Boży może zapewnić drogę do raju). Koncepcja ta jest zaskakująca, ale konsekwentnie wynika z ówczesnych przekonań.
Czyściec Dantego jest górą powstałą z materiału, jak upadający Lucyfer wypchnął z nieba. Panuje tam inna aniżeli w piekle atmosfera, gdyż przebywające tam dusze mają nadzieję na zbawienie.
Niebo, podobnie jak piekło zbudowane jest z dziewięciu kręgów. Przebywanie w którymkolwiek wynika z hierarchii obowiązującej w raju.
To, co zaskakuje u Dantego, to dążenie do usystematyzowania budowy tak piekła, jak i raju. Oczywiście jest to tylko wizja artysty, ale zwrócić należy uwagę, iż potraktował on oba te miejsca jak badacz systematyzujący jakąś dziedzinę wiedzy. Jego pojęcie różniło się od lęku lub nabożnej czci ludzi Średniowiecza. Dominowała w nim bardziej ciekawość naukowca.
Tren X Jana Kochanowskiego jest utworem szczególnym. Ukazuje bowiem różne koncepcje zaświatów. Poeta – zastanawiając się, gdzie może być dusza ukochanej Urszulki – przywołuje różne koncepcje. Rozważa wiele koncepcji: poczynając od nieba chrześcijańskiego, poprzez wierzenia starożytnych Greków aż po wierzenia ludowe Słowian o duszach dzieci przemienionych w słowiki. Utwór ten lubię za jego otwartość. Dla twórcy definicja raju jest dyskusyjna i wielowariantowa. Typowe dla Renesansu jest otwarcie nie na jedną koncepcję, lecz dopuszczenie wielu możliwości. Tren X symbolizuje dla mnie rozpoczęcie dyskusji o tym, czym są zaświaty.
Owa dyskusja toczona była w wielu epokach. Doprowadziła m.in. do oswojenia się ludzi z pojęciem piekła i raju. Tego pierwszego stopniowo przestali się obawiać, to drugie przestało być obiektem czci i marzeń. Przykładem takiego „odbrązowienia” tychże pojęć jest cała seria opowiadań o Jakubie Wędrowyczu – znanym bimbrowniku i egzorcyście. Autor opowiadań – Andrzej Pilipiuk – tworzy świat, w którym człowiek – jeśli jest odpowiednio hardy i zadziorny – potrafi uciec z piekła mocno je przy tym demolując lub też do spółki ze swoim aniołem stróżem otworzyć bimbrownię w raju.
Ciekawą teorią jak dzisiejsza młodzież wyobraża sobie piekło jest skecz kabaretu Limo pod tytułem „Anioł i dres”. Groźby anioła, że ludzkość będzie się „smażyła i piekła” młody człowiek lekceważy. Tak samo lekceważy anioła. Jednak wizja miejsca, gdzie nie ma zasięgu dla telefonów komórkowych wzbudza w nim taką panikę, jaką przeżywali ludzie w średniowieczu patrząc na obraz Memlinga.
W prezentacji zestawiam pierwotną koncepcję biblijną raju i piekła, poglądy starożytnych Greków, wizje średniowieczne i renesansową oraz współczesną twórczość. Przywołane utwory ukazują jaką drogę przeszła ludzkość – od lęku przed karą wiekuistego potępienia i nadzieją na zbawienie, poprzez zainteresowanie i snucie domysłów „jak tam jest”, aż po kpiarską wizję współczesnego twórcy.
Współczesne utwory są świadectwem dwóch zjawisk:
Po pierwsze tego, iż znaczna część ludzkości nie boi się już piekła i nie marzy o raju. Pojęcia te stały się zapomniane i utraciły swoją wymowę. Współczesny „dres” potrafi grać w koszykówkę korzystając z aureoli anioła, zaś Jakub Wędrowycz użyć granatu i wody święconej w piekle.
Po drugie warto zwrócić uwagę, że przestały być one wyłącznie pojęciami religijnymi. Stały się również tworzywem wykorzystywanym w różnych dziedzinach sztuki. Ich pojawienie się w utworach często w ogóle nie ma wymiaru sakralnego.

Dziękuję państwu za uwagę.

strona:    1    2    3    4  





Arkadyjskie ujęcia domu w literaturze polskiej. Przedstaw na wybranych przykładach

Ocena:
20/20
Teza: W literaturze do motywu arkadii odwołują się pisarze i poeci, którzy z dystansu patrzą na swój młodzieńczy dom, na „kraj lat dziecinnych”.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca wyczerpująco opisuje wizje idyllicznych domów. Poprawny język, przejrzysta treść.

Na wybranych przykładach tekstów literackich i innych tekstów kultury zaprezentuj funkcjonowanie motywu arkadii w dwóch wybranych epokach

Ocena:
20/20
Teza: Arkadia jako symboliczny obraz idealnej krainy, miejsce wiecznej szczęśliwości, jedna z utopii, jakie stworzyła ludzka wyobraźnia.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca napisana płynnym językiem. Zdecydowanie przemyślana. Pełna bibliografia i plan pracy.

Motyw raju w literaturze polskiej i obcej. Omów na dowolnych przykładach.

Ocena:
20/20
Teza: Próby odnalezienia czy stworzenia w świecie literatury raju odnajdujemy we wszystkich epokach literackich.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca rzetelnie napisana. Ciekawe przykłady, bogata literatura.

Różne sposoby funkcjonowania toposu raju w literaturze i malarstwie. Omów na wybranych przykładach motyw raju

Ocena:
20/20
Teza: Topos raju występuje w literaturze i sztuce w znaczeniu dosłownym i symbolicznym.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca konkretna, poprawnie skonstruowana.

Obraz piekła i raju w literaturze i malarstwie. Zaprezentuj temat, odwołując się do wybranych przykładów z różnych epok

Ocena:
20/20
Teza: Krainy nieziemskie zawsze pobudzały wyobraźnię artystów, dzięki czemu w literaturze i malarstwie odnajdziemy wiele ich przedstawień.

Ocena opisowa nauczyciela: Ciekawe przedstawienie dwóch nieziemskich krain. Szczegółowe i trafne opisy.

Motyw piekła i raju w literaturze i sztuce

Ocena:
20/20
Teza: Od lęku do oswojenia – tak zmieniło się nastawienie ludzkości do raju i piekła.

Ocena opisowa nauczyciela: Ciekawa, wielowątkowa prezentacja. Na podkreślenie zasługują własne wnioski.

Arkadia, raj, wyspy szczęśliwe... Do jakich refleksji skłaniają cię obrazy krainy szczęścia zawarte w utworach literackich

Ocena:
20/20
Teza: Literackie obrazy arkadii, raju, wysp szczęśliwych dowodzą, ze człowiek zawsze będzie tęsknił do lepszego niż ziemski świat.

Ocena opisowa nauczyciela: Dopracowana i dojrzała praca.

Powroty do lat dzieciństwa w literaturze. Omów zagadnienie, analizując funkcję tego motywu w wybranych utworach

Ocena:
20/20
Teza: Dzieciństwo ma wpływ na dalsze życie człowieka, wiec warto do niego wracać we wspomnieniach.

Ocena opisowa nauczyciela: Zwięzła praca oparta na trafnie dobranych przykładach.

Marzenia człowieka o powrocie do raju. Przedstaw na podstawie wybranych tekstów kultury

Ocena:
19/20
Teza: Tęsknota za rajem jest naturalnym aspektem życia każdego człowieka od momentu wygnania z ogrodu Edenu pierwszych ludzi.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca przemyślana, wiele przykładów użycia motywu raju. Poprawny styl wypowiedzi.

Arkadia, Eden, Raj - obrazy szczęścia w literaturze i sztuce. Przedstaw na wybranych przykładach

Ocena:
19/20
Teza: Arkadia, Eden i Raj mogą występować w literaturze i sztuce w znaczeniu pierwotnym, jak również symbolicznym, odnosząc się do pragnień człowieka.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca wyczerpująco opisuje pochodzenie motywów i ich późniejsze realizacje. Poprawny język i styl wypowiedzi, bogata bibliografia.

Motywy arkadii w literaturze różnych epok. Przedstaw na wybranych przykładach

Ocena:
19/20
Teza: W kolejnych wiekach motywy arkadyjskie pojawiały się zarówno jako bezpośrednie odniesienie do antyku, jak i symbolizowały odwieczne pragnienia człowieka.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca przedstawia motyw arkadyjski wieloaspektowo. Poprawny język, logiczny ciąg wywodu. Poprawne wnioski.

Szczęście - ułuda czy osiągalny cel? Omów problem odwołując się do wybranych lektur z różnych epok

Ocena:
19/20
Teza: W literaturze często zostaje ukazany motyw dążenia do szczęścia, jednym z bohaterów udaje się je osiągnąć, zaś inni muszą rezygnować z pełni zadowolenia w imię wyższych celów.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca analizuje temat na wielu przykładach literackich. Poprawny styl wypowiedzi.

Arkadie dawne i współczesne. Przedstaw różne ujęcia tego motywu w literaturze

Ocena:
19/20
Teza: Jednym z odwiecznych pragnień człowieka było marzenie o miejscu, gdzie czułby się w pełni szczęśliwy.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca w pełni realizuje temat. Poszczególne utwory zostały właściwie dobrane i przedstawione. Poprawna bibliografia i plan pracy.

Apokalipsa II wojny światowej jako zagłada polskiej Arkadii. Przedstaw na przykładzie wybranych utworów literackich

Ocena:
18/20
Teza: Upadek ludzkości i zagłada świata były w ujęciu wszystkich autorów tak wielkie, że uważali oni za zasadne nazywanie rzeczywistości wojennej przejawem apokalipsy, która zniszczyła nie tylko Arkadię, ale i zwykłą codzienność.

Ocena opisowa nauczyciela: Oryginalny temat i wnikliwa analiza, głównie utworów poetyckich. Poprawny język i styl wypowiedzi.