Wizerunek władcy w literaturze polskiej. Omów zagadnienie, analizując wybrane przykłady literackie
Pogotowie maturalne: Motywy literackie - Motyw władcy/władzy


Wizerunek władcy w literaturze polskiej. Omów zagadnienie, analizując wybrane przykłady literackie

Polityka to temat, który od zawsze interesował, fascynował zwykłych ludzi. Krwawe przewroty, stateczne rządy silnej ręki czy rewolucje to jedne z częstszych tematów, jakie porusza literatura. Oprócz tego w twórczości możemy odnaleźć wizerunki władców – królów, książąt czy możnych, którzy w swoim ręku skupili przywództwo. Zgodnie z definicją władca ma możliwość wywierania rzeczywistego wpływu na istotne okoliczności życia lub postępowania innych osób. Burzliwe polskie dzieje spowodowały, ze w polskiej literaturze odnajdziemy wiele rzeczywistych historycznych postaci, jak też portrety wykreowane przez artystów. Podstawowe różnice w poszczególnych wizerunkach opierają się na sposobie rządzenia, dlatego w swojej prezentacji pokażę, że w polskiej literaturze możemy odnaleźć zarówno pozytywne, jak i negatywne kreacje władców.

Utwory na temat króla bardzo często były formą podziękowania za mecenat, czyli objęcie opieki materialnej nad sztuką i artystami przez osobę lub instytucję. Takim właśnie podziękowaniem jest utwór oświeceniowego twórcy - Ignacego Krasickiego - „Do króla”. Poeta wiele zawdzięczał Stanisławowi Augustowi Poniatowskiemu. Aż do rozbiorów należał do jego najbliższego otoczenia i choć sam bardzo cenił władcę, zauważył nieuzasadnioną niechęć do króla w niektórych kręgach magnackich. W pozornej satyrze na króla, poeta ośmieszył konserwatywną szlachtę. Podmiot liryczny utwory wypowiada się bezpośrednio do władcy. Wyrzuca mu pozorne przywary, będące w rzeczywistości zaletami króla. Cechy te rzeczywiście szlachta zarzucała ostatniemu polskiemu królowi elekcyjnemu. Pierwsza „wada” Poniatowskiego to szlacheckie (ale nie królewskie) pochodzenie. Absurdalne jest uzasadnienie zarzutu – osoba urodzona na królewskim zamku ma „rozum bez nauki, biegłość bez pracy”. Kolejną przywarą ma być młody wiek władcy, wszak - według magnatów - mądrość „kryje się w zmarszczkach”, a doskonałość - „w brodzie”. Zarzuty te są oczywiście obalone zjadliwą uwaga, że gdy król się zestarzeje - szlachta zarzuci mu, że jest za stary. Dzięki temu widzimy, że uwagi magnatów nie wynikają z troski o dobro państwa, ale zawiści. Szlachta nie może pogodzić się z tym, że ktoś pochodzący z ich stanu jest teraz królem, o czym mówi fragment:
„Każdy, który stanem
Przedtem się z tobą równał, a teraz czcić musi,
Nim powie „najjaśniejszy”, pierwej się zakrztusi;
I choć się przyzwyczaił, przecież go to łechce:
Usty cię czci, a sercem szanować nie chce.”

Widzimy tu także dwulicowość poddanych. Kolejny ich zrzut również jest śmieszny - powołując się na to, że król Sparty nie był spartaninem, wyrzucają Poniatowskiemu polskie pochodzenie. I choć władca może mieć liczne zasługi - „Nie masz chrztu, co by zmazał twój grzech pierworodny”. Król nie może obronić się przed absurdalnymi zarzutami. Jest krytykowany za dobroć, mądrość, zamiłowanie do wiedzy i dbałość o kulturę. Niestety, monarcha w Polsce nie powinien być dobry i życzliwy, a twardy i budzący strach. Szlachta mówi: „Zdzieraj, a będziesz możnym, gnęb, a będziesz wielkim”. Jest to smutna prawda o Rzeczpospolitej Polskiej Szlacheckiej. Poeta obiecuje pochwałę króla, gdy ten stanie się zły. Pozorna krytyka jest więc tylko ironią. Satyrę ułożył Krasicki w celu wyszydzenia magnatów, chwaląc tym samym Poniatowskiego. Portret nakreślony przez Krasickiego, choć przekorny, zawiera pozytywny obraz króla Poniatowskiego. Do dziś historycy nie przedstawiają jednoznacznej oceny jego panowania. Z jednaj strony był wielkim mecenasem kultury, z drugiej jego stosunek do Rosji był zbyt uległy, co miedzy innymi przyczyniło się do rozbiorów Polski. W satyrze Krasickiego ten trudny moment dziejowy nie został jednak w ogóle przedstawiony.

„Balladyna” Juliusza Słowackiego to przede wszystkim dramat o sile władzy i jej niszczącym wpływie. Tytułowa bohaterka to wiejska dziewczyna, córka ubogiej wdowy i siostry Aliny. Piękność o mrocznej urodzie, bladej cerze i oczach jak węgle, silnym charakterze, żądna bogactwa i władzy – dla ich zdobycia zdecydowana jest nie cofnąć się przed niczym. Spotyka się wprawdzie z Grabcem, ale kiedy pojawia się nadzieja zostania żoną możnego Kirkora, bez wahania porzuca wiejskiego zalotnika. Rywalizację z siostrą o Kirkora rozstrzyga zbrodnią: ponieważ żoną rycerza ma zostać ta z dziewczyn, która uzbiera więcej malin w lesie. Balladyna, widząc przewagę Aliny w zbiorze owoców, zabija ją w lesie, po powrocie zaś tłumaczy nieobecność siostry ucieczką z kochankiem. Oddaje rękę Kirkorowi i wyjeżdża wraz z nim i starą matką do zamku. Pozostaje jej jednak niezmywalne piętno zbrodni – krwawa plama na czole i powracająca stale obawa przed ujawnieniem czynu. Ale ukrywszy plamę pod przepaską, dumna i ambitna dziewczyna bez trudności wchodzi w rolę pani na zamku Kirkora: pogardliwie odtrąca dawnych sąsiadów ze wsi, Matkę – wieśniaczkę usuwa z komnat do pokoiku na wieży, odtrąca Grabca, który chciał się z nią zobaczyć. Chcąc usunąć fatalne znamię z czoła, udaję się po poradę do Pustelnika, któremu czyni mimowolne wyznanie zbrodni na Alinie, podsłuchane przypadkiem przez Kostryna.

Chciwy i ambitny dowódca straży zamkowej staje się rychło jej wspólnikiem w bezwzględnym dążeniu do władzy. Wspólnie mordują Gralona – posłańca Kirkora. W zacieraniu śladów swej przeszłości Balladyna jest konsekwentna: publicznie zapiera się swojej matki, którą wyrzuca z zamku. Nie może tylko odeprzeć od siebie przywidzeń i zjaw, które przypominają jej o początku zbrodniczej drogi – zabiciu siostry. Eliminuje wszystkich, którzy znają jej przeszłość. Każe Kostrynowi powiesić Pustelnika, sama zaś morduje nożem Grabca, aby zdobyć koronę Popielów. Występuje także w otwartej wojnie o tron przeciw własnemu mężowi Kirkorowi. Kiedy zaś Kirkor w decydującej bitwie z wojskami Balladyny i Fon Kostryna ginie, podstępna zbrodniarka truje wspólnika i kochanka. Nikt już wówczas nie stoi na drodze kobiecie, której jedyną ambicją jest posiadanie nieograniczonej władzy. Zasiada na tronie z koroną Popielów na skroni i zgodnie z obyczajem nakazującym władcy w pierwszym dniu panowania rozsądzić „sprawy kryminalne” rozpatruje wniesione skargi. Wydaje więc wyrok śmierci na nieznanego truciciela, sprawcę śmierci Kostryna, podobny wyrok orzeka wobec zagadkowego mordercy Aliny, której ciało znaleziono w lesie. Wtedy przed sądem pojawia się jej własna oślepiała matka, oskarżając przed królową swoją wyrodną córkę. Kiedy jednak wdowa dowiaduje się, że winna ma zostać straszliwe ukarana, nie chce wyznać jej imienia. Zostaje wedle procedury poddana torturom, podczas których umiera. Balladyna po raz trzeci tego dnia wydaje wyrok śmierci na nieznanego sprawcę – tym razem na córkę wdowy. Kiedy wymawia słowa wyroku: „Winna śmierci!” uderza piorun, zabijając królową – zbrodniarkę. Balladyna była zdecydowaną i bezwzględną kobietą, która nie cofnęła się przed niczym, aby osiągnąć swój cel, którym była absolutna władza. Po objęciu tronu próbuje być dobrą władczynią, ale wszystkie jej działania miały na celu ukrycie jej zbrodniczej przeszłości. Wydając wyrok śmierci na córkę wdowy, wydaje wyrok na siebie. Słowacki w swym dramacie przedstawia zdecydowanie negatywny obraz władczyni, która na drodze do osiągnięcia tronu niszczy wszystkich i wszystko, a na końcu wydaje słuszny wyrok na siebie.

Kolejnym utworem, na przykładzie którego obserwujemy, jak władza może deprawować sprawującą ją osobę jest „Quo vadis” Henryka Sienkiewicza. Na pierwszy plan powieści wysuwa się obraz antycznego Rzymu. Czasy rządów Nerona to początek upadku potężnego imperium i odejścia w zapomnienie tego, co reprezentowało w poprzednich wiekach. Cesarstwo opiera się już jedynie na sile militarnej, spiskach, intrygach i zbrodniach. Mieszkańcy wiecznego miasta pozbawieni są moralności, żyją wedle zasady „chleba i igrzysk”. Bogaci patrycjusze skupiają się wyłącznie na hedonistycznych przyjemnościach, zaspokajając kaprysy cezara. Niewiele pozostało z rzymskiego dorobku kulturowego, bogatej myśli filozoficznej i spuścizny historycznej. Z obrazu ginącego świata wyłania się postać Nerona, wszechwładnego błazna, marzącego o wielkiej sławie i znienawidzonego przez poddanych. Kieruje nim przede wszystkim chorobliwa żądza władzy. Jego władza, oparta przede wszystkim na zaspokajaniu własnych potrzeb, na zbrodni i zemście na ludziach, którzy w jakiś sposób stają się mu nieprzychylni. Nie powstrzymuje się nawet przed zamordowaniem własnego syna, matki, czy pasierba. Pragnąc ukończyć swoją „Troikę”, rozkazuje podpalić Rzym, aby w widoku płonącego miasta znaleźć odpowiednie natchnienie. Obok niego na tronie siedzi Poppea, wyrachowana i zdolna do każdej zbrodni kobieta, za namową której cezar kazał zabić swoją matkę i żonę. Nerona otaczają zabiegający o jego względy augustianie, z zachwytem wysłuchujący jego wierszy, w rzeczywistości pogardzający władcą. Prawdziwą bezduszność Nerona możemy zobaczyć w scenie rzezi chrześcijan. Dba on głównie o poklask tłumu, który pragnie zemsty na rzekomych podpalaczach Rzymu. Neron ukazany jest jako zwyrodnialec, który podnieca się krwią i tanim widowiskiem. Pragnie widzieć ze szczegółami mękę skazanych. To zdecydowanie negatywny i odpychający wizerunek człowieka sprawującego władzę.

Zupełnie inny obraz panującego odnajdziemy w „Potopie” Henryka Sienkiewicza. Jan Kazimierz w powieści jest postacią drugoplanową. Sienkiewicz nie opisuje jego drogi do władzy, wiemy tylko że jest królem Polski w momencie najazdu wojsk szwedzkich dowodzonych przez Karola Gustawa – króla Szwecji. Polska podczas tego najazdu jest bardzo słaba. Król nie ma praktycznie żadnej władzy, gdyż sprawowali ją magnaci i szlachta. Kiedy król dowiedział się, że w wyniku działań wrogich wojsk Wielkopolska poddała się oraz, że magnaci zdradzili go, postanawia wyjechać na Śląsk, aby się ukryć. Ten moment, załamuje Polaków, Szwedzi bardzo szybko opanowują nowe tereny. Jednakże następuje moment zwrotny w wojnie, Polacy pod dowództwem Andrzeja Kmicica - Babinicza i księdza Augustyna Kordeckiego odpierają atak na święte miejsce Polaków – Częstochowę. Babinicz dociera na Śląsk, gdzie staje przed obliczem Jana Kazimierza. Władca obdarza go zaufaniem i decyduje, że Babinicz będzie mu towarzyszył w drodze do kraju. Podczas walki w górach, w obronie króla, Kmicic zostaje ciężko ranny, sądząc że umrze, wymienia swe prawdziwe nazwisko. Jan Kazimierz wybacza mu wszystkie jego winy. Król Polski, nie zważając na niebezpieczeństwa postanawia wrócić do ojczyzny. Cały naród wita Jana Kazimierza z wielką radością i nadzieją na lepszą przyszłość. Król wyglądał jak ojciec opatrzności, który wraca, aby ocalić swoją ojczyznę. W Lwowie, który stał się tymczasową stolicą Rzeczypospolitej, Jan Kazimierz ofiarowuje ojczyznę Matce Boskiej. Akt ten wzbudza w sercach Polaków jeszcze większy zapał i nadzieję. Szwedzi ponoszą kolejne porażki. Kolejne zwycięstwa Polaków pozwalają na wyparcie przeciwnika i na powrót spokoju w Rzeczypospolitej. Na ostatnich kartach powieści Jan Kazimierz wysyła list, który został odczytany w kościele w obecności szlachty laudańskiej, z którą to Kmicic nieraz się ścierał. W liście tym król wymienia wszystkie zasługi głównego bohatera „Potopu”, które zmazują jego wszelkie przewinienia. Ten list pokazuje jak wielkim władcą był Jan Kazimierz, który zawsze pamiętał o swoich żołnierzach.

W „Potopie” duże znaczenie odegrała także żona Jana Kazimierza, Maria Ludwika, która w słynnej przemowie z Głogowa podkreśliła jak szczególnym krajem jest Polska i jej mieszkańcy, pomimo krytycznego głosu jej męża. Maria Ludwika podkreśliła wspaniałą historię Rzeczypospolitej oraz prosiła aby król nie gardził nią, tylko ją wsparł. Mówiąc o Janie Kazimierzu nie możemy zapomnieć w jakich czasach przyszło mu panować, zasiadł na tronie kiedy Polska toczyła wojny, ponadto pozycja króla w państwie była bardzo słaba, dlatego z pełną odpowiedzialnością można stwierdzić, że Jan Kazimierz był dobrym władcą, gdyż kiedy nadarzyła się okazją powrócił do kraju i walczył o Rzeczpospolitą. Ukazany w „potopie” wizerunek króla jest pozytywny, ponieważ daje nadzieję Polakom na odparcie wroga i oswobodzenie Rzeczpospolitej.

W 1950 roku w Waszyngtonie powstał wiersz Czesława Miłosza „Który skrzywdziłeś”. Jest on wyrazem buntu wobec tyrana, krzywdzącego zwykłych obywateli. Ze względu na kontekst historyczny można skonkretyzować bohatera lirycznego. Jest nim Stalin, który skupił wokół siebie „gromadę błaznów” czyli bezgranicznie oddanych pochlebców. Podmiot liryczny przeciwstawia się także zatraceniu norm moralnych. Uważa, iż postawa nonkonformizmu jest obowiązkiem poety: „Nie bądź bezpieczny. Poeta pamięta / Możesz go zabić - narodzi się nowy.” Dzięki stylizacji biblijnej podmiot pełni rolę proroka broniącego prawdy. Przeciwstawia się złu, uosabianemu przez reżim totalitarny i władcę ZSRR. Poprzez lirykę apelu poeta obarcza tyrana moralną odpowiedzialnością za popełnione zbrodnie. Miłosz wyrażał bezkompromisowe sądy i dobitnie dał wyraz swego buntu, ponieważ w czasie powstania utworu przebywał na emigracji i nie podlegał wpływom totalitaryzmu. Poeta utożsamia się jednak z rodakami, nękanymi prześladowaniami. Należy zwrócić również uwagę na ponadczasowość refleksji poetyckiej. Miłosz nie wyraża jedynie sprzeciwu wobec rządów konkretnego tyrana. Wskazuje on na ponadczasowość aparatu ucisku. Wzniosłym ideałom przeciwstawia antywartości. Jego bunt zrodził się więc z refleksji nad złem odwiecznie wyrządzanym ludzkości przez panujących zbrodniarzy, do których skierowany jest ostatni dystych: „Lepszy dla ciebie byłby świt zimowy / I sznur i gałąź pod ciężarem zgięta.”

Każda władza wymaga odpowiedzialności, surowych zasad moralnych, dużej wiedzy i predyspozycji, zaś władza sprawowana przez jednostkę wymaga wręcz spartańskiej samodyscypliny i wielkiej roztropności. Jak widać niewielu przedstawionym władcom udało się do końca sprostać wyzwaniom, które niesie sprawowanie rządów. Niektórzy posunęli się do zbrodni i niespotykanych mordów, tak jak Balladyna, Neron czy tyran z wiersza Czesława Miłosza. Chociaż w polskiej literaturze można też odnaleźć pozytywne wizerunki panujących – niezależnie od ocen historycznych – Stanisław August Poniatowski, jak i Jan Kazimierz ukazani zostali jako dbający o swój kraj i poddanych królowie. Przytoczone utwory świadczą o tym, że rządzący często byli bohaterami utworów literackich, chociaż sposób ich przedstawiania był nieraz diametralnie różny. Oddaje to w pełni rzeczywistość, w której możemy spotkać także i dziś przykłady negatywnych rządzących, jak i przywódców zatroskanych o losy swego kraju czy narodu.

Dziękuję Państwu za uwagę.

strona:    1    2    3    4    5    6  





Scharakteryzuj postać tyrana, despoty, władcy absolutnego na przykładzie wybranych tekstów literackich i dzieł malarskich

Ocena:
20/20
Teza: Jak pokazuje historia, literatura i malarstwo poszczególni władcy w swoich rządach często odwoływali się do argumentu siły, stając się despotami.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca w sposób wyczerpujący realizuje temat. Poprawna bibliografia i plan ramowy.

Zbrodnia jako sposób dojścia do władzy. Omów temat, analizując wybrane teksty kultury

Ocena:
20/20
Teza: Literatura pokazuje wielu bohaterów, którzy, aby zdobyć władzę, nie cofnęli się nawet przed najgorszymi zbrodniami.

Ocena opisowa nauczyciela: Realizacja tematu sprawna, dobrze dobrane lektury i argumenty.

Przedstaw i wyjaśnij relacje między jednostką a władzą na podstawie wybranych utworów literackich

Ocena:
20/20
Teza: Problem relacji między władzą a jednostką jest niezwykle złożony, dlatego tak bogate odzwierciedlenie uzyskał w literaturze.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca świetnie opisuje mechanizmy władzy. Poprawna bibliografia.

Wizerunek władcy w literaturze polskiej. Omów zagadnienie, analizując wybrane przykłady literackie

Ocena:
20/20
Teza: W polskiej literaturze możemy odnaleźć zarówno pozytywne, jak i negatywne kreacje władców.

Ocena opisowa nauczyciela: Prezentacja w pełni realizuje temat. Oparta jest na utworach z różnych epok.

Władza. Pokusa, zaszczyt czy odpowiedzialność. Przedstaw zagadnienie na podstawie wybranych utworów różnych epok literackich

Ocena:
20/20
Teza: Artyści wielu epok literackich przedstawiają różne mechanizmy władzy oraz interpretują władzę jako pozytywny lub negatywny przywilej.

Ocena opisowa nauczyciela: Prezentacja w pełni poprawna, skupia się na odpowiedzi na pytanie postawione w tytule.

Motyw zbrodni – służącej zdobywaniu i utrzymywaniu władzy w literaturze.

Ocena:
20/20
Teza: Twórcy nie tylko uwidaczniali problemy wynikające ze sprawowania władzy, ale i przestrzegali przed jej zgubnym wpływem na człowieka.

Ocena opisowa nauczyciela: Ciekawa prezentacja oparta na klasycznych dziełach poruszających problem zbrodni i władzy.

Kreacje władców w literaturze różnych epok

Ocena:
19/20
Teza: W literaturze możemy odnaleźć zarówno pozytywne, jak i negatywne portrety władców. Wykorzystanie tego motywu służyło pochwale panującego lub przestrodze przed zgubnymi skutkami żądzy władzy.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca poprawna, wyczerpuje temat. Gustowna prezentacja pps.

Od Makbeta do Jądra ciemności. Zinterpretuj wybrane teksty literackie, przedstaw problem destrukcyjnej żądzy władzy

Ocena:
19/20
Teza: Pomimo upływu stuleci uczucie żądzy władzy nie zmieniło się.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca dobrze poprowadzona. Kolejne argumenty przekonują. Zwarta kompozycja zasługuje na pochwałę.

Szaleńcy na tronie. Analizując celowo wybrane utwory literackie z różnych epok, przedstaw i porównaj wizerunki władców

Ocena:
19/20
Teza: Twórcy literatury często skupiali się na portretach władców i ich stopniowym popadaniu w obłęd.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca przedstawia ciekawe kreacje władców pochodzących z różnych epok. Poprawna teza i wnioski.

Motyw władzy i jej wpływu na postępowanie i osobowość człowieka. Rozważ temat na podstawie wybranych utworów literackich różnych epok.

Ocena:
19/20
Teza: Jaka siła powoduje, że człowiek stara się być wyżej od innych i chce nimi rządzić?

Ocena opisowa nauczyciela: Dobrze napisana prezentacja, poprawna bibliografia i ramowy plan.

Pozytywne wizerunki władców w literaturze. Omów zagadnienie na podstawie wybranych lektur

Ocena:
18/20
Teza: Trudno być władcą idealnym. Zawsze znajdą się błędy, które można wytknąć i dokonania, które można chwalić.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca przeciętna, zawiera wszystkie niezbędne elementy. Poprawnie dobrana literatura.

Motyw władcy w literaturze różnych epok

Ocena:
18/20
Teza: Każda władza wymaga odpowiedzialności, surowych zasad moralnych, dużej wiedzy i predyspozycji, zaś władza sprawowana przez jednostkę wymaga wręcz spartańskiej samodyscypliny i wielkiej roztropności.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca standardowa. Ukazuje na przykładzie prawidłowo dobranych lektur różne kreacje władców.