Pogotowie maturalne: Motywy literackie - Motyw snu


Motyw snu i jego funkcja w literaturze różnych epok. Przedstaw problem na wybranych przykładach

Motto: „Na jawie świat jest dla wszystkich jeden i ten sam; ale we śnie każdy
ucieka do własnego świata.”

Motywem, który omówię w swojej prezentacji jest zjawisko snu przewijające się w różnych dziełach literackich. Okazało się, że po tę tematykę sięgało w swej twórczości bardzo wielu artystów. Być może dzięki opisom sennych wrażeń łatwiej było artystom ukazać i wyjaśnić nie tylko emocje, ale też problemy narodowe czy egzystencjalne. Poprzez deformację świata, poprzez baśniowość opisów czy wprowadzenie do utworów pierwiastków irracjonalnych, twórcy kreowali świat marzeń i fantazji, uświadamiając jednocześnie, że rzeczywistość snu może być niezbadana i fascynująca i towarzyszy przecież człowiekowi od początku istnienia świata. Zygmunt Freud - znany na całym świecie psychoanalityk twierdził, że sny pełne są symboliki. Ma ona związek z doświadczeniami człowieka z okresu wczesnego dzieciństwa oraz z tym, co być może zostało wyparte ze świadomości. Ponieważ psychoanaliza to technika sugestii pomocna w usunięciu lęku poprzez jego zrozumienie i dotarcie do jego przyczyny, również w snach Freud doszukiwał się ukrytych znaczeń i emocji. Według Freud’a w snach ujawnia się bowiem potrzeba poznania nieświadomości. „We śnie nikną lub rozluźniają się opory (…) Snują się widziadła, symbole przeżyć nieświadomych, daleko od nich odbiegające w swej formie i treści. Kto potrafi ten zmieniony język snów odczytać, ten łatwiej niż w inny sposób może ujawnić właściwe oblicze przeżyć wypartych ze świadomości lub też nie uświadomionych od chwili swych narodzin (…)”. Życie psychiczne nigdy zatem nie zasypia, skoro marzenia senne zakłócają właściwy sen, to oznacza, że coś nie daje duszy spokoju. Symbolika senna Freud’a (zwłaszcza symbolika erotyczna) spotkała się z krytyką, bo opiera się przecież jedynie na wolnych skojarzeniach. Sen nie jest odbierany dosłownie. Badając sny, wykrywamy więc mechanizmy cierpienia. W snach nie ma też kulturowej bariery, wszystko wydaje się możliwe. Gdyby analizować utwory literackie, biorąc pod uwagę teorię Freud’a, wiele literackich motywów sennych można by łatwo zinterpretować. Artyści wielu epok wykorzystali fakt, że sny są odbiciem intensywnych ludzkich przeżyć i myśli, dlatego posłużyli się motywem snu (pojawienie się w utworach zjaw, widm, elfów, zniekształcenia i deformacja rzeczywistości, symbole, proroctwa, postaci zmarłych itd.), by wyjaśnić bliskie ludziom zjawiska.

Sen kojarzy się nie tylko z życiem psychicznym, ale także z motywami baśniowymi.William Shakespeare w dramacie „Sen nocy letniej” posłużył się motywem snu, by wprowadzić czytelnika (widza teatralnego) w świat baśni i spróbować wyjaśnić zagmatwane ludzkie uczucia. Jedna z najwspanialszych komedii Shakespeare’a powstała w XVI wieku na cześć ślubu jednego z arystokratów i opowiada głównie o miłosnych perypetiach trzech par: Hermii i Lizandera, Demetriusza i zakochanej w nim Heleny oraz króla elfów Oberona i królowej Tytanii. Historia ta byłaby zwykłą komedią pomyłek gdyby nie fakt, że w świat ludzkich uczuć i relacji autor wprowadził leśne duchy (np. psotnik Puk) i tym samym rozciągnął przed czytelnikiem fantastyczny czarodziejski świat. Wszystko, co przytrafia się bohaterom jest jak sen a nie jawa i jak we śnie wszystko wydaje się być „rozmyte”, błahe i ironiczne. Shakespeare pomyślnie zestawił świat czarodziejskiego lasu ze światem dworu i prostych ludzi (rzemieślnicy).

Stanisław Helsztyński w swojej analizie poświęconej komedii „Sen nocy letniej” mówi o przeniesieniu na karty książki wrażeń i przeżyć dziecięcych oraz o mocno zaznaczonych w utworze symbolizmie (ośle uszy, księżyc wyznaczający upływ czasu), baśniowości i dużych walorach poetyckich a te właśnie cechy najbardziej wprowadzają klimat senności w dramacie. „Baśniowe, księżycowe i nieokreślone jest potraktowanie osób występujących w >>Śnie…<< Uwaga widza skupia się na niezwykłych wydarzeniach, a nie na rysunku psychologicznym postaci. Dotyczy to przede wszystkim istot ze świata nadprzyrodzonego”. To właśnie niezwykłość wydarzeń, specyfika postaci a nawet tytuł utworu sugerują baśniowe szaleństwo czerwcowej nocy, podczas której z ludzi wyłaniają się ich instynkty i pragnienia i jak we śnie – wszystko wygląda inaczej i wszystko staje się możliwe (np. przemiana człowieka w osła). Podsumowując analizę utworu Shakespeare’a warto wspomnieć też o tym, że można w dziele odnaleźć elementy teorii Freud’a: dużo erotyki, wręcz brutalności, współistnienie świadomości i nieświadomości, jak i świata rzeczywistego i nadprzyrodzonego, dużo symboli i różne klucze interpretacyjne oraz lęki zamknięte w leśnym bestiarium.

Sen może być nie tylko baśnią, ale też koszmarem. Franz Kafka dowodzi tego w swym najsłynniejszym dziele. „Proces” to opowieść o niesłusznie oskarżonym Józefie K., człowieku starającym się dowiedzieć czegokolwiek o swojej winie. Życie Józefa przypomina senny koszmar – błądzenie po korytarzach wśród nieprawdopodobnej rzeczywistości. Co ciekawe, podczas owego błądzenia i szukania sprawiedliwości, Józef ma świadomość, że musi siebie ochronić, ale nie rozumie, co się z nim dzieje (odwołanie do psychoanalizy Freud’a) i po omacku szuka pomocy w sądach, instytucjach, zamiast szukać jej w sobie. Utwór przywołuje refleksję, że to właśnie we śnie często odkrywamy nieznane nam emocje, żal, poczucie winy, lęki, tak jak odkrywał je Józef K. Bohater powieści próbował odnaleźć odpowiedź na podstawowe pytania. Przeniesienie w sen jest często właśnie próbą odpowiedzi na życiowe dylematy. Ponadto uwagę zwracają też symbole (znów odwołanie do teorii Freud’a), takie jak schody, labirynty, dziwne miejsca, nieznani ludzie, zniekształcona rzeczywistość. W samej formie (kompozycja otwarta, odrzucenie tradycyjnych cech powieściowych, jak fabuła czy opisowość, „wrzucenie” czytelnika w środek zdarzeń bez wyjaśniania motywów) powieść przypomina senną historię. Dominuje tu styl symboliczny: wędrówka Józefa K. jako wędrówka zagubionego w świecie (lub w nieprzyjaznym państwie totalitarnym) i w życiu człowieka. Życie jest więc tu ukazane nie tylko jako proces sądowy, ale także jako niezrozumiały sen. Proces jest interpretowany na różne sposoby, istotne jest jednak to, że motyw snu w utworze pomógł ukazać zagubienie i niepokój artysty okresu międzywojennego.

„Wesele” Stanisława Wyspiańskiego, jedno z najważniejszych dzieł dramatu polskiego, osnute jest na kanwie prawdziwych wydarzeń, a mianowicie na uroczystości zaślubin Lucjana Rydla z wiejską dziewczyną - Jadwigą Mikołajczykówną. W utworze znaczący jest rozpowszechniony wówczas wśród artystów motyw chłopomanii. Wesele jest utworem, w którym autor zetknął artystyczny świat Krakowa (postaci dramatu mają swoje pierwowzory w rzeczywistości) z ludowością i obyczajowością polskiej wsi. Dramat „tętni” kolorami, rytmem, dźwiękiem a nawet witalnością lecz uderza też jednocześnie i powagą i satyrą w tematyce narodowościowej i społecznej. Obok społecznych różnic, wśród ludzkich wad, słabości i tchórzostwa istnieje poezja, symbolizm, wiara w fantastykę. Może to zostać odebrane jako oczywiste odwołanie do epoki romantyzmu.

Atmosfera utworu rodzi się z połączenia weselnego gwaru z sennością i irracjonalizmem wydarzeń, jakie spotykają poszczególne postaci. Autor zmęczonym, upojonym alkoholem bohaterom podsuwa zjawy, wprowadzając je tym samym w stan letargu i pokazuje „co się komu w duszy gra, co kto w swoich widzi snach”. Wtedy właśnie, gdy w weselnej chacie pojawia się Wernyhora, Rycerz czy Stańczyk, następuje „zawieszenie” czasu i rodzi się świat snu. Świat ujawniający szczerość uczuć, ludzkie wady (zwłaszcza brak odwagi w walce o honor narodu), wyrzuty sumienia, a zjawy stają się upostaciowieniem myśli. Oprócz specyficznej atmosfery wesela, motyw snu pojawia się także wraz z pojawieniem się postaci Racheli. Dziewczyna istniała w rzeczywistości (Pepa Singer), ale w dramacie zostały jej przypisane cechy żywej poezji, fantazji i wrażliwości. Symbolizm „Wesela” również ma znaczenie w analizie funkcji snu w utworze. Biorąc pod uwagę teorię Freuda o symbolice sennej, pojawienie się w dramacie konkretnych przedmiotów (np. złoty róg, czapka z piór, buty, skrzynia, podkowa) nabiera dużego znaczenia w całej interpretacji. Rozpatrując motyw snu w dramacie Stanisława Wyspiańskiego, warto wspomnieć o Pannie Młodej szukającej we śnie Polski, którą w efekcie odnajduje we własnym sercu. Świat rzeczywisty współistnieje w „Weselu” ze światem, w którym funkcjonują widma i zjawy. Realizm kontrastuje z symbolem i metafizyką, a finałowy senny, wręcz hipnotyczny taniec zmęczonych, bezradnych ludzi pod wodzą Chochoła (łącznika dwóch światów) nabiera symbolicznego znaczenia i sugeruje narodowe uśpienie.

Motyw snu w utworze może być także interpretowany jako proroctwo. Scena V „Dziadów” części III Adama Mickiewicza – sztandarowego dramatu polskiego romantyzmu opisuje widzenie, wręcz letarg księdza Piotra. Sen staje się tu proroctwem nadejścia obrońcy i wskrzesiciela uciemiężonego narodu (którego sytuacja zostaje przyrównana do męki krzyżowej Chrystusa), którego imię będzie czterdzieści i cztery. W dramacie nie tylko proroctwo wiąże się z motywem snu. Należy wspomnieć o śnie będącym nagrodą za wiarę w naród i w Boga. W scenie IV Ewie po modlitwie przepełnionej prośbą o siłę dla narodu, zostaje zesłany przez anioły dobry i spokojny sen. Ewa jest ucieleśnieniem wiary, a motyw modlitwy prostej wierzącej panienki doskonale rozdziela pełne powagi sceny III i V. Motyw snu w „Dziadach” jest zatem silnie powiązany z duchowością i wiarą chrześcijańską, która nie tylko w romantyzmie, ale też w innych epokach dawała ludziom siłę do walki a jej wartości przenikały do tematyki narodowowyzwoleńczej.

Sen proroczy opisuje także Jan Kochanowski w „Trenie XIX”. Serię trenów autor poświęcił swojej zmarłej przedwcześnie córce Urszuli i wyrażał w nich żal i tęsknotę po jej stracie. Jednak „Tren XIX” nie jest ani utworem opiewającym młode życie Urszulki, ani nie wyraża smutku piszącego ojca, lecz stanowi rozrachunek z wcześniejszą rozpaczą. Utwór opisuje sen, w którym Kochanowskiemu ukazała się jego zmarła matka z Urszulą na rękach i dała mu pocieszenie, żeby już nie cierpiał: „O to się ty nie frasuj, a wierz niewątpliwie, że twoja najmilejsza Orszuleczka żywie”. Mała bohaterka nie zdążyła zaznać cierpienia i niesprawiedliwości świata, więc nie trzeba jej żałować. Po śmierci jest jej lepiej i „jako wdzięczna jutrzenka świeci” oraz zaznaje prawdziwych a nie nieszczerych rozkoszy. Matka radzi też, by zamiast uskarżać się na zły los, dziękować mu, że szczęście kiedyś w ogóle się przytrafiło oraz pomaga zrozumieć, że Jan jest za bardzo przywiązany do doczesnego życia a życie po śmierci jest o wiele ważniejsze. Rady zmarłej matki pomogły Kochanowskiemu wrócić do renesansowego światopoglądu, jaki głosił on przed śmiercią córki (między innymi we fraszkach i pieśniach), kiedy to wiara w życie, siłę i wewnętrzną harmonię człowieka przewijała się w jego utworach i dominowała w głoszonym przez autora sposobie życia. Śmierć dziecka zrodziła wątpliwości w wartość wyznawanej dotąd filozofii oraz załamała poglądy na duchowość. Proroczy sen pomógł zranionemu ojcu na nowo uwierzyć w życie pozagrobowe i pozwolił odzyskać spokój. Ponadczasowy „Tren XIX” każdy mógłby odnieść do własnego życia. Często bowiem ludzie wierzą we własne prorocze sny, w których otrzymują rady czy ostrzeżenia od zmarłych bliskich, co ich uspokaja i pomaga żyć. Kochanowski poprzez ten utwór uświadamia, że też odzyskał spokój po przeżyciu żałoby a sen stał się tego znakiem.

Bruno Schulz udowadnia natomiast, że motyw snu może przewijać się nie tylko w treści utworu, ale także w formie, zwłaszcza dzięki zastosowaniu oniryzmu (technika budowania akcji na podobieństwo snu). Podstawą twórczości Schulza była rzeczywistość prowincjonalnego miasteczka, które opisuje między innymi w „Sklepach cynamonowych”. Opis tej rzeczywistości odbiega jednak od realizmu. Forma oraz konstrukcja utworu przypomina zdeformowaną rzeczywistość snu. Jeśli autor opisuje miejsca, zdarzenia, ludzi tak, jakby opisywał sen to pojawiać się mogą postaci faktycznie istniejące, ale ich sylwetki są zniekształcone, oparte na kilku nadrzędnych cechach osobowości (np. ojciec narratora powieści – marzyciel, który ponosi klęskę, czy niszczycielska Adela). Świat przedstawiony stanowi zlepek marzeń, wspomnień a nawet wrażeń zmysłowych (manekiny, ogród, ulica Krokodyli, czy tytułowy sklep cynamonowy) człowieka wracającego myślami do czasów dzieciństwa. Jak we śnie – fantastyka (np. piękne nierealne ptaki), poetyckość, subiektywizm i symbolizm (np. księga – symbol tworzenia, manekin – symbol sztuczności świata) górują nad realiami. Świat bohatera jest światem sennych marzeń, wykreowanym przez niego samego. Świat ten widziany jest jego oczami, przetworzony przez wspomnienia i doświadczenia a czasoprzestrzeń jest zmienna i nie ma większego znaczenia. Funkcją takiego właśnie opisu świata jest pragnienie zachowania wartości twórczych oraz unaocznienie pesymizmu oraz klęski wartości, marzeń i fantazji, do których nie sposób powrócić.

Mam nadzieję, że udało mi się udowodnić tezę, że w literaturze różnych epok motyw snu spełnia wielorakie funkcje, a każdy artysta inaczej ten motyw wykorzystuje. Tym, co wnosi w utwory elementy oniryczne są często forma i kompozycja; użycie przez twórców takich środków jak metafora, bogaty język poetycki i plastyczny sposób kreowania świata przedstawionego a także wprowadzenie symboliki, elementów magicznych czy nierealnych postaci. W dziełach literackich od wieków odnaleźć można zapisane senne proroctwa, nadzieje i lęki. Odnaleźć można postaci, które w życiu autorów lub w życiu danego narodu odegrały ważną rolę. Czytelnik spotyka się też z motywami baśniowymi, ze zniekształconą rzeczywistością i uświadamia sobie, jak silnie sen wpisany jest w życie.

Podsumowując wypowiedź odwołam się do cytatu: „Na jawie świat jest dla wszystkich jeden i ten sam; ale we śnie każdy ucieka do własnego świata”. Własny sen jest światem znanym tylko nam. Spotykamy w nim miejsca, ludzi, rzeczy, które kojarzą nam się z przeżytymi doświadczeniami. Często są to miejsca kojące, znane z dzieciństwa, do takich miejsc warto więc we śnie uciekać od znanej nam rzeczywistości. Każdy rozumie zjawisko snu na swój sposób, ale jedno jest pewne: to, co nam się we śnie przydarza, nigdy nie zostanie zbadane i wyjaśnione do końca.

strona:    1    2    3    4    5  





Na wybranych przykładach omów sposoby ujęcia snu w literaturze polskiej i obcej

Ocena:
20/20
Teza: Świat pozazmysłowy - snu i marzeń sennych - od zawsze był nieodłącznym elementem literatury. Dzięki wykorzystaniu go dzieła stawały się bardziej fascynujące, bogatsze w symbolikę i nowe wartości.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca zwarta i czytelna. Przemyślana realizacja tematu i wnikliwa analiza literatury. Poprawny język.

Motyw snu w mitologii, Biblii oraz innych utworach literackich

Ocena:
20/20
Teza: Literatura często odwoływała się do zagadki snu, wykorzystując motyw marzeń sennych w różnych celach.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca obszernie realizuje temat. Bogata bibliografia i ramowy plan.

Motyw snu w wybranych utworach literackich

Ocena:
20/20
Teza: Literacki świat snu może służyć kontaktom z innymi światami, określać odczucia bohatera, lub interpretować rzeczywistość.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca zwięzła, przejrzysta i skonstruowana poprawnie.

Sny, widzenia, proroctwa. Przedstaw ich funkcję w wybranych utworach literackich

Ocena:
20/20
Teza: Przepowiednie, marzenia senne, widzenia, mimo iż nie należą do racjonalnej części ludzkiej egzystencji, często odgrywają w niej istotną rolę.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca zawiera szczegółowe analizy. W pełni odpowiada tematowi.

Oniryzm jako zasada budowy świata przedstawionego. Omów sposoby funkcjonowania i cele, jakie pełni w wybranych tekstach literackich

Ocena:
20/20
Teza: Sen nadaje utworom nowy sens, odczytywany według reguł onirycznej symboliki.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca szczegółowa, poprawna analiza wybranych lektur.

Motyw snu i jego funkcja w literaturze różnych epok. Przedstaw problem na wybranych przykładach

Ocena:
20/20
Teza: W literaturze różnych epok motyw snu spełnia wielorakie funkcje a każdy artysta inaczej ten motyw wykorzystuje.

Ocena opisowa nauczyciela:

Rola i znaczenie snu w życiu bohaterów literackich. Omów temat analizując wybrane utwory.

Ocena:
20/20
Teza: Omówienie roli i znaczenia snów w życiu bohaterów literackich, analizując wybrane utwory.

Ocena opisowa nauczyciela: Dobrze skonstruowana prezentacja, płynny język, w pełni zrealizowany temat.

Realizacja i znaczenie motywu snu w literaturze różnych epok

Ocena:
19/20
Teza: Motyw snu pojawia się w literaturze bardzo często. Jest chętnie wykorzystywany, ponieważ pozwala na wiele interpretacji, jest odzwierciedleniem nie do końca zbadanego świata.

Ocena opisowa nauczyciela: Przejrzysta i poprawna praca, ciekawe odwołania to teorii snu. Płynny język, dobrze dobrana literatura.

Sny jako odzwierciedlenie ludzkich lęków i pragnień. Przedstaw na wybranych przykładach literackich

Ocena:
19/20
Teza: Sny i widzenia są ważnym uzupełnieniem obrazu ludzkiej psychiki. Ukazują szczerą prawdę o człowieku i jego ukrywanych pragnieniach oraz lękach, dlatego tak często występują w literaturze.

Ocena opisowa nauczyciela: Dojrzała praca, świadczy o wnikliwej analizie tematu, głęboka analiza wybranych utworów, bogata literatura przedmiotowa.

Funkcje snów w wybranych dziełach literackich

Ocena:
19/20
Teza: Sen do dziś pozostaje zjawiskiem nie do końca wyjaśnionym, tajemniczym i intrygującym, dlatego autorzy sięgają po jego konwencję, przypisując jej różnorodne funkcje.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca przejrzysta, napisana dobrym językiem, zawiera dokładnie zanalizowaną literaturę.

Motyw zjaw, duchów, snów i wizji w literaturze i jego funkcja w dziełach literackich

Ocena:
18/20
Teza: Motyw snów i wizji odgrywa niemałą rolę w literaturze polskiej i obcej. Rolą duchów, snów i wizji jest pokazywanie ludzkiej kondycji z odmiennej perspektywy, prognozowanie przemian społecznych, ostrzeganie przed groźnymi wariantami przyszłość.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca bogata, teza ciekawie uargumentowana. Wiele zwięźle zaprezentowanych literackich przykładów.

Zjawy, duchy, sny i wizje w literaturze. Na wybranych przykładach omów, jakie funkcje pełniły te zjawiska w dziełach literackich

Ocena:
18/20
Teza: Zjawiska ponadnaturalne pojawiają się we wszystkich epokach i występują w wielu gatunkach literackich. Były i są chętnie wykorzystywane ze względu na możliwość pełnienia różnorodnych funkcji.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca poprawna, temat poprowadzony bezbłędnie.

Między snem a jawą. Omów funkcjonowanie tej konwencji w literaturze, odwołując się do wybranych przykładów

Ocena:
18/20
Teza: Człowiek porusza się na dwóch przestrzeniach – jawy i snu. Jak wielką rolę odgrywa druga z nich możemy poznać dzięki nauce, a także twórczości literackiej.

Ocena opisowa nauczyciela: Ciekawe ujęcie tematu, wnikliwa analiza i odwołanie się do filozofii Freuda. Można popracować nad językiem prezentacji.

Motyw snu i jego funkcje w wybranych dziełach literackich

Ocena:
18/20
Teza: Motyw snu jest wyjątkowo funkcjonalny, dlatego inspiruje wielu pisarzy i poetów, którzy chętnie wykorzystują go w dziełach literackich.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca posiada szeroką bibliografię przedmiotu, temat został w pełni ujęty i zrealizowany. Poprawny język.