Pogotowie maturalne: Motywy literackie - Motyw władcy/władzy


Władza. Pokusa, zaszczyt czy odpowiedzialność. Przedstaw zagadnienie na podstawie wybranych utworów różnych epok literackich

Temat. Władza – pokusa, zaszczyt czy odpowiedzialność. Przedstaw zagadnienie na podstawie wybranych utworów różnych epok literackich.


W słowniku pod hasłem „władza” odnaleźć można bardzo znaczący cytat z Tacyta: „Żądza władzy jest gorętsza niż wszystkie inne namiętności razem wzięte”. Słowa te na pewno mają uzasadnienie, jeśli przyjąć, że władza może być namiętnością. W swojej prezentacji pójdę właśnie tym torem myślenia, przyjmując, że władza może stać się wynikiem niebezpiecznej dla człowieka żądzy oraz udowodnię, jak ważny był to motyw dla twórców literackich wielu epok. Dzięki analizie wybranych przeze mnie utworów literackich postaram się także odpowiedzieć na pytanie, czy władza jest pokusą, zaszczytem czy odpowiedzialnością.

Motyw władzy pojawia się w literaturze od wieków, już w Biblii mocno zarysowany jest temat walki o władzę, poddaństwa lub buntowania się przeciwko Bogu – Władcy. W mitologii także motyw władzy jest motywem istotnym. Zwykło się mawiać, że literatura jest odbiciem ludzkich potrzeb, słabości, wad, zalet, emocji. Sądząc po ilości utworów traktujących o władzy, jakie od wieków powstawały na świecie, można śmiało stwierdzić, że władza jest czymś, o czym człowiek myśli, co analizuje i opisuje.

W powieści George’a Orwella pt. „Folwark zwierzęcy” z 1943 roku bardzo łatwo dostrzec analogię między organizacją życia na zwierzęcym folwarku a organizacją systemu totalitarnego. Autor posłużył się postaciami zwierząt aby opisać historię rodzącego się bezwzględnego systemu władzy. Powieść jest więc rodzajem paraboli, w której doszukać się można ukrytych sensów. Bohaterami powieści są zwierzęta, ale zwierzęta uczłowieczone a każdy zwierzęcy bohater reprezentuje jedną najważniejszą cechę charakteru lub jedno najbliższe mu środowisko. Poprzez opowiastkę o zbuntowanych zwierzętach, Orwell przedstawił proces powolnego dochodzenia do władzy w sposób bezwzględny oraz narodziny terroru i poddaństwa. Przekazał jednocześnie własny pogląd na utopijne idee socjalistycznego społeczeństwa, w którym równość i braterstwo są niemożliwe, bo prędzej czy później zawsze znajdzie się ktoś, kto będzie chciał zdobyć władzę nad innymi. W powieści to knur Napoleon reprezentuje władzę terrorystyczną, opartą na kłamstwie i zastraszeniu. Autor „Folwarku zwierzęcego” pokazuje jak łatwo zaprzepaścić szlachetne idee (reprezentowane przez Starego Majora) ślepym dążeniem do władzy oraz bezwzględnością (Napoleon). Pokazuje głupotę, tchórzostwo, poddaństwo (Mollie, Boxer) oraz mechanizmy propagandy (które reprezentuje Squealer). Opowieść o buncie zwierząt, z którego narodziły się radość, praca, współdziałanie przeradza się w historię zła, chorej władzy nie opartej na żadnej wyższej idei czy wartości, ale na chęci panowania. „Folwark zwierzęcy” jest powieścią symboliczną; jest metaforą prawdziwego terroru, który nawiedził świat pod różnymi postaciami totalitaryzmu a bohaterowie książki stworzone zostały na wzór osób istniejących w rzeczywistości (np. Lew Trocki czy Karol Marks). Bardzo oryginalna i ciekawa w formie powieść Orwella zawiera w sobie jedno z najważniejszych przesłań: władza pozbawiona wartości, dobra i człowieczeństwa – jest siłą niszczycielską.

Pokusa władzy jest często tak silna, że prowadzi do zbrodni. Przykład takiego właśnie bezwzględnego dążenia do władzy można odnaleźć w dwóch bardzo podobnych do siebie tematycznie dziełach, mianowicie w utworze „Makbet” Williama Szekspira oraz w romantycznym dramacie Juliusz Słowackiego pt. „Balladyna”. Mimo, że utwory te dzielą czasy, są sobie bliskie. Pokazują do czego doprowadza ślepa chęć posiadania władzy i uświadamiają, że władza budowana na nieszczęściu oraz rozlanej krwi prowadzi do absolutnej klęski. „Balladyna” zawiera w sobie zarówno elementy rzeczywiste, jak i fantastyczne, co sprawia, że utwór może się znaleźć w kręgu pełnej tajemnicy i odrealnienia - baśni ludowej. Na tle baśniowego świata, w którym króluje Goplana i dziejące się wokół niej cuda, odbywa się konflikt władzy. Reprezentowana przez Kirkora władza pełna szlachetności i pokoju ściera się z despotyzmem i bezwzględnością władczyni Balladyny. Balladyna jest przykładem osoby całkowicie zdeterminowanej w dążeniu do celu. Siostra, czy żaden inny „przeciwnik” nie byli w stanie stanąć na jej drodze. Zbrodnie i niszczycielska siła nie tylko pozostawiła ślad w duszy kobiety (metaforyczna plama krwi na czole symbolizuje krwawe piętno w psychice bohaterki), ale też doprowadzają do tragedii okrutnej władczyni. Kiedy po serii zbrodni, których dokonała Balladyna, nawet na najbliższych osobach, postanawia rządzić uczciwie, ginie rażona piorunem, a jej śmierć ma być dowodem istnienia Boskiej sprawiedliwości. Sprawdza się zatem postawiona przeze mnie wcześniej teza, ze nie można budować sprawiedliwej władzy na wcześniejszej zbrodni i okrucieństwie. Balladyna jest dramatem o władzy i potędze zła oraz łańcuchu niezawinionych śmierci, nad którym zwycięża jednak przekonanie, ze każdego zbrodniarza spotka zasłużona kara. Balladyna to także utwór o chęci panowania nad światem kosztem innych ludzi i kosztem najważniejszych wartości moralnych. Napisana przez Słowackiego tragedia to także opowieść o przewrotnej ludzkiej naturze, która potrafi zaskakiwać.

W „Balladynie” nie trudno doszukać się podobieństw do „Makbeta” - słynnej tragedii Szekspira. „Makbet” to również opowieść o mechanizmie wzajemnie napędzających się zbrodni a „sytuacje, w jakich znaleźli się bohaterowie, ich czyny i reakcje ukazać mają to, co naprawdę istotne – psychologiczną prawdę ludzkiej osobowości, prawdę uniwersalną i ponadczasową.” Tak jak w „Balladynie”, tak i w „Makbecie” rzeczywistość przeplata się ze światem fantastycznym a realność z pierwiastkiem irracjonalnym (tragedię Makbeta przepowiadają Czarownice, pojawiają się też zjawy np. Makbetowi ukazuje się duch Banka). Wszystko to dodaje dramatowi tajemniczości i niezwykłej atmosfery świata rządzonego przez zło. Makbet dochodzi do władzy drogą bezwzględności. Przepowiednie wieszczek o tym, ze będzie królem Szkocji budzą u bohatera apetyt na władzę i w chwili, gdy w głowie Makbeta kiełkuje myśl o zabiciu Dunkana, ruszyła machina zbrodni, podsycanych przez Lady Makbet. Makbet zabija kolejno Dunkana, strażników, swego przyjaciela Banka, rodzinę Makdufa. Podczas gdy zbrodnia pociąga za sobą zbrodnię, Lady Makbet – prowodyrka okrutnych zdarzeń popada w obłęd, który ma swój początek w stłumionym poczuciu winy. Tak jak Balladyna, tak i ona widzi krew na swoim ciele. Zbrodnie odbierają bohaterom wewnętrzną siłę, poczucie moralności oraz zdolność racjonalnego myślenia (Makbet widzi w Banku wroga czyhającego na odebranie mu tronu). Zbrodnia popycha do okrucieństwa Lady Makbet a ambicja odbiera jej miłość do męża oraz poczucie tożsamości. Bohaterka odrzuca swoją kobiecość na rzecz złowrogiej siły, która przejmuje nad nią kontrolę. Trudno oceniać, czy to Makbet, czy jego żona jest zrealizowaną wizją tragedii i nośnikiem zła, bo oboje zostali uwikłani w histeryczną wręcz rządzę posiadania tronu. Kiedy bohaterowie uświadamiają sobie, ze zdobyta władza jest nic nie warta bez uczuć oraz poczucia bezpieczeństwa, jest już za późno. Przepowiednia musi się wypełnić, bohaterowie tragiczni (Makbet, Lady Makbet) – muszą zginąć w imię sprawiedliwości. Williama Shakespeare’a twierdzi, że Makbet już w chwili koronacji był niegodny panowania. Zdobył władzę popełniwszy wcześniej morderstwo, pogwałcił majestat króla, złamał prawo sukcesji i wkrótce – stał się tyranem przelewającym na poddanych swój własny lęk. Szekspir ukazał mechanizm dochodzenia do władzy człowieka słabego i uświadomił, że człowiek bezsilny wobec własnych ambicji poniesie tragiczne konsekwencje.

Jeden z najbardziej ciekawych opisów tragicznego w skutkach sposobu sprawowania władzy można znaleźć w ponadczasowym utworze Sofoklesa pt. „Antygona”. Tragedia greckiego dramatopisarza to utwór o silnych osobowościach i wielkich emocjach, które powodowały, że człowiek znajdował się w rozdarciu i wśród ciągłych wyborów. „Antygona” jest typowym przykładem greckiej tragedii. Według Kleinera tragizm jest przedwczesnym zabiciem wielkiej wartości, objawia się tym, że jednostka staje w obliczu wielkiej siły a każda próba walki z nią, kończy się klęską. Podobnie było w przypadku Antygony, bohaterki uwikłanej w wewnętrzny konflikt. Antygona miała świadomość, że musi uszanować prawa boskie, zmuszające ją do pochowania ciała brata, który zdradziecko postąpił wobec Teb. Prawo ludzkie reprezentowane przez króla Kreona głosiło, iż zdrajcy nie zasługują na godny pochówek. Antygona stanęła wobec najtrudniejszego wyboru. Szanując prawa boskie i rodzinne – złamała prawa ludzkie, które w starożytnej Grecji stały na równi z innymi zasadami. Antyczny bohater szanował bóstwa, szanował władcę, szanował prawa rodziny i gościnności. Wobec wyboru prawa najważniejszego musiał zatem ponieść klęskę. Antygona jako postać tragiczna przegrywa walkę. Uwikłana w wybór pomiędzy kilkoma równoznacznymi pozytywnymi wartościami, traci inną wartość – życie, co z kolei budzi w ludziach litość i trwogę (katharsis). Antygona musi zginąć, bo kontrola nad życiem nie leży w jej rękach, lecz we władzy wyższych sił oraz w możliwościach władcy Teb – Kreona. Kreon także jest bohaterem tragicznym. Musi porzucić kierowanie się emocjami na rzecz racjonalnego kalkulowania, którym zasadom powinien pozostać wierny. Kreon wiedział, że wydając rozkaz, by nie grzebać ciała zdrajcy, odrzuca tym samym prawo boskie nakazujące pogrzebu oraz prawo rodzinne. Kreon swoją decyzją doprowadził do zguby całą rodzinę (ginie jego bratanica Antygona, z rozpaczy – syn Hajmon oraz żona Eurydyka), ale chciał uratować własny honor władcy oraz bezpieczeństwo Teb, w których dzięki decyzji Kreona nie zapanowała anarchia.

Trudno ocenić postępowanie Kreona jako władcy. Z jednej strony postąpił słusznie, konsekwentnie broniąc zasad i interesu Teb oraz własnego autorytetu a z drugiej strony – złamał zasady praw boskich, co doprowadziło jego i jego rodzinę do zguby. Kreon za bardzo pragnął być władcą doskonałym i w swych decyzjach – bezwzględnym. Kierował się wyższymi wartościami, myślał perspektywicznie o tym, jak zmiany zasad wpłynęłyby na państwo. Zgubiła go niepewność (gdy zdecydował się uniewinnić Antygonę, ona zdążyła już popełnić samobójstwo) wobec zasad, które sam głosił. Kreon zrozumiał, że oprócz tego, że należy być władcą mądrym i zaciekle broniącym praw własnego państwa, trzeba być także władcą wyrozumiałym. Analizując słowa motta: „Kto chce rządzić ludźmi nie powinien ich gnać przed sobą, lecz sprawić by podążali za nim” i wypowiadając je w kontekście postawy Kreona, można dojść do wniosku, że to nie suchy racjonalizm, lecz mądrość płynąca z serca sprawia, że za dobrym władcą „podążają” ludzie a głupi władca – musi ich gnać przed sobą. Tylko kierując się prawdziwą mądrością, władca jest w stanie wziąć odpowiedzialność za cały naród. Kreon, podejmując decyzje być może zapomniał, że władza jest przecież odpowiedzialnością.

Czy władza może być także zaszczytem? Analizując wiersz pt. „Tren Fortynbrasa” Zbigniewa Herberta, artysty który swoją twórczością wywarł ogromny wpływ na współczesną poezję, można dojść do wniosku, że autor właśnie to sugeruje. Wiersz jest nawiązaniem do „Hamleta” Szekspira. Akcja przewrotnie zatytułowanego (tren to utwór opiewający czyny umarłego) utworu rozpoczyna się w momencie, w którym kończy się akcja słynnego dramatu. Podmiotem lirycznym jest tu zwycięzca - Fortynbras, który wygłasza mowę nad ciałem Hamleta.

Dla Fortynbrasa Hamlet jest przykładem człowieka nieprzystosowanego do życia, zwłaszcza do rządzenia ludźmi. Jego ironiczne słowa „możemy porozmawiać jak mężczyzna z mężczyzną” sugerują różnicę w postawie męskiego, odważnego, bezkompromisowego Fortynbrasa i nadwrażliwego, niepewnego Hamleta. Hamlet jako człowiek, jako władca wydawał się zbyt bezsilny, pełen wewnętrznych rozterek i słabości („[dłonie] tak samo bezbronne jak przedtem”). Fortynbras z jednej strony szanuje Hamleta jako idealistę i człowieka wrażliwego a z drugiej – lekceważąco wypowiada się o jego postawie życiowej „marzyciela” ufającego „kryształowym pojęciom” i oddalonego od rzeczywistości. Hamlet nie potrafił „wziąć miasta za gardło i wstrząsnąć nim trochę”. Fortynbras – władca silny, męski, ostry – będzie potrafił to uczynić. To czego nie udało się dokonać Hamletowi, ma dokończyć Fortynbras, który rozumie władzę jako praktyczne działanie. Według Fortynbrasa władza to dystans wobec ludzi, nad którymi góruje się jak nad „mrowiskiem”; to chłód (symboliczne zimne jabłko w dłoni), ale i zaszczyt, którego Hamlet nie wykorzystał. Władza Hamleta jest natomiast władzą w rękach człowieka nadwrażliwego, pięknego w swych ideach i uczuciach, lecz będącego jedynie własną legendą i cieniem księcia.

Wiersz Herberta jest zbiorem przeciwstawnych wartości. Autor przeciwstawia sobie dwa obrazy władcy, dwa poglądy na temat władzy. Idee i marzenia przeciwstawione zostają konkretnemu działaniu, artyzm i patos w postawie Hamleta - realizmowi i pragmatyczności Fortynbrasa (system więzień, dekret w sprawie prostytutek i żebraków). Hamlet pozostanie bohaterem broniącym wyższych wartości oraz idei. „Lecz czymże jest śmierć bohaterska wobec wiecznego czuwania...”? Fortynbras zamierza więc „czuwać”, działać w sposób praktyczny, stać się bezwzględnym w decyzjach, rozsądnym władcą, a taka postawa z reguły nie staje się przedmiotem kultu. Jednak mimo tego Fortynbras zdaje się mieć świadomość, że Hamlet został pokonany nie tylko fizycznie, ale przede wszystkim w starciu ideologicznym. W ostatniej strofie utworu padają istotne słowa: „Ani nam witać się ani żegnać żyjemy na archipelagach”. Słowa te mogą sugerować oddalenie od siebie dwóch skrajnych postaw – humanisty reprezentowanego przez legendę Hamleta i racjonalisty w osobie silnego i zdecydowanego władcy Fortynbrasa. Powraca więc problem sprawowania władzy przez człowieka wrażliwego i człowieka racjonalnego a co za tym idzie – ponowna próba odpowiedzenia na pytanie, która postawa władcy ma większą wartość. Kreona zgubiło kurczowe trzymanie się racjonalnych i konsekwentnych decyzji, natomiast Fortynbras dzięki nim może mienić się zwycięzcą. Czytając „Tren Fortynbrasa” można odnieść wrażenie, że samemu autorowi bliżej jest do postawy racjonalnej, bo tylko taka postawa reprezentowana jest przez ludzi silnych. W przypadku „Trenu” sprawdza się więc znane powiedzenie, że „umarł król, niech żyje król!”.

Motyw władzy tkwi w literaturze tak mocno, jak istnieje w codziennym, otaczającym nas życiu. Władza często kieruje ludźmi w pracy, w szkole, w świecie wielkiej polityki, to na niej opiera się rywalizacja, wielkie pieniądze i zaszczyty. Sposób sprawowania władzy zależy od charakteru człowieka. Władza buduje siłę, ale sama też potrafi być siłą niszczycielską, jak mówią słowa piosenki : „Władza tak, jak narkotyk, władza to wielka siła, rodzi miłość i lęk, czasami też zabija”. W swojej prezentacji starałem się dowieść najważniejszej tezy, mianowicie, że władzę potrafi dobrze wykorzystać tylko ten, kto jest na nią przygotowany, kto jest odpowiedzialnym i silnym człowiekiem, co potwierdzają artyści udowadniając, iż: władza może być dla jednych potęgą, a dla innych siłą niszczycielską.

strona:    1    2    3    4    5  





Scharakteryzuj postać tyrana, despoty, władcy absolutnego na przykładzie wybranych tekstów literackich i dzieł malarskich

Ocena:
20/20
Teza: Jak pokazuje historia, literatura i malarstwo poszczególni władcy w swoich rządach często odwoływali się do argumentu siły, stając się despotami.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca w sposób wyczerpujący realizuje temat. Poprawna bibliografia i plan ramowy.

Zbrodnia jako sposób dojścia do władzy. Omów temat, analizując wybrane teksty kultury

Ocena:
20/20
Teza: Literatura pokazuje wielu bohaterów, którzy, aby zdobyć władzę, nie cofnęli się nawet przed najgorszymi zbrodniami.

Ocena opisowa nauczyciela: Realizacja tematu sprawna, dobrze dobrane lektury i argumenty.

Przedstaw i wyjaśnij relacje między jednostką a władzą na podstawie wybranych utworów literackich

Ocena:
20/20
Teza: Problem relacji między władzą a jednostką jest niezwykle złożony, dlatego tak bogate odzwierciedlenie uzyskał w literaturze.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca świetnie opisuje mechanizmy władzy. Poprawna bibliografia.

Wizerunek władcy w literaturze polskiej. Omów zagadnienie, analizując wybrane przykłady literackie

Ocena:
20/20
Teza: W polskiej literaturze możemy odnaleźć zarówno pozytywne, jak i negatywne kreacje władców.

Ocena opisowa nauczyciela: Prezentacja w pełni realizuje temat. Oparta jest na utworach z różnych epok.

Władza. Pokusa, zaszczyt czy odpowiedzialność. Przedstaw zagadnienie na podstawie wybranych utworów różnych epok literackich

Ocena:
20/20
Teza: Artyści wielu epok literackich przedstawiają różne mechanizmy władzy oraz interpretują władzę jako pozytywny lub negatywny przywilej.

Ocena opisowa nauczyciela: Prezentacja w pełni poprawna, skupia się na odpowiedzi na pytanie postawione w tytule.

Motyw zbrodni – służącej zdobywaniu i utrzymywaniu władzy w literaturze.

Ocena:
20/20
Teza: Twórcy nie tylko uwidaczniali problemy wynikające ze sprawowania władzy, ale i przestrzegali przed jej zgubnym wpływem na człowieka.

Ocena opisowa nauczyciela: Ciekawa prezentacja oparta na klasycznych dziełach poruszających problem zbrodni i władzy.

Kreacje władców w literaturze różnych epok

Ocena:
19/20
Teza: W literaturze możemy odnaleźć zarówno pozytywne, jak i negatywne portrety władców. Wykorzystanie tego motywu służyło pochwale panującego lub przestrodze przed zgubnymi skutkami żądzy władzy.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca poprawna, wyczerpuje temat. Gustowna prezentacja pps.

Od Makbeta do Jądra ciemności. Zinterpretuj wybrane teksty literackie, przedstaw problem destrukcyjnej żądzy władzy

Ocena:
19/20
Teza: Pomimo upływu stuleci uczucie żądzy władzy nie zmieniło się.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca dobrze poprowadzona. Kolejne argumenty przekonują. Zwarta kompozycja zasługuje na pochwałę.

Szaleńcy na tronie. Analizując celowo wybrane utwory literackie z różnych epok, przedstaw i porównaj wizerunki władców

Ocena:
19/20
Teza: Twórcy literatury często skupiali się na portretach władców i ich stopniowym popadaniu w obłęd.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca przedstawia ciekawe kreacje władców pochodzących z różnych epok. Poprawna teza i wnioski.

Motyw władzy i jej wpływu na postępowanie i osobowość człowieka. Rozważ temat na podstawie wybranych utworów literackich różnych epok.

Ocena:
19/20
Teza: Jaka siła powoduje, że człowiek stara się być wyżej od innych i chce nimi rządzić?

Ocena opisowa nauczyciela: Dobrze napisana prezentacja, poprawna bibliografia i ramowy plan.

Pozytywne wizerunki władców w literaturze. Omów zagadnienie na podstawie wybranych lektur

Ocena:
18/20
Teza: Trudno być władcą idealnym. Zawsze znajdą się błędy, które można wytknąć i dokonania, które można chwalić.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca przeciętna, zawiera wszystkie niezbędne elementy. Poprawnie dobrana literatura.

Motyw władcy w literaturze różnych epok

Ocena:
18/20
Teza: Każda władza wymaga odpowiedzialności, surowych zasad moralnych, dużej wiedzy i predyspozycji, zaś władza sprawowana przez jednostkę wymaga wręcz spartańskiej samodyscypliny i wielkiej roztropności.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca standardowa. Ukazuje na przykładzie prawidłowo dobranych lektur różne kreacje władców.