Pogotowie maturalne: Motywy literackie - Motyw przyrody, natury


Jaką rolę pełni przyroda w wybranych utworach literackich

Przyroda jako nieodłączna część otoczenia człowieka, wraz ze swym bogactwem flory i fauny, jako pełna sprzeczności siła budzi równie sprzeczne uczucia – od fascynacji, zachwytu estetycznego, po przerażenie swą niejednokrotnie niszczycielską potęgą. Natura niezwykle często inspirowała artystów, zarówno malarzy, rzeźbiarzy a nade wszystko literatów różnych epok, którzy w swych utworach wykorzystywali ją na rozmaite sposoby. Przegląd literatury pod kątem obecności w niej elementów przyrodniczych pozwala wysnuć kilka bardzo ogólnych wniosków, dotyczących jej funkcji w utworach. Rola przyrody w utworach literackich mogła ograniczać się jedynie do wzbogacania tekstu sensualistycznymi czy poetyckimi jej opisami, ujawniającymi sprawność artystyczną autora, mogła pełnić funkcję fatyczną – zatrzymywać uwagę czytelnika, czy spowalniać akcję, potęgując napięcie w oczekiwaniu na dalszy bieg wydarzeń. Ale najciekawsze wydają się zabiegi, przedstawiające przyrodę jako samodzielnego bohatera literackiego, czy też wykorzystujące ją jako ewokację stanów duszy bohaterów, co w dalszej części pracy zamierzam wnikliwiej omówić.
Na wstępie tych rozważań, nie sposób nie nawiązać do literackich źródeł, czyli Biblii i Antyku, od których wywodzi się cała tradycja pisarska. Już w Biblii opisy przyrody pojawiają się nader często. Natura stanowi tu świadectwo potęgi i doskonałości Stwórcy, który powołał ją do istnienia i oddał we władanie człowiekowi. Przez sam fakt powoływania przyrody do istnienia Bóg dokonał jej uświęcenia, nobilitował ją, czyniąc wprawdzie poddaną człowiekowi, ale przez gest kreacji postawioną z nim niemal na równi. Wyobraźnia starożytnych próbowała natomiast, okiełznać niewytłumaczalne zjawiska przyrodnicze zaludniając naturę istotami fantastycznymi, których działania wywoływały określone skutki w przyrodzie, czego świadectwem jest antyczna mitologia. Jednak przyroda w utworach antycznych, dokładniej w liryce – ściśle łączy się z refleksją filozoficzną, która jej dotyczyła. Epody Horacego czy Sielanki Wergiliusza eksponują i propagują harmonijny związek człowieka z przyrodą, który miał zapewnić mu spokój ducha i moralny ład. Przyroda staje się więc dla starożytnych źródłem zasad postępowania, najlepszym i najpewniejszym prawodawcą. Do tych wątków nawiąże w naszej literaturze Jan Kochanowski, zwłaszcza w „Pieśniach”, a na sentymentalny, sielankowy charakter przyrody, będącej źródłem harmonii i ładu, wskaże także oświecenie.
Epoka romantyzmu przypisała naturze niezwykle istotną rolę. Przyroda była ważnym elementem romantycznej wizji świata. Romantycy stworzyli nowy sposób myślenia o niej, jej nową koncepcję. Odrzucili oświeceniowe poglądy traktujące naturę, jako wyregulowany mechanizm. Rozumieli ją natomiast jako byt pierwotny, jako twór tajemniczy, uduchowiony, wiecznie żywy. Odkryli tzw. „duszę natury”.
Szczególny stosunek do natury przeciwstawianej kulturze wynikał z filozoficznego do niej podejścia, z przeświadczenia o jedności świata duchowego i materialnego. Obcowanie z naturą wzbudzało u niektórych poetów uczucie niemal mistycznego zespolenia ze wszechbytem, sprzyjało panteistycznej refleksji, poczuciu nieskończoności. Pod wpływem folkloru przyroda pojawiała się także w ujęciach baśniowo-fantastycznych. Stała się ulubionym przedmiotem poetyckiego opisu i podmiotem sztuki romantycznej. Stąd też wywodzi się owa „romantyczna geografia”, odkrywanie odrębności malowniczej kompozycji regionalnego pejzażu i pomników przeszłości. Stosunek uczuciowy do rodzimej przyrody, zachwyt nad ojczystym krajobrazem sprzyjały pogłębieniu patriotyzmu. Przykładem owej „romantycznej geografii” są „Sonety krymskie” Adama Mickiewicza. Będące owocem egzotycznej wyprawy wieszcza na Krym. Utwory zebrane w tym cyklu są rejestracją zmieniającego się krajobrazu i wielu odwiedzanych miejsc, przez co tworzą swoistą mapę podróży. Cykl osiemnastu liryków prezentuje krajobrazy dla romantyków szczególnie inspirujące i fascynujące, bo należące do krainy Orientu.
Przyroda w mickiewiczowskich sonetach pełni różnorodne funkcje. Po pierwsze, co najwyraźniej widać w pierwszym spotkaniu z lekturą, jest samodzielnym bohaterem utworów. Świadczą o tym już tytuły poszczególnych liryków, tj. „Stepy akermańskie”, „Czatyrdah”, „Droga nad przepaścią w Czufut-Kale”, „Burza”, „Góra Kikineis” czy „Ajudah”. Elementy przyrody jako bohaterowie utworów podlegają licznym personifikacjom, w „Ciszy morskiej”, morska woda przedstawiona jest jako młoda narzeczona w trakcie snu, z którego raz po raz się budzi; potężny Czatyrdah z sonetu XIII jest dodatkowo podniesiony do rangi anioła, nazwany zostaje Gabrielem strzegącym bram Edenu. Monumentalna góra staje się w utworze łącznikiem między Bogiem a ludźmi, niestety głuchym na ich niedole (ponieważ stoi „głuchy i nieruchomy”), rozumiejący tylko boską mowę. Dzięki wprowadzeniu Mirzy jako podmiotu lirycznego, który patrzy na tę górę przez pryzmat kultury Orientu, porównując ją do „masztu krymskiego statku”, „minaretu świata”, którego szczyt spowija „turban” z chmur, poprzez wprowadzenie orientalizmów poeta niezwykle dokładnie przybliża czytelnikowi lokalny koloryt kultury i natury Orientu.
Przyroda jako bohater literacki jest w cyklu sonetów nieomal zawsze monumentalizowana, przedstawiana jako potężna siła, wobec której człowiek staje w podziwie lub przerażeniu. Przerażenie budzi burzowa nawałnica, z którą żeglujący po morzu nie są w stanie walczyć. Walka staje się tu kompozycyjną dominantą, bowiem zmagania człowieka z żywiołem są porównane do bitwy, wicher to triumfujący żołnierz szturmujący mury obronne przeciwnika, dodatkowo krwawo zachodzące słońce potęguje nastrój grozy i przywodzi na myśl bitewne pole. Wobec bezlitosnej przyrody człowiekowi nie pozostaje nic innego jak tylko modlić się lub żegnać z najbliższymi. Przyroda a właściwie jeden jej element – góra Czatyrdah jest przedmiotem zachwytu Pielgrzyma z sonetu „Widok gór ze stepów Kozłowa”. W ogóle góry to ważny element romantycznego krajobrazu. Są one takim miejscem na świecie, w którym człowiek szczególnie mocno odczuwa obecność metafizycznej tajemnicy istnienia. Właśnie tam ludzkie przeżycia stają się tak niezwykłe, że te przeżywane w innych miejscach nie mogą się z nimi równać. To miejsce bezpośredniego zetknięcia z potęgą świata, z potężnymi siłami natury, z jej wielką tajemnicą. Pielgrzym w przywołanym sonecie, porównuje górski szczyt do anielskiego tronu odlanego przez Allacha z zamrożonej chmury, i do latarni zawieszonej przez islamskiego boga, by oświetlała drogę podróżnym. Podziw Pielgrzyma skutecznie podsyca Mirza, który opowiada o zdobyciu potężnego szczytu, ponad którym nie ma już nic nad gwiazdy. Zachwyt i zdumienie Pielgrzyma najlepiej wyraża jego okrzyk „Aa!”.
Romantycy dostrzegali potęgę przyrody również w jej trwałości, nieprzemijalności, zdolności do odradzania się. Przypomina o tym sonet VI – „Bakczysaraj”, w którym podmiot liryczny ukazuje wieczny charakter przyrody przeciwstawiając mu przemijalność ludzi i uczuć. Pokrywający ruiny miasta powój symbolizuje jednocześnie znikomość wytworów ludzkich rąk, wobec siły natury. Dochodzi tu do głosu romantyczna koncepcja wyższości natury nad kulturą.
Przyroda w „Sonetach krymskich” to również bardzo ważny składnik poetyki tych utworów. Jej rozmaite elementy, krajobrazy, zjawiska atmosferyczne, stają się odzwierciedleniem stanów duszy podmiotu lirycznego. Przykładami niech będą dwa utwory z tego cyklu: „Stepy akermańskie” oraz „Pielgrzym”. W pierwszym krajobraz pustego, bezbrzeżnego stepu jest symbolem samotności i tęsknoty podmiotu lirycznego za ojczyzną, do której jako wygnaniec nie może powrócić, wrażenie to potęguje złudzenie jakiego podmiot liryczny doznaje, zdaje mu się bowiem, że słyszy głos z Litwy, niestety nikt go nie woła... Stan ducha romantycznego poety został przedstawiony przez analogię do sytuacji, jaka panuje w przyrodzie w ostatnim sonecie tego cyklu – w „Ajudahu”. Obraz spienionych fal rozbijających się o skały, zalewających brzegi i wycofujących się z nich, zostaje skojarzony przez podmiot liryczny z walką namiętności, jaka rozgrywa się sercu, tak wrażliwego na uroki natury, romantycznego poety.
Podstawową właściwość natury romantycy widzieli w jej nieustannym odradzaniu się. To odwieczne prawo świadczyło o jej cudownym, duchowym charakterze, a równocześnie uzasadniało romantyczną wiarę w możliwości odradzania się jednostek i narodu. Z taką wiarą w tę odradzającą moc przyrody pisany jest „Kordian” Juliusza Słowackiego. Bohatera dramatu poznajemy, gdy przeżywa młodzieńcze kryzysy, niepokoje serca, gdy nie wie jak pokierować swoim życiem i czym je wypełnić. Stan zniechęcenia, wyczerpania, niepewności potęguje jesienna aura. Dramatyzm i ból złamanego serca odczuwane przez bohatera, odzwierciedla i podkreśla sceneria towarzysząca spotkaniu Kordiana z Laurą, jego ukochaną, która nie odwzajemnia jego uczuć. Ich wieczorny spacer wśród lipowych alei, wśród opadających na ziemię liści, staje się symbolem opadających złudzeń Kordiana, który nie zostanie obdarzony przez Laurę uczuciem. W naturze widzi też Kordian swoich sprzymierzeńców, Księżyc zostaje powołany przez niego, by przypominał Laurze jej wiernego wielbiciela. Jesienna, słotna i wietrzna noc jest również idealnym tłem do samobójczej próby głównego bohatera, bowiem tylko w ten sposób, jak mu się wydaje może przezwyciężyć lęki i życiowe zawody. Na szczęście Kordian chybia, przeżywa i wyrusza w świat, by znaleźć ideę, której mógłby się poświęcić. Jesienne zniechęcenie odchodzi w zapomnienie i już wiosną Kordian podejmuje wędrówkę. Nie przynosi mu ona jednak spodziewanych efektów, gdyż utwierdza jedynie w przekonaniu, że nie ma na świecie żadnej trwałej wartości. Dopiero z dala od ludzi w spotkaniu z potęgą natury, jej posągiem, którym jest szczyt góry Mont Blanc, rodzą się w nim szlachetne pragnienia i jasny staje się cel życia. Natura staje się tu nauczycielką, przekazicielką wartości. Ze szczytu góry roztacza się niezwykły widok, Kordian odczuwa dzięki temu szczególną moc, potęga natury kompensuje się w jego sile. Wspięcie się na najwyższy szczyt Europy ma wiele znaczeń. Staje się symbolem dojrzewania głównego bohatera do roli bojownika o wolność kraju, odzwierciedla wielkość idei – wolność ojczyzny, za którą Kordian będzie walczył, jednocześnie staje się symbolem romantycznej jednostki, bohatera wyrastającego ponad tłum, wyjątkowego, potężnego siłą uczucia i woli. Znamienne są słowa Kordiana wypowiedziane na szczycie: „Jam jest posąg człowieka, na posągu świata”. Właśnie owa posągowość romantycznego bohatera, jakkolwiek dla natury, przyrody odpowiednia, jego zgubiła…
Po romantycznych opisach przyrody i zachwytach nad jej bogactwem, po popularnych w okresie międzypowstaniowym wędrówkach zbieraczy pieśni i wierzeń ludowych, którzy często szkicowali krajobrazy – także pisarze pozytywiści dużo miejsca w swojej twórczości poświęcili przyrodzie i ojczystemu krajobrazowi. Najlepszym tego przykładem jest powieść „Nad Niemnem” Elizy Orzeszkowej.
Opisy przyrody w utworze Orzeszkowej są bardzo istotnym elementem znaczeniowym powieści. Za ich pomocą autorka stworzyła niezwykle dokładną i malarską konstrukcję świata przedstawionego, podkreśliła jego piękno i silny związek człowieka z naturą. Charakterystyczny jest już sam początek utworu, który przynosi pierwszy opis nadniemeńskiego pejzażu. Opis rozległej przestrzeni pól, na której krzyżują się życiowe drogi bohaterów powieści, stanowi wprowadzenie w świat utworu. Orzeszkowa oddaje w pełni piękno natury dążąc do jak najbardziej szczegółowego, realistycznego opisu. Tak zarysowana przestrzeń staje się tłem do ukazania siedzib ludzkich, które pozostają w harmonii z otaczającą ją przyrodą. To miejsce nad Niemnem, gdzie dostrzegamy rzekę i jej wysoki brzeg, gaje i bór zaniemeński, Korczyn i zaścianek Bohatyrowiczów, pola uprawne, drogi, miedze i ścieżki, roślinność dziką i uprawy – wszystko to stanowi ekologiczną, harmonijną całość. Choć później sytuacja się skomplikuje. Dostrzegamy bowiem, różnorodne podziały istniejące między bohaterami powieści. Podziały te zostają też podkreślone przez przedstawienie stosunku bohaterów do przyrody. Ci, którzy pozostają w silnym związku z ziemią i żyją w harmonii z przyrodą, cieszą się szczególnym szacunkiem i uznaniem autorki, są zdrowi, silni i szlachetni. Z kolei brak kontaktu z naturą degeneruje osobowość ludzi, czyni ich słabymi, znużonymi życiem. Tak więc przyroda staje się czynnikiem wartościującym bohaterów. Pozostaje to zgodne z ideą utworu, którą był postulat miłości i wierności ziemi ojczystej.
Przyroda w „Nad Niemnem” tworzy świat idealny, dzięki któremu Bohatyrowicze, Korczyn i nadniemeńskie ziemie urastają w powieści do rangi miejsc świętych. Jest mityczną Arkadią, w której prawi bohaterowie, pozostając w stałym kontakcie z naturą i współpracując z nią, mogą realizować swoje ideały szlacheckie. Jest ściśle związana z wartościami społecznymi i narodowymi. Poza niewątpliwym realizmem przedstawiania przestrzeni swojskiej narzuca się także to, że pozostaje ona w charakterystycznej relacji do miejsc świętych. Miejscami tymi są parów, grób Cecylii i Jana oraz Mogiła powstańcza w zaniemeńskim borze. Sama rzeka także nabiera z czasem charakteru miejsca uświęconego. Ciągłe przypominanie o Niemenie, podkreślanie piękna opisywanej ziemi w jej bogactwie i różnorodności barw, przepełnionej zapachami i dzwonieniem ptaków, śpiewem pracujących ludzi, składa się na obraz przestrzeni swojskiej, ukochanej przez bohaterów. Zaś Niemen, staje się motywem scalającym fabułę dzieła i łączącym wszystkie wątki. Rzeka podkreśla nieprzemijalność natury – to właśnie Niemen wraz z rozciągającą się wokół puszczą dał schronienie i wyżywienie legendarnym założycielom rodu Bohatyrowiczów, a wiele lat później był świadkiem tragicznych wydarzeń, jakie rozegrały się w czasie powstania styczniowego, ponadto jego nurt prowadzi do Mogiły powstańców. Niemen zyskał charakter symboliczny, sakralny i został utożsamiany z główną ideą utworu – wiernością ziemi ojczystej.
Przyroda, natura, to stały i niezbywalny element otoczenia człowieka, jest również trwałym i niezbywalnym elementem literatury. Pisarze od wieków próbowali nam o tym przypominać, postulując harmonijny z nią związek, czy przypominając o jej pięknie. Ale wrażliwy duch literatów, odkrywał w przyrodzie głębsze związki z psychiką człowieka, dlatego też literacki krajobraz uwzględniający przyrodę, jako element świata przedstawionego jest niezwykle różnorodny. Mam nadzieję, że powyższe przykłady świadczą o tym, jak wiele sensów można przekazać wprowadzając jej elementy do utworu literackiego.

strona:    1    2    3    4    5    6  





Rola natury w dziełach literackich różnych epok

Ocena:
20/20
Teza: Natura w życiu ludzi odgrywa ważną rolę. Nic dziwnego, że motyw przyrody wykorzystywało wielu artystów traktując ja jako tło, symbol lub bohatera lektury.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca niezwykle bogata. Wiele przykładów literackich z różnych epok.

Na wybranych przykładach ukaż funkcjonowanie motywu przyrody w literaturze i innych dziełach sztuki

Ocena:
20/20
Teza: Artyści poprzez naturę usiłowali jak najdokładniej przytoczyć emocje, jakie obecne były przy tworzeniu dzieła i te, które powinny pojawić się przy jego odbiorze.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca przemyślana, zawiera konkretne przykłady i argumenty.

Pejzaż romantyczny w literaturze i malarstwie. Porównaj sposoby przedstawienia, odwołując się do wybranych tekstów i obrazów

Ocena:
20/20
Teza: Pejzaż romantyczny jest przykładem pejzażu tajemniczego, baśniowego, dynamicznego i zarazem będącego wyrazicielem emocji.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca wyczerpuje temat. Poprawna bibliografia i ramowy plan prezentacji.

Rola natury w dziele literackim

Ocena:
20/20
Teza: Pisarze różnych epok literackich naturze przypisują różne funkcje: narratora, symbolu, tajemnicy, ucieczki i raju utraconego, prowokuje do przemyśleń.

Ocena opisowa nauczyciela: Bardzo Dobra praca, w pełni wyczerpuje temat.

Pory roku w literaturze. Omów funkcjonowanie tego motywu na wybranych przykładach

Ocena:
20/20
Teza: Pory roku w literaturze jako kreator zajęć i cyklu życia człowieka, ilustracja symboli oraz emocji bohaterów.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca oryginalna, przemyślana, bibliografia trafna, a język klarowny.

Sposoby kreowania obrazu natury w poezji i malarstwie. Dokonaj analizy wybranych dzieł

Ocena:
20/20
Teza: Poeci i malarze, kontemplując krajobrazy, przypatrując się całemu bogactwu natury, pragnęli oddać jej niesamowitość lub wywołać określone uczucie w odbiorcy.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca napisana dobrym językiem. Poprawnie realizuje temat.

Romantyczne opisy przyrody. Przedstaw różnorodność ujęć i celowość ich wykorzystania

Ocena:
20/20
Teza: Twórcy literatury romantycznej, przypatrując się całemu bogactwu natury, pragnęli oddać jej niesamowitość lub wywołać określone uczucie w odbiorcy.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca ukazuje różnorodność odwołania się do motywów natury w epoce romantyzmu.

Symbolika opisów przyrody w literaturze Młodej Polski. Zanalizuj i zinterpretuj wybrane przykłady

Ocena:
20/20
Teza: Natura odegrała szczególną rolę dla twórców Młodej Polski.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca zawiera właściwie dobraną literaturę pisarzy i poetów. Poprawnie sformułowana teza i wnioski.

Jaką rolę pełni przyroda w wybranych utworach literackich

Ocena:
20/20
Teza: Przyroda jako stały element literatury; różnorodne funkcje przyrody w utworach literackich.

Ocena opisowa nauczyciela: Szczegółowy opis natury i sposobu jej obrazowania.

Przyroda wiosną. Przedstaw różne sposoby jej opisywania w wybranych utworach literackich

Ocena:
20/20
Teza: Wiosna jako popularny temat i motyw w utworach literackich ze względu na bogata symbolikę.

Ocena opisowa nauczyciela: Ciekawa, bogata w przykłady literackie, dojrzała prezentacja.

Jaką rolę pełni przyroda w wybranych utworach literackich? Przeanalizuj zagadnienie na podstawie dwóch epok

Ocena:
20/20
Teza: Przyroda jako stały element literatury; różnorodne funkcje przyrody w utworach literackich.

Ocena opisowa nauczyciela: W pełni poprawna prezentacja. Przejrzysty plan i bibliografia.

Pejzaż i przyroda w literaturze i malarstwie romantycznym

Ocena:
19/20
Teza: Twórcy niemal wszystkich epok w sposób mniej lub bardziej widoczny, wyrażali siebie poprzez naturę.

Ocena opisowa nauczyciela: Poprawna praca, poprawna bibliografia, bogata literatura przedmiotu.

Natura nie przestaje zadziwiać bogactwem. Przyroda tematem malarzy i poetów różnych epok

Ocena:
18/20
Teza: Poeci i malarze wykorzystywali bogactwo natury opisując lub odmalowując jej różne formy w swoich dziełach.

Ocena opisowa nauczyciela: Poprawna, choć bardzo skrótowa prezentacja, oparta na oryginalnych dziełach.