Pogotowie maturalne: Motywy literackie - Motyw przyrody, natury


Przyroda wiosną. Przedstaw różne sposoby jej opisywania w wybranych utworach literackich

Wiosna jako jedna z pór roku, którym już Starożytni przypisywali głębokie sensy
i znaczenia, jest bez wątpienia najbardziej zachwycającym, najpiękniejszym okresem w roku. Bogata symbolika wiosny łącząca ją przede wszystkim z okresem życia człowieka, jakim jest młodość, a także koncepcją wiecznego powrotu, odradzania się, powstawania, budowania na nowo, stała się inspiracją dla pisarzy i literatów, którzy niejednokrotnie piękno wiosennej przyrody czynili samodzielnym bohaterem swoich utworów. Rozmaite sposoby ukazywania przyrody
od sensualistycznych opisów po jej naturalistyczne, czy antropomorficzne przedstawienia, pełnią w utworach literackich różnorodne funkcje. Od funkcji estetycznej po ekspresywną oraz impresywną.
Poszukując utworów, które ukazują wiosenną przyrodę, należy sięgnąć do najbardziej inspirującego naszą kulturę źródła, jakim jest mitologia starożytnych Greków. Eleuzyński mit
o powstaniu pór roku, mit o Demeter i Korze jest tu przykładem najodpowiedniejszym. Greckie mity miały charakter edukacyjny, wyjaśniający, toteż niezrozumiałe zjawiska atmosferyczne tłumaczyli sobie próbując nadać przyrodzie ludzkie cechy. W duchu antropomorfizacji utrzymany jest więc mit o matce i córce, które na dwie części roku rozłączają się, gdyż córka wraca do podziemnego królestwa swego męża, by po dwóch okresach roku wrócić do matki. Powrót Kory wywołuje radość matki, którą ta manifestuje strojąc ziemię – jak pisze Parandowski - „w szaty radosne”. Czas wiosny ukazany jest w micie, jako okres odradzania się roślin, wód. Wiosenna ziemia odżywa tysiącem strumieni, zakwita bielą sadów, zielenią drzew, pachnie miętą, macierzanką, cząbrem, rozszumia się łanami złocistych zbóż. Zastosowanie środka artystycznego jakim jest uosobienie, podkreśla znaczenie, jakie przyroda miała w wierzeniach starożytnych Greków. Była boską potęgą o ludzkich cechach, ale znacznie od człowieka potężniejszą.
Oświeceniowy sentymentalizm, z którego wywodzi się kolejny omawiany tu utwór, jednym ze swych głównych wątków uczynił opisy natury. Wrażliwość na uroki przyrody przejawiała się w tworzeniu sielankowych wizji zakochanych pastuszków, żyjących w harmonii z naturą, tworzeniem poetyckich obrazów ogrodów i innych zachwycających urodą miejsc. Franciszek Karpiński, jako czołowy polski sentymentalista, jest autorem jednego z piękniejszych wierszy o miłości. „Do Justyny. Tęskność na wiosnę” to liryk będący zapowiedzią romantycznego przeżywania miłości. W utworze tym tytuł staje się niezbędnym uzupełnieniem treści wiersza, gdyż zakreśla pole skojarzeń dla przywoływanych w tekście obrazów. Wiadomo, że podmiot liryczny zwraca się do ukochanej kobiety – Justyny, i czyni to wiosną, niezmiernie tęskniąc za kochanką. Podmiot liryczny jest też gospodarzem, a zatem człowiekiem zrośniętym z ziemią, naturą, przyrodą, stąd sposób jego odczuwania kojarzony jest tym, co dzieje się za oknem. Jak powszechnie wiadomo czas wiosny, to czas wzrostu traw, zbóż, rozkwitu kwiatów. Dla podmiotu lirycznego miłość i wzrost tego uczucia przebiegają analogicznie do procesów wegetatywnych. Niestety tak się nie dzieje, podmiot liryczny, pełen smutku, wypowiada następujące słowa:

Już się i zboże do góry wzbiło,
I ledwie nie kłos chce wydać;
Całe się pole zazieleniło;
Mojej pszenicy nie widać!

W wierszu pojawiają się i inne elementy: słowik, gaj, „ptaszkowie leśni”, łąka, kwiaty. Cały wiersz opiera się na zestawieniu uczuć podmiotu z krajobrazem oraz przemianami w przyrodzie. Subtelne poetyckie personifikacje przyrody harmonizują ze spokojnym nastrojem wiersza. Dosyć patetyczne sformułowania podkreślają mądrość natury i jej niezmienność:

Już tyle razy słońce wracało
I blaskiem swoim dzień szczyci;

Wiersz tylko pozornie nie porusza tematu miłości. Kolejne strofy zbudowane na zasadzie opozycji między budząca się do życia wiosenną przyrodą a sposobem, w jaki odczuwa tę przyrodę podmiot. Ostatni wers kolejnych strof komunikuje poczucie braku:

A memu światłu cóż to się stało,
Że mi dotychczas nie świci?
Mojej pszenicy nie widać!
A mój mi ptaszek nie śpiewa!
A mój mi kwiatek nie schodzi!

Wiosna, która kojarzona jest z nadzieją, odrodzeniem, okazuje się dla podmiotu momentem głębszego odczucia opuszczenia. To ten budzący się do życia krajobraz, wyrażający naturalny bieg rzeczy powoduje ból, przygnębienie, żal. Dlatego w ostatniej strofie gospodarz pyta zrezygnowany:
O wiosno! Pókiż będę cię prosił,
Gospodarz zewsząd stroskany?
Jużem dość ziemię łzami urosił:
Wróć mi urodzaj kochany!

Wszystkie elementy świata przedstawionego w utworze, światło, pszenica, ptaszek, kwiatek, stają się figurą zastępującą ukochaną, która jest na końcu utożsamiona z urodzajem. Miesza się gospodarskie rekwizyty (pszenica, urodzaj) z pieszczotliwym sposobem nazywania ukochanej kobiety (ptaszek, kwiatek, światło). Razem tworzy to niezwykle malowniczy obraz stanu duchowego podmiotu. Opisy wiosennej przyrody pełną tu więc podwójna funkcję. Odsyłają do utożsamiania wiosny z okresem radości, rozwoju miłości, a zarazem odzwierciedlają uczucia podmiotu lirycznego, uczucia pustki i opuszczenia, braku kochanej kobiety.
W naszej narodowej epopei, jaką jest Mickiewiczowski „Pan Tadeusz” opisy przyrody
w ogóle stanowią niezwykle ważne miejsca utworu, i są tez bardzo obszerne. Ich rozmiary są na tyle pokaźne, że przyroda została potraktowana przez literaturoznawców, jako osobny bohater literacki dzieła. Przyroda jest integralnym i znaczącym tłem dla rozgrywających się w poemacie wydarzeń. W jej opisie posługuje się poeta syntezą zjawisk wizualnych, dźwiękowych, słuchowych, a nawet dotykowych. Angażuje on wszystkie zmysły czytelnika, każąc kontemplować ten sam element świata z wielu punktów widzenia jednocześnie. Krajobraz wiosenny przywołany jest już
w „Inwokacji” utworu. Podmiot liryczny tej części tekstu zwraca się do bóstwa wspominając piękno krajobrazu ziemi ojczystej. W bardzo plastycznych opisach krajobraz ów jawi się, jako kraina idylliczna, szczęśliwa. Konstruowanie nastroju sielskości jest jednym z głównych zadań opisów przyrody, jakie pojawiają się na kartach „Pana Tadeusza”. Przyroda jest personifikowana, co jest niezwykle częstym zabiegiem, jakim posługuje się Mickiewicz w całym utworze. Cechą charakterystyczną jest również przedstawianie zmian w przyrodzie, jako zapowiedzi zmian politycznych i społecznych. Księga XI, zatytułowana Rok 1812 rozpoczyna się opisem budzącej się, wiosennej przyrody, która jednak bardziej nieśmiało niż zwykle budzi się do życia. Żyjący
w harmonii z naturą wieśniacy, znający jej rytm i porządek, z trwoga przypatrują się zmianom jakie w niej zachodzą:
I wieśniacy ciągnący na jarzynę pługi
Nie cieszą się, jak zwykle, z końca zimy długiej,
Nie śpiewają piosenek, pracują leniwo,
Jakby nie pamiętali na zasiew i żniwo.
Co krok wstrzymują woły i podjezdki w bronie
I poglądają z trwogą ku zachodniej stronie,
Jakby z tej strony miał się objawić cud jaki,
I uważają z trwogą wracające ptaki.

Kolejną epopeją, tym razem chłopską, bo tak nazywany był utwór Władysława Reymonta, w której problem przyrody i pór roku, pojawia się jako jedno z osobnych zagadnień tekstu, są „Chłopi”. Utrzymana w poetyce naturalizmu powieść Reymonta ukazuje deterministyczny charakter przyrody wobec człowieka. W utworze tym życia bohaterów zostało ściśle podporządkowane przemianom, jakie zachodzą w naturze. Przemiany pór roku wpływają nie tylko an charakter prac wykonywanych na roli, ale także na nastrój bohaterów. Tom trzeci powieści zatytułowany „Wiosna” otwiera obraz budzącej się do życia przyrody, którą autor przedstawia nadając jej cechy zarówno ludzkie jak i zwierzęce. Na tle tej euforycznie budzącej się przyrody, pojawia się stara żebraczka Agata, która po zimowej tułaczce wraca do rodzinnych Lipiec. Radość powrotu zestawiona jest z radosnym, wiosennym, pełnym słońca porankiem:

Jakże!... po długiej i ciężkiej zimie do swojej wsi rodzonej wracała, to biegła
aż truchcikiem, że ino torbeczki wyskakiwały po bokach i dzwoniły różańce, ale iż ją spierało,
a zadychliwość raz wraz chwytała się bolących piersi to musiała przystawać, wolnieć i już szła ciężko, z utrudzeniem, jeno tymi głodnymi oczyma latając po świecie i pośmiechując się do tych pól szarych, w zielonawe mgły przysłonionych, do wsi wynurzających się z wolna z mgielnych topieli, do tych nagich jeszcze drzew stróżujących nad drogami lebo samotne stójki odbywających po polach, do całego świata!

Radość ze zmieniającej się pogody wyraża narrator stosując wykrzyknienia, mnożąc epitety i porównania, jak choćby w następującym fragmencie:

Hej! zwiesna ci to szła przeciech nieobjętymi polami, skowronkowe pieśnie głosiły ją
światu i to słońce święte, i ten wiater pieszczący, słodki a ciepły kiej matczyne całunki, i to
przytajone jeszczech dychanie ziemic, tęsknie czekających na pługi i ziarno, i to wrzenie we262
sela unoszące się wszędy, i to powietrze ciepłe, orzeźwiające i jakoby nabrzmiałe tym
wszystkim, co wnetki się stanie zielenią, kwiatem i kłosem pełnym.

W przytoczonym fragmencie mamy wręcz do czynienia z sakralizacją przyrody, słońce jest święte, wiatr pieści liście jak matka pocałunkami. Wszystkie te plastyczne opisy i porównania kształtują nadają wiosennej przyrodzie wymiar mityczny, ocalający człowieka od zimowej apatii, budzący w nim radość i chęć do życia.

Zupełnie inaczej wiosenna aura została wykorzystana i przedstawiona w wierszu Juliana Tuwima „Wiosna. Dytyramb”. Na wzór budzącej się do życia wiosennej przyrody podmiot liryczny przedstawia rozpasany tłum ludzi, gromadzący się w parkach i na ulicach miast, by w oszalałym zapamiętaniu kopulować. Wiosna odarta jest tu z jakiegokolwiek piękna i subtelności, wyeksponowany jest jej aspekt animalistyczny, wzbudzanie nowego życia. Bohaterem utworu jest tłum, który wiosną wybiega na ulice miasta celem dokonywania zbiorowej kopulacji. Na ulicach rozpalane są ogniska (jest to wyraźne nawiązanie do obrzędów Dionizji, którym także palenie ognisk towarzyszyło). Porównanie mieszkań ludzkich do nor oraz mówienie o ludziach że „wypełzną” świadczy o animalizacji – przedstawieniu człowieka jako zwierzęcia. Owo zezwierzęcenie człowieka, którym rządzą niepohamowane instynkty, przenikać będzie przez cały utwór. Tłum jest opętany przez własną płciowość, szaleje w erotycznym tańcu, wszędzie jest gwarno i dynamicznie. Odnaleźć w tym można elementy filozofii Bergsona, jego „elan vital”, czyli „pęd życia”. Według Bergsona wszystko w świecie podporządkowane jest wszechogarniającej sile życiowej. W „Wiośnie” ten „pęd” jest wyraźnie widoczny. Przejawia się w ruchu, wzmożonej dynamice; wiąże się z tym, co cielesne. Podmiot liryczny niejako zachęca tłum do orgii, o czym świadczą rozkaźniki: „Przyj!”, „Rodźcie”, „Gwałćcie!”, „Śmigajcie!”, „Szalej!”. Zamiarem Tuwima nie było chyba jednak nawoływanie do zbiorowej orgii, nie można utożsamiać
go z podmiotem lirycznym. Poeta chciał raczej pokazać degrengoladę moralną miasta
i uwarunkowania biologiczne, które na nią wpływają. Negatywnie ocenia miasto jako miejsce upadku moralnego człowieka.
Jak wynika z przedstawionych przeze mnie utworów, przyroda wiosenna była wykorzystywana przez pisarzy w rozmaitych celach i w bardzo różnoraki sposób przedstawiana. Była osobnym bohaterem tekstu, personifikacją, odzwierciedleniem stanu duszy, czy zapowiedzią przemian społeczno-politycznych. Z przekrojowo przeze mnie wybranego materiału wynika także, że od dawien dawna i wciąż pory roku, w tym wiosna inspirują pisarzy i poetów.

strona:    1    2    3    4    5  





Rola natury w dziełach literackich różnych epok

Ocena:
20/20
Teza: Natura w życiu ludzi odgrywa ważną rolę. Nic dziwnego, że motyw przyrody wykorzystywało wielu artystów traktując ja jako tło, symbol lub bohatera lektury.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca niezwykle bogata. Wiele przykładów literackich z różnych epok.

Na wybranych przykładach ukaż funkcjonowanie motywu przyrody w literaturze i innych dziełach sztuki

Ocena:
20/20
Teza: Artyści poprzez naturę usiłowali jak najdokładniej przytoczyć emocje, jakie obecne były przy tworzeniu dzieła i te, które powinny pojawić się przy jego odbiorze.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca przemyślana, zawiera konkretne przykłady i argumenty.

Pejzaż romantyczny w literaturze i malarstwie. Porównaj sposoby przedstawienia, odwołując się do wybranych tekstów i obrazów

Ocena:
20/20
Teza: Pejzaż romantyczny jest przykładem pejzażu tajemniczego, baśniowego, dynamicznego i zarazem będącego wyrazicielem emocji.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca wyczerpuje temat. Poprawna bibliografia i ramowy plan prezentacji.

Rola natury w dziele literackim

Ocena:
20/20
Teza: Pisarze różnych epok literackich naturze przypisują różne funkcje: narratora, symbolu, tajemnicy, ucieczki i raju utraconego, prowokuje do przemyśleń.

Ocena opisowa nauczyciela: Bardzo Dobra praca, w pełni wyczerpuje temat.

Pory roku w literaturze. Omów funkcjonowanie tego motywu na wybranych przykładach

Ocena:
20/20
Teza: Pory roku w literaturze jako kreator zajęć i cyklu życia człowieka, ilustracja symboli oraz emocji bohaterów.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca oryginalna, przemyślana, bibliografia trafna, a język klarowny.

Sposoby kreowania obrazu natury w poezji i malarstwie. Dokonaj analizy wybranych dzieł

Ocena:
20/20
Teza: Poeci i malarze, kontemplując krajobrazy, przypatrując się całemu bogactwu natury, pragnęli oddać jej niesamowitość lub wywołać określone uczucie w odbiorcy.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca napisana dobrym językiem. Poprawnie realizuje temat.

Romantyczne opisy przyrody. Przedstaw różnorodność ujęć i celowość ich wykorzystania

Ocena:
20/20
Teza: Twórcy literatury romantycznej, przypatrując się całemu bogactwu natury, pragnęli oddać jej niesamowitość lub wywołać określone uczucie w odbiorcy.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca ukazuje różnorodność odwołania się do motywów natury w epoce romantyzmu.

Symbolika opisów przyrody w literaturze Młodej Polski. Zanalizuj i zinterpretuj wybrane przykłady

Ocena:
20/20
Teza: Natura odegrała szczególną rolę dla twórców Młodej Polski.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca zawiera właściwie dobraną literaturę pisarzy i poetów. Poprawnie sformułowana teza i wnioski.

Jaką rolę pełni przyroda w wybranych utworach literackich

Ocena:
20/20
Teza: Przyroda jako stały element literatury; różnorodne funkcje przyrody w utworach literackich.

Ocena opisowa nauczyciela: Szczegółowy opis natury i sposobu jej obrazowania.

Przyroda wiosną. Przedstaw różne sposoby jej opisywania w wybranych utworach literackich

Ocena:
20/20
Teza: Wiosna jako popularny temat i motyw w utworach literackich ze względu na bogata symbolikę.

Ocena opisowa nauczyciela: Ciekawa, bogata w przykłady literackie, dojrzała prezentacja.

Jaką rolę pełni przyroda w wybranych utworach literackich? Przeanalizuj zagadnienie na podstawie dwóch epok

Ocena:
20/20
Teza: Przyroda jako stały element literatury; różnorodne funkcje przyrody w utworach literackich.

Ocena opisowa nauczyciela: W pełni poprawna prezentacja. Przejrzysty plan i bibliografia.

Pejzaż i przyroda w literaturze i malarstwie romantycznym

Ocena:
19/20
Teza: Twórcy niemal wszystkich epok w sposób mniej lub bardziej widoczny, wyrażali siebie poprzez naturę.

Ocena opisowa nauczyciela: Poprawna praca, poprawna bibliografia, bogata literatura przedmiotu.

Natura nie przestaje zadziwiać bogactwem. Przyroda tematem malarzy i poetów różnych epok

Ocena:
18/20
Teza: Poeci i malarze wykorzystywali bogactwo natury opisując lub odmalowując jej różne formy w swoich dziełach.

Ocena opisowa nauczyciela: Poprawna, choć bardzo skrótowa prezentacja, oparta na oryginalnych dziełach.