Pogotowie maturalne: Motywy literackie - Motyw zjaw, duchów, upiorów


Duchy zła jako kreacje w literaturze i tekstach kultury. Zanalizuj motyw obecny w różnorodnych dziełach

Obok świata racjonalnego, doświadczanego za sprawą zmysłów człowiekowi towarzyszy przekonanie o obecności rzeczywistości ponadnaturalnej. To sfera, w której rządzą zjawiska nadprzyrodzone, niewytłumaczalne zdarzenia, a także nierealne postaci, takie jak upiory demony czy duchy. Niektórym przypisuje się pozytywne cechy (np. aniołom), są zjawy neutralne, jednak większość z „obcych” przybyszy należy do świata zła. Istnienie złych duchów – szatana, demonów, upiorów – od zawsze zajmowało ludzką wyobraźnie. Było także inspiracją wielu dzieł należących do rozmaitych dziedzin sztuki, takich jak literatura, malarstwo czy film. W swojej prezentacji przytoczę kilka przykładów kreacji złych nieziemskich postaci w tekstach kultury.



Istoty nadprzyrodzone często personifikują świat duchowy i emocjonalny. Tak jest w przypadku Króla Olch, zwanego niekiedy Królem Elfów z ballady Johanna Wolfganga Goethego. Utwór pochodzący z okresu „burzy i naporu” uważany jest za programowe dzieło romantyzmu. W epoce tej artyści za pośrednictwem zjawisk nadnaturalnych przedstawiali wszystko to, co dotyczyło sfery uczuciowej. Z tego również powodu w „Królu Olch” przedstawione zostają dwie postawy poznawcze: oświeceniowa i romantyczna. Pierwsza z nich, polega na kierowaniu się rozumem i nieuznawaniu istnienia zjawisk nadprzyrodzonych. Jej przedstawicielem jest ojciec. Natomiast postawa romantyczna, reprezentowana przez synka, charakteryzuje się nastawieniem na odczuwanie sercem. Różnice w postrzeganiu świata doskonale oddaje fragment:

„- Cóż tobie, synku, że w las patrzysz tak?
Tam ojcze, on, król olch, daje znak,
Ma płaszcz, koronę i biały tren.
- To mgła, mój synku, albo sen.”

Ponadto postać ducha, który ukazuje się dziecku ma jeszcze inne znaczenie. Istota ta uosabia śmierć bądź też stanowi jej zapowiedź, jest więc ze swej istoty zła. Elf przyzywa do siebie chorego malca i roztacza przed nim wizję magicznego świata pełnego szczęścia i wiecznej zabawy z leśnymi córami. Wabi go też pięknymi przedmiotami, np. „złotolistą chustą”. Gdy malec jednak nie zwraca na to uwagi, elf grozi, że porwie go siłą. W tym momencie dziecko traci życie. Postać fantastyczna wprowadza w tym wypadku element dramaturgii. Król Olch pojawia się w momencie, gdy dziecko męczą majaki. Poeta wykorzystuje chorobę jako stan pomiędzy jawą i snem, ponieważ gorączka rozmywa widzenie rzeczywiste i wyczula na doznania pozazmysłowe. Wykorzystana zostaje również dziecięca wyobraźnia. Należy pamiętać, że dzieci w romantyzmie najczęściej miały kontakt z magicznym światem.

Czasem to, co niepojęte i niezbadane, odwraca się od człowieka, ukazując swą najmroczniejszą stronę. Czasem to, co uważaliśmy za istotę zła, okazuje się czymś, co tkwi w nas samych? „Gdy rozum śpi, budzą się demony” – takie słowa umieścił jeden z najwybitniejszych malarzy hiszpańskich Francisco de Goya na jednej ze stworzonych przez siebie rycin, składających się na cykl mrocznych grafik ukazujących alegorie stanów ludzkiej świadomości. Obraz przedstawia człowieka – być może samego artystę, napastowanego we śnie przez duchy, przybierające postacie przerażających latających stworzeń. Wydają się to być animizacje ludzkich lęków, niespełnionych oczekiwań, obaw, przykrych wspomnień. Analizując wizję malarza w aspekcie wirtuozerii artystycznej można dojść do wniosku, że Goya wydobył i ukazał za pomocą metaforycznych obrazów ponadczasowe i uniwersalne cechy ludzkiej świadomości. Rozum śpi – czyli wyłączona zostaje racjonalna kontrola nad wyobraźnią i myślami. W takiej sytuacji na pierwszy plan wysuwają się człowiecze instynkty, ma okazję ujawnić się wszystko, co najmroczniejsze w ludzkiej naturze. Pomimo że jesteśmy ludźmi nauki, nasze emocje tkwią w nas bardzo silnie. Michel Foucault powiedział: „Obłęd wabi człowieka zewsząd. Płodzi fantastyczne obrazy, które nie są przemijającymi zjawami szybko znikającymi z powierzchni rzeczy. W osobliwym paradoksie twory zrodzone z niesamowitego majaczenia były już we wnętrzu ziemi jak sekret utajone, jak prawda niedosiężne. Rozpętując samowolę swego obłędu człowiek napotyka posępną konieczność świata: zwierzę nawiedzające go w koszmarach i w noc zatraty – to jego własna natura”. Goya zmaterializował więc w obrazie odwieczną prawdę: nie ma ucieczki od demonów wyobraźni, a w osobie człowieka przedstawionego na rycinie każdy z nas może odnaleźć siebie, co czyni obraz uniwersalnym i popularnym wśród wielu pokoleń.

Duchy są również pełnoprawnymi bohaterami drugiej części dramatu „Dziady”. Akcja utworu koncentruje się wokół obrzędu dziadów, polegającego na przyzywaniu duchów zmarłych, którzy nie zaznali spokoju po śmierci. Na początku dramatu występuje Upiór, tytułowy bohater ballady, która poprzedza część drugą „Dziadów”. Za życia był on nieszczęśliwym kochankiem, który nie mógł znieść tęsknoty za ukochaną i życia w samotności, zatem popełnił samobójstwo. Jego miłość jest tak głęboka, że każe mu wracać co rok do świata ludzi żywych, aby na nowo przeżywać cierpienia i odbierać sobie życie. To kara, ale jednocześnie sposób, aby miłość ta przetrwała, bowiem Upiór każdego roku odwiedza ukochaną i przypomina o sobie. Jak widać na powyższym przykładzie, dla miłości romantycznej nie ma przeszkód, łączy ona świat zmarłych ze światem żywych.
Zebranym podczas obrzędu dziadów mieszkańcom wsi ukazują się duchy Józia i Rózi. To dzieci, które występują jako uosobienie niewinności i nieświadomości. Duchy otrzymują ziarna gorczycy i znikają. Ważny jest jednak metaforyczny sens ich zjawienia się, bowiem symbolizują grzechy lekkie i mają pokazać żyjącym ludziom, że nawet z powodu braku cierpień na ziemi droga do nieba może być zamknięta. Na końcu mieszkańcom wsi ukazuje się duch Zosi – wyjątkowo pięknej pasterki. Reprezentuje on duchy pośrednie, zapewne dlatego, że po śmierci błąka się między niebem a ziemią. Najbardziej przerażający jest duch złego pana, który należy do kategorii duchów najcięższych. Dziedzic popełnił najgorszy z możliwych grzechów: odwrócił się od ludzi, wyzbył się własnych uczuć i emocji. Gnębił swoich poddanych, nie pomógł matce z dzieckiem na ręku, okrutnie obszedł się z chłopem, który kilkoma jabłkami z pańskiego sadu chciał zaspokoić głód. To skrajne przypadki niegodziwego zachowania, a jednocześnie znak wystąpienia przeciwko chrześcijańskim, a także ogólnoludzkim zasadom, których przestrzeganie powinno być oczywiste. Dziedzic z „Dziadów” wyzbył się ludzkich odruchów i dlatego został potępiony. Nie mogą pomóc mu ani zebrani ludzie, ani nawet Bóg, ponieważ dziedzic wyparł się Go, zatracając własne człowieczeństwo.
Współcześnie ludzkie wyobrażenia o świecie nadprzyrodzonym wykorzystywane są przez przemysł medialny. Przede wszystkim można to zauważyć na przykładzie produkcji filmowych z USA. Jednym z najbardziej popularnych gatunków ostatnich lat obok komedii romantycznych jest horror. Bohaterami tego gatunku zazwyczaj są zjawy – wampiry, demony i duchy, które reprezentują złą stronę rzeczywistości. Jednym z głośniejszych filmów o duchach był film „Duch” wyreżyserowany przez Toobego Hoopfera w 1982 roku. „Duch” to klasyczny ghost story - nie bez powodu zyskał status kultowego i nie bez przyczyny nadal po tylu latach znajduje się w kręgu zainteresowania wielbicieli horrorów.
Fabuła filmu stała się wzorem do wielu późniejszych produkcji. Pewna amerykańska rodzina przeprowadza się do nowego domu. Niedługo potem zaczynają dziać się niewyjaśnione rzeczy, które każą bohaterom sądzić, że dom jest nawiedzony. Z początku nic sobie z tego faktu nie robią, aż dochodzi do tragedii. W kuchni bez niczyjej pomocy przesuwają się krzesła, drzewo w czasie burzy próbuje zjeść chłopca, a mała dziewczynka zostaje wciągnięta przez telewizor. Przerażeni rodzice wzywają parapsychologów, którzy stwierdzają, że dom nawiedzany jest przez ducha. Z czasem okazuje się jednak, że został on wybudowany w samym centrum starego, indiańskiego cmentarzyska. „Duch” jest klasyczną opowieścią o nawiedzeniu. Tak wielki rozgłos zyskał przede wszystkim z powodu tragicznej śmierci jednej z aktorek, grających w filmie, Dominique Dunne, która krótko po skończeniu zdjęć została uduszona przez swojego chłopaka. Krążyło jeszcze wiele mrożących krew w żyłach plotek na temat tego obrazu, które przysporzyły mu popularności. Film pełen jest kreacji złowieszczych duchów możemy zobaczyć między innymi basen pełen kościotrupów, latające po pokoju zabawki, krwiożercze drzewo, które obrało sobie za cel zabicie małego chłopca oraz niepokojące głosy z telewizora i ektoplazmatyczne ręki wychodzące z ekranu. W kulturze popularnej, do jełkiej należy film, duchy pojawiają się by straszyć widza, by choć na chwilę wzbudzić dreszczyk emocji. Po prostu lubimy się bać, mając świadomość, że wszystko co złe pozostaje po drugiej stronie ekranu.

Ukazane kreacje duchów to tylko nieliczna reprezentacja nadprzyrodzonych postaci, które od wieków goszczą na kartach książek, pojawiają się w dziełach malarskich, a od XX wieku także zaludniają liczne filmowe produkcje. Świat pozarozumowy zawsze stanowił dla człowieka zagadkę i kusił tajemnicą, dlatego poszczególni autorzy chętnie kreowali fantastyczne postaci. Ich natura najczęściej związana była ze Złym, miała symbolizować niezrozumiałe dla człowieka wydarzenia i zjawiska. Czasem, jak u Mickiewicza, łączyła się z tradycyjnymi, ludowymi wierzeniami w sprawiedliwość po śmierci. Współcześnie postać złego ducha została zbanalizowana, za sprawą wielu kiepskich horrorów i komedii wyśmiewających demoniczne postaci. Poprzez obnażenie tajemnicy zły duch stracił swą moc i nikogo już nie potrafi wystraszyć…

strona:    1    2    3    4  





Duchy, zjawy i upiory w literaturze romantycznej. Omów funkcje tego motywu na wybranych przykładach

Ocena:
20/20
Teza: Twórcy romantyzmu szczególnie często odwoływali się do pozazmysłowego świata duchów, zjaw i upiorów.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca bogata w szczegółowo przedstawione przykłady. Przejrzysta konstrukcja, dobrze poprowadzony wątek.

Przedstaw przyczyny popularności motywów zjawy, duchów, upiorów w literaturze, malarstwie, filmie

Ocena:
20/20
Teza: Duchy i demony są obecne w kulturze pierwotnej każdych ludów. Nic dziwnego, że skorzystała z tych motywów sztuka, z jednej strony zainspirowana ponadnaturalnymi postaciami, z drugiej popularyzująca metafizyczne zjawiska i postacie.

Ocena opisowa nauczyciela: Ciekawa literatura podmiotu. Popularność motywu duchów dobrze uargumentowana. Płynny i dojrzały język.

Zanalizuj występowanie motywu demonów, szatana i sił nieczystych na wybranych przykładach

Ocena:
20/20
Teza: Wizerunek sił nieczystych zmieniał się wraz z rozwojem cywilizacji. W kolejnych epokach szatan i demony przybierały w sztuce coraz to inne postacie, choć często nawiązujące do mitologii i biblii.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca bogata w głównie literackie odwołania z różnych epok. Szeroka bibliografia i wnikliwe potraktowanie tematu.

Duchy, zjawy, upiory w literaturze. Rozważ ich funkcję, odwołując się do wybranych przykładów

Ocena:
20/20
Teza: Różny sposób ukazywania świata istot metafizycznych w utworach literackich jest spowodowany odmiennymi funkcjami, jakie miał on za zadanie pełnić w literaturze.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca w pełni realizuje temat. Poprawne rozumowanie i przedstawione argumenty.

Zjawy, upiory i wampiry w literaturze. Jaką funkcję w literaturze pełnią tego typu kreacje? Zaprezentuj problem na wybranych przykładach

Ocena:
20/20
Teza: Dociekliwość człowieka wykraczająca poza to co fizyczne i namacalne.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca w pełni realizuje temat.

Diabeł, Anioł, Duch - goście z zaświatów w literaturze. Omów na wybranych przykładach

Ocena:
20/20
Teza: Najciekawsze kreacje sił pozaziemskich w utworach literackich.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca umiejętnie realizuje temat. Dobrze dobrane przykłady, przejrzysta kompozycja.

Zjawy, duchy, sny i wizje w literaturze i sztuce różnych epok

Ocena:
20/20
Teza: Różnorodność wykorzystania zjawisk natchnionych i nadprzyrodzonych w sztuce i literaturze.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca w klarowny sposób realizuje temat i przedstawia złożoność tematu.

Diabły, demony i czarownie w literaturze polskiej i światowej. Przedstaw i skomentuj funkcje tych kreacji

Ocena:
20/20
Teza: Najbardziej charakterystyczne postaci kojarzone ze złem i obecne w kulturze.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca ciekawa i ukazująca różnorodność nieziemskich postaci. Dobry konspekt i bibliografia.

Obraz zaświatów w literaturze. Przedstaw i zinterpretuj na przykładach utworów różnych epok.

Ocena:
20/20
Teza: Przedstawienie i zaprezentowanie obrazu zaświatów w literaturze, na przykładzie utworów z różnych epok.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca w pełni pokazuje różnorodność różnych ujęć zaświatów w literaturze.

Obecność świata nadprzyrodzonego w romantycznych utworach literackich. Problem omów na wybranych przykładach

Ocena:
20/20
Teza: Dzięki czuciu, intuicji i wrażliwości romantyczni twórcy umożliwili nam obcowanie z irracjonalnym, nierzeczywistym światem.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca zgrabnie realizuje temat, omawia najważniejsze romantyczne utwory przedstawiające elementy świata nadprzyrodzonego.

Gotyckie wampiry, romantyczne zjawy i upiory we współczesnej kulturze. Omów temat, odwołując się do wybranych utworów

Ocena:
20/20
Teza: Współczesna kultura przesiąknięta jest motywami związanymi z siłami nie z tego świata.

Ocena opisowa nauczyciela: Prezentacja pełna ciekawych własnych przemyśleń. poprawnie wykorzystane utwory kultury masowej.

Duchy zła jako kreacje w literaturze i tekstach kultury. Zanalizuj motyw obecny w różnorodnych dziełach

Ocena:
20/20
Teza: Istnienie złych duchów było inspiracją wielu dzieł należących do rozmaitych dziedzin sztuki.

Ocena opisowa nauczyciela: Świetna, zwięzła prezentacja ukazująca jak motyw ducha wykorzystywany w różnych tekstach kultury.

Funkcjonowanie zjaw, duchów i upiorów w literaturze różnych epok

Ocena:
19/20
Teza: Różny sposób funkcjonowania świata istot metafizycznych w utworach literackich spowodowany jest odmiennymi funkcjami, jakie miał on za zadanie pełnić w literaturze.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca poprawna, ciekawa bibliografia, odpowiednio uargumentowana teza.

Obecność duchów i ich rola w utworach literackich różnych epok. Przedstaw problem, odwołując się do przykładów literatury polskiej i obcej

Ocena:
19/20
Teza: Literatura podejmuje zagadnienia wiążące się z tajemnicą świata, istnienia.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca w wyczerpujący sposób przedstawia występowanie duchów w literaturze polskiej i obcej. Na uwagę zasługuje płynny styl wypowiedzi i przejrzysty plan.

Zjawy, upiory i wampiry w literaturze i filmie. Omów ich rolę i sposoby przedstawiania.

Ocena:
19/20
Teza: Świat metafizyczny obejmuje więc niezliczone postacie nadprzyrodzone, pełniące określoną rolę w kulturze, w której powstały.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca ukazuje postacie nadprzyrodzone w literaturze i filmie. Poprawny konspekt, logiczna konstrukcja.

Zjawy, duchy, sny i wizje. Analizując wybrane utwory literackie, omów funkcje, jakie pełnią one w tekstach

Ocena:
19/20
Teza: Zjawy, duchy, sny i wizje pełniły w literaturze bardzo wiele funkcji - w zależności od formy i przekazu treści.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca zwięzła, oparta na powszechnie znanych utworach.

Motyw zjaw, duchów, snów i wizji w literaturze i jego funkcja w dziełach literackich

Ocena:
18/20
Teza: Motyw snów i wizji odgrywa niemałą rolę w literaturze polskiej i obcej. Rolą duchów, snów i wizji jest pokazywanie ludzkiej kondycji z odmiennej perspektywy, prognozowanie przemian społecznych, ostrzeganie przed groźnymi wariantami przyszłość.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca bogata, teza ciekawie uargumentowana. Wiele zwięźle zaprezentowanych literackich przykładów.

Zjawy, duchy, sny i wizje w literaturze. Na wybranych przykładach omów, jakie funkcje pełniły te zjawiska w dziełach literackich

Ocena:
18/20
Teza: Zjawiska ponadnaturalne pojawiają się we wszystkich epokach i występują w wielu gatunkach literackich. Były i są chętnie wykorzystywane ze względu na możliwość pełnienia różnorodnych funkcji.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca poprawna, temat poprowadzony bezbłędnie.

Duchy, mary i upiory w literaturze. Omów problem na wybranych przykładach

Ocena:
17/20
Teza: Poza tym co widzialne i odczuwalne zmysłami na świecie istnieje jeszcze druga rzeczywistość. Należą do niej duchy i upiory, chętnie opisywane przez autorów dzieł literackich różnych epok.

Ocena opisowa nauczyciela: Temat, choć ujęty schematycznie, został w pełni zrealizowany. Przykłady wyczerpująco wykorzystane.

Istoty i zjawiska nadprzyrodzone. Na wybranych przykładach omów funkcje, jakie pełnią w literaturze

Ocena:
17/20
Teza: Pisarze wykorzystują istnienie w ludzkiej świadomości istot i zjawisk fantastycznych. Czasem stanowią one jedynie symbole, a czasem też są równoprawnymi bohaterami utworów w zależności od funkcji jaką pełnią w utworze.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca zwięzła. Jasno postawiona teza, konsekwentnie przeprowadzone argumenty. Dobry język.

Omów funkcjonowanie świata pozazmysłowego w wybranych utworach literackich różnych epok

Ocena:
17/20
Teza: Przekonanie o istnieniu irracjonalnego świata, wzajemnym przenikaniu się rzeczywistości i sfery pozaziemskiej od zarania dziejów stanowiły obiekt zainteresowania ludzkości. Przedstawione w literaturze duchy, zjawy, upiory - postacie przynależne do

Ocena opisowa nauczyciela: Praca poprawna, jednak temat potraktowany powierzchownie. Logiczne przedstawienie funkcji świata pozazmysłowego w kolejnych epokach literackich. Prosty i czytelny język.