Pogotowie maturalne: Motywy literackie - Motyw szlachty


Krytyka wad szlacheckich w polskiej literaturze. Rozważ problem na podstawie wybranych przykładów

Źródła polskiej kultury i tożsamości narodowej można odnaleźć w kulturze szlacheckiej. Cechy szlachty polskiej, jej zachowania i całe zjawisko sarmatyzmu należy rozpatrywać wziąwszy pod uwagę ówczesną sytuację polityczną i kulturalną w Europie. Liczne zwycięstwa militarne dały dodatkowo przekonanie o szczególnej opiece Matki Boskiej nad szlachtą i wyższości Rzeczypospolitej nad innymi narodami. Z czasem przerodziło się to w megalomanię, która pchnęła szlachtę do walki o władzę i stopniowe ograniczanie władzy królewskiej kosztem większych przywilejów szlacheckich. Ustrój Polski uznawany był wtedy za najlepszy z możliwych, szlachta nie widziała więc potrzeby interesowania się kulturą innych krajów. Z czasem wynikająca z tego niewiedza przerodziła się w ksenofobię. Natomiast ziemiańską obrzędowość cechowały suto zakrapiane zabawy i ceremonie. Już ta krótka charakterystyka pokazuje, że obok niewątpliwych zalet polska szlachta miała wiele przywar, które między innymi wpłynęły na upadek Rzeczpospolitej pod koniec XVIII wieku. Mimo to szlachecka mentalność przetrwała w potomkach jeszcze przez wiele dziesięcioleci, a niektórzy jej ślady odnajdują także i współcześnie.

W ciągu całego XVII wieku Polska miała zaledwie trzydzieści dwa lata wolne od wojen, co także determinowało życie ówczesnej szlachty, w którym etos rycerski zaczął dominować nad etosem ziemiańskim. Znacznie wpłynęło to na formowanie się szlacheckiej kultury i jej podstawowych cech. Krytykę przedstawicieli sarmatyzmu odnajdziemy w twórczości Wacława Potockiego, szlachcica, wychowanego w ariańskiej rodzinie, zmuszonego do przyjęcia chrześcijaństwa. Wacław Potocki to wielki patriota. W ranach wojennych widział największy zaszczyt i dowód wartości człowieka. Nigdy nie odwrócił się od narodu, pomimo krzywd, jakich doznał w swoim życiu. W swych satyrach piętnuje wady szlachty, takie jak prywata, nietolerancja religijna, niesprawiedliwe prawo, domatorstwo, brak zainteresowania krajem: „(…) śpią wszyscy na obedwie uszy, jako w lesie,/ Nikt nie wyjdzie, nie wyjrzy, pies szczeka, wiatr niesie”.. Warto jednakże zauważyć, że jego utwory mają charakter reformistyczny, a nie antyszlachecki. Nie wypowiada się przeciwko „złotej wolności”. Broni swobód szlacheckich, ale krytykuje ich złe wykorzystanie.
Z prawdziwym mistrzostwem i zachowaniem wszelkich realiów obraz życia szlachecko-ziemiańskiego nakreślił Wacław Potocki w wierszu „Nierządem Polska stoi”. Dostrzegał negatywny wpływ wad szlachty na sytuację polityczną i społeczną całego państwa, co staje się powodem rozprężenia. Co roku zmieniają się prawa i konstytucje. Prawo jest niesprawiedliwe wobec obywateli: surowe dla ludzi ubogich lub niskiego stanu, a pobłażliwe dla możnych. Tylko najuboższa szlachta zmuszona jest do płacenia podatków, dlatego często bankrutuje i emigruje do obcych krajów. Tak rządzone państwo wymaga gruntownej naprawy, inaczej grozi mu zagłada. Wiersz jest wołaniem o zmianę postępowania, apelem do pysznej szlachty, aby wzbudziła w sobie choć odrobinę patriotyzmu. W swojej poezji potrafił spojrzeć na własną społeczność niejako z boku. Najlepiej widać to w „Pospolitym ruszeniu”, ukazującym brak dyscypliny wojsk szlacheckich w obliczu realnego zagrożenia. W przywodzącej na myśl spowiedź „Pieśni IX” Potocki ukazuje rozbieżność pomiędzy wizerunkiem, jaki starała się kreować wokół siebie szlachta, a jej rzeczywistymi działaniami. W „Zbytkach polskich” skrytykował natomiast przepych, jakim lubili się otaczać ówcześni szlachcice. Widząc ów destrukcyjny kierunek przemian, w „Transakcji wojny chocimskiej”, autor relacjonował przebieg bitwy, rezygnując z pokus fikcji literackiej na rzecz prawdy dziejowej i wykładu moralistycznego. Starał się jednak by nad opisem wojny chocimskiej górował portret starych Sarmatów, z szacunkiem i podziwem wyrażał się o bitności i umiejętnościach bojowych wojsk polskich. Opisane przez twórcę konflikty zbrojne odrywały szlachtę od życia ziemiańskiego, przedkładając nad to etos rycerski, co odegrało ważna rolę w formowaniu się ówczesnej kultury i tradycji.

Julian Ursyn Niemcewicz, tworzący w epoce oświecenia, dostarcza nam interesujący portret szlachcica, który nie jest postacią pozytywną. Starosta Gadulski to jedna z głównych postaci dramatu „Powrót posła”. Utwór Niemcewicza porusza aktualną problematykę polityczną kraju, a dokładniej sprawę nowego ustanowienia w Polsce władzy prawodawczej i wykonawczej. Dzieło jest ściśle związane z działalnością Sejmu Czteroletniego działającego w okresie szczególnego napięcia politycznego i dramatycznej sytuacji narodu.
Starosta Gadulski jest reprezentantem konserwatywnych poglądów staroszlacheckich. W jego charakterystyce możemy odnaleźć wiele cech określających ciemnego i zacofanego szlachcica – Sarmatę. Dożywotnio dzierżawi królewszczyznę – nie ciesząc się przy tym dobrą opinią. Dodatkowo bycie deputatem do trybunału nie poprawiło jego złej reputacji. Z jednej strony starosta Gadulski szanuje i przykłada dużą uwagę do dawnych zasad szlacheckich, a z drugiej – sam je wyklucza swoim zachowaniem. Jest zwolennikiem liberum veto i wolnej elekcji i przeciwnikiem uwolnienia chłopów od pańszczyzny. Starosta posiada bardzo wiele wad, które cechują zacofanego szlachcica, a dokładniej jest to: chciwość, skąpstwo, lenistwo, politykierstwo, kłótliwość i pijaństwo, a także strach przed nowymi rzeczami. Jest on ponadto nieukiem, co więcej sam chwali się swoim nieuctwem i ciasnotą poglądów. Jego opinie kompromitują go we wszystkich sferach swojego życia. Obojętne mu są sprawy publiczne, przedkłada nad nie przede wszystkim własne interesy. Główny bohater nie posiada również szczęśliwego życia rodzinnego. Niestety przez chciwość toleruje w swoim domu żonę modną, która w ani najmniejszym stopniu nie jest dla niego dobrą partnerką. Oprócz tego jest gotów wydać swoją jedyną córkę Teresę za lekkoducha i to bez zwyczajowego posagu, po to, by nie uszczuplić swojego majątku. Jak widać nawet dobro i szczęście córki nie jest ważniejsze od pieniędzy i majątku.
W komedii „Powrót posła” przedstawiony przez autora szlachcic, nie jest postacią pozytywną. Samo nazwisko głównego bohatera zdradza, jakim jest człowiekiem. Starosta Gadulski to człowiek, o charakterze negatywnym, a jego głównymi cechami jest chciwość, skąpstwo i lenistwo. Nie jest dla niego ważne dobro ojczyzny, interesują go tylko pieniądze, dobra materialne, a także przywileje i swobody, które przysługują jego grupie społecznej. Główny bohater ewidentnie nie jest wzorem do naśladowania.
Jedną z wad narodu polskiego, niejednokrotnie wytykaną przez wielu autorów, jest nieumiarkowanie w jedzeniu i piciu (jeden z katechetycznych siedmiu grzechów głównych). Wada ta dotyczy głównie polskiej szlachty, której życie wypełniały nieustanne uczty i hulanki do białego rana. Szlachecką skłonność do alkoholu piętnuje między innymi oświeceniowy książę polskiej poezji Ignacy Krasicki satyrze „Pijaństwo”. Opisana i skrytykowana została w niej polska obyczajowość, która nakazuje pić z każdej okazji: imienin żony, odwiedzin gości, dolegliwości żołądkowych… Wyśmiane zostały także zwyczaje szlachty, która jedynie przy butelce chętnie dyskutuje o miłości ojczyzny, o dobru publicznym, o wojnach, reformach, a nawet o…. szkodliwości picia wódki. Jeden z bohaterów wygłasza długi wywód na temat pochwały trzeźwości, po czym, paradoksalnie i wręcz żałośnie na pytanie „- Gdzie idziesz?” odpowiada: „- Napiję się wódki”. Myślę, że nikogo nie dziwi zakończenie tego utworu. Znane są osoby, których słowa nie pokrywają się z czynami. Pijaństwo czy alkoholizm przypisywany Polakom to stereotyp obecny polskiej, ale i obcej świadomości także i dziś.

W „Zemście” Aleksandra Fredry do głosu również dochodzą szlacheckie przywary w tym kłótliwość. Akcję komedii autor umieścił w odległej prowincji, gdyż tam wydarzenia społeczne i kulturalne nie toczyły się szybko i możliwe było jednoczesne ukazanie ludzi żyjących mentalnością różnych okresów. W „Zemście” przedstawieni są reprezentanci czasów saskich oraz epoki stanisławowskiej. Typowym przykładem szlachcica z czasów saskich jest Cześnik Raptusiewicz. Jego indywidualne cechy zostały zdeterminowane społecznie i historycznie. Rządziła nim szlachecka buta i bujny temperament, który spokojnie rozkwitał z atmosferze bezkarności, jaka panowała w dawnej Polsce. Obok Cześnika przedstawicielem czasów saskich jest także Rejent Milczek, obłudnik, zawzięty, ale zarazem respektujący zasady ogólnie pojętego honoru, na co wskazuje fakt, iż chciał pogrążyć Cześnika za wszelką cenę, gotów był nawet sprzedać, bądź zastawić cały majątek. W dramacie opisane są kreacje dwóch nienawidzących się sąsiadów, którzy toczą ciągły spór o mur. Na dziedzińcu zamku, w którym mieszkali Cześnik i Rejent, wznosił się mur. Odgradzał on wrogo do siebie nastawionych sąsiadów. Ponieważ obiekt był zrujnowany, Rejent postanowił go naprawić, Cześnik zaś ostro protestował przeciw temu pomysłowi, właściwie dla zasady. Chęć zemsty i złość przyczyniają się do pogłębienia konfliktu i stają na drodze szczęściu młodych zakochanych należących do rodzin mieszkających po dwóch stronach muru. Sprawa ciągle dotyczyła majątku, zamku, muru, drobnostek, które miały wartość dla skłóconych sąsiadów. Fredro utwór kończy szczęśliwie, jednak wyolbrzymiona kłótliwość, warcholstwo bawią przez cały utwór. Spośród innych bohaterów komedii wyróżnia ich specyficzne zachowanie. Reprezentantem epoki stanisławowskiej jest bez wątpienia Papkin – uczesany na modę francuską, z szablą u boku, którą jednak nie umiał się posługiwać. Jest on społecznym rozbitkiem i urodzonym tchórzem, odnajdującym w samochwalstwie sens życia. Nie umie, boi się przeciwstawić Cześnikowi.

Prawdziwych szlachciców już nie ma – ich kulturę zniszczyły rozbiory, część zginęła w powstaniach narodowych, z bogactw odarły ich konfiskaty majątku, tradycja szlachecka nie przetrwała okresu niewoli. Jak pokazują także przykłady literackie kultura sarmacka ewoluowała, z czasem wypaczała najszlachetniejsze idee. Choć polskiej szlachcie przypisać trzeba wiele zalet, takich jak odwaga, waleczność, męstwo, to jednak wraz ze zwiększeniem praw szlacheckich następowała degradacja wewnętrzna tej warstwy. Pycha i buta sprawiły, że nie dostrzegali innych warstw społecznych, lekceważyli także obcokrajowców. Zamożność nie wiązała się z myślą o reformie Polski, ale o biesiadach i pijaństwie. Zapatrzenie w siebie, wiara w niezłomność Rzeczpospolitej doprowadziły do jej upadku. Mimo to, dzięki pielęgnacji własnych tradycji i silnemu z nimi związkowi Polsce udało się przetrwać lata niewoli i powrócić na mapy Europy.

strona:    1    2    3    4  





Szlachcic jako bohater literacki. Przedstaw odwołując się do wybranych utworów z różnych epok

Ocena:
20/20
Teza: W literaturze nie ma jednego, niezmiennego portretu szlachcica.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca szeroko ukazuje panoramę szlacheckiego życia na przestrzeni kilku epok. Poprawna bibliografia, dobry styl wypowiedzi.

Portret szlachcica. Dokonaj analizy porównawczej wybranych bohaterów literackich

Ocena:
20/20
Teza: Jedną z kultur i tradycji, jakie wykształciły się w polskim społeczeństwie i zostały opisane przez pisarzy i poetów jest kultura szlachecka.

Ocena opisowa nauczyciela: Obszerna prezentacja ukazująca rozwój wizerunku szlachcica w literaturze polskiej.

Kulinaria w literaturze. Omów funkcje tego motywu w wybranych utworach

Ocena:
20/20
Teza: Kulinaria pełnią w dziełach literackich różnorodne funkcje.

Ocena opisowa nauczyciela: Prezentacja wyczerpująco ujmuje temat. Poprawna bibliografia i ramowy plan.

Krytyka wad szlacheckich w polskiej literaturze. Rozważ problem na podstawie wybranych przykładów

Ocena:
20/20
Teza: Obok niewątpliwych zalet polska szlachta miała wiele przywar.

Ocena opisowa nauczyciela: Prezentacja ciekawa, ukazuje wiele wad szlachty. Poprawna kompozycja i plan pracy.

Charakterystyka warstwy szlacheckiej w literaturze polskiej. Przedstaw, odwołując się do wybranych utworów

Ocena:
19/20
Teza: Szlachta to formacja kulturowa o złożonym charakterze. Bywa często krytykowana, ale może być także powodem do dumy.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca w ciekawy sposób przedstawia obraz szlachty. Poprawnie skonstruowany plan pracy. Przejrzystość wypowiedzi.

Portrety sarmatów w literaturze polskiej. Przedstaw, odwołując się do wybranych utworów

Ocena:
18/20
Teza: Sarmatyzm wraz z romantyzmem po dziś dzień kształtuje narodowy charakter Polaków.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca poprawna. Poszczególne argumenty potwierdzają tezę. Dobry język wypowiedzi.

Motyw sarmatyzmu w literaturze polskiej. Omów na wybranych przykładach

Ocena:
18/20
Teza: Sarmatyzm jako cywilizacyjnie specyficzny, odwołujący się do własnych, rodzimych wartości styl życia średniej, drobnej oraz zaściankowej szlachty polskiej.

Ocena opisowa nauczyciela: Ciekawa praca przedstawiająca rozwój sarmatyzmu i jego historię. Autor odwołuje się przede wszystkim do Paska i Potockiego. Poprawny styl wypowiedzi.

Motyw szlachty w literaturze polskiej różnych epok. Przedstaw na przykładzie wybranych utworów

Ocena:
18/20
Teza: Literatura odzwierciedlała przemiany pozycji i światopoglądu warstwy szlacheckiej.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca w szeroki sposób ukazuje obraz polskiej szlachty. Bogata bibliografia.