Pogotowie maturalne: Motywy literackie - Motyw żołnierza


Wizerunek żołnierza. Omów i porównaj różnorodne ujęcie motywu na przykładzie wybranych dzieł literackich i filmowych

Historia ludzkości obfituje w liczne konflikty zbrojne między przedstawicielami różnych plemion, narodów, państw i koalicji krajów. Powody wybuchu militarnych sporów były próby zdobycia dominacji, podporządkowania sobie innych terytoriów, próby zdobycia imperialnej pozycji. Za decyzjami rządzących, którzy wojnę traktowali jako przedłużenie polityki stały setki tysięcy a nawet miliony ofiar ludzkich – zarówno cywili jak i profesjonalnie do walki przygotowanych żołnierzy. Ci ostatni często byli bohaterami literatury. Także film uwieczniając konflikty zbrojne, wraz z całym ich okrucieństwem często kreował walczących bohaterów. W swej prezentacji przedstawię kilka postaci, które brały udział w wojnie, gotowych oddać swoje życie w walce o ojczyznę.
Andrzej Kmicic, zwany Babiniczem to bohater powieści „Potop” Henryka Sienkiewicza, która wprowadza nas w czasy wojen szwedzko-polskich. Powieść, podobnie jak inne części trylogii – „Ogniem i mieczem” oraz „Pan Wołodyjowski” w zamierzeniu autora powstał jako utwór „ku pokrzepieniu serc” Polaków, którzy starali się zachować tożsamość narodową mimo braku własnego państwa. Powieść napisana została w konkretnym celu ponad sto lat temu, jednak czas, który minął od jej powstania, nie zmniejszył jej atrakcyjności.
Życie Kmicica podzielić można na dwa etapy. Pierwszy to zdrada i upadek moralny, a drugi to ekspiacja i odnowienie. W młodości bohatera wychowywało pole walki. Uprawiał wojnę podjazdową, partyzancką, co ugruntowało jego dzikość i odwagę. Rządził się swoimi własnymi prawami, sam sobie był „sterem, żeglarzem, okrętem”. W tym okresie życia, patriotyzm był dla niego wartością podrzędną. Walczył głównie dla łupów, a w jego zachowaniu można było zauważyć żołnierską gwałtowność i impulsywność. Punktem zwrotnym w życiu Kmicica stała się rozmowa z księciem Bogusławem w Pilwiszkach, kiedy ten odsłonił przed nim zdradziecką grę swego stryja. Wtedy Andrzej dostrzegł przewrotność postępowania Radziwiłłów, wreszcie otworzyły mu się oczy.
Pierwszym krokiem do oczyszczenia bohatera było wypowiedzenie służby Januszowi Radziwiłłowi. Z Kmicica przeobraził się w Babinicza. Najważniejsza stała się dla niego ojczyzna, patriotyzm i honor. Przemierzał szlak bojowy z Litwy przez Warszawę, Częstochowę, Śląsk do Małopolski, a później na Podlasie, pod Warszawę i ponownie na Litwę walcząc ze Szwedami. Wsławił się znacznie podczas obrony Jasnej Góry, gdzie zorganizował obronę klasztoru i narażając swoje życie wysadził szwedzką kolubrynę. Uratował również z opresji króla polskiego w górskim wąwozie podczas jego powrotu do kraju. Z hulaszczego zawadiaki, warchoła, awanturnika i sługi zdrajcy przeobraził się w wielkiego bojownika o wolność narodu i jak przystało na prawdziwego żołnierza gotów był poświęcić siebie. Z dawnego Andrzeja pozostała Babiniczowi głównie odwaga, nie bał się ryzykować w imię honoru i narodu. Szybko zmazał grzechy z przeszłości a jego rehabilitacja połączona została z nadaniem mu starostwa i pozwoliła na zdobycie serca i ręki Oleńki, której był wierny przez całe życie. Andrzej Kmicic był po przemianie wewnętrznej wzorowym żołnierzem, odważnym, całkowicie oddanym ojczyźnie. Walczył w jej obronie niejednokrotnie narażając własne życie. Najważniejsze jest to, że zrozumiał swoje błędy i za wszelką cenę chciał je naprawiać. Udało mu się to bez wątpliwości.
Film jako młoda dziedzina sztuki oddaje motyw wojny w unikalny i niepowtarzalny sposób. Ekranizacja „Potopu” wyreżyserowana przez Jerzego Hoffmana była ówczesną superprodukcją, dziełem o niepowtarzalnym wyrazie. Po premierze Potop uzyskał entuzjastyczne recenzje krytyków, a doceniła go także wielomilionowa, licząca ponad 27 milionów widzów w kinach widownia. Film Hoffmana otrzymał liczne nagrody, między innymi przyznawane po raz pierwszy Złote Lwy na Festiwalu Polskich Filmów Fabularnych. Reżyser z pewnością był inspirowany samą powieścią Sienkiewicza. Jego wychowanie patriotyczne także było motorem w trakcie realizacji filmu Hoffman zekranizował powieść w duchu tradycyjnej interpretacji dzieła „ku pokrzepieniu serc”. Akcja filmu koncentruje się na perypetiach Andrzeja Kmicica oraz jego metamorfozie duchowej, spowodowanej przez miłość do Oleńki Billewiczówny. Na skutek wieku różnych wypadków narzeczeni zostają rozdzieleni, by po wielu przeżyciach w końcu połączyć się na zawsze. Równie istotnym wątkiem jest wątek polityczny – początkowa wierność Kmicica rodowi Radziwiłłów oraz jego stopniowa zmiana poglądów, owocująca zmianą nazwiska bohatera i jego walką incognito w obronie Jasnej Góry.
Główna postać filmu Kmicic w interpretacji znakomitego polskiego aktora Daniela Olbrychskiego jest połączeniem siedemnastowiecznego żołnierza – Zabijaki i „targanego konfliktami moralnymi młodego człowieka połowy wieku XX”. Narodową dyskusję wywołała obsada tej roli. Dla wielu osób aktor stał się wtedy wrogiem publicznym numer jeden. A jednak zdecydował się zagrać w „Potopie” Hoffmana i stworzył kreację daleko wykraczającą poza stereotypy filmu kostiumowego. Nakreślił postać sugestywną i prawdziwą w swoich sprzecznościach – z watażki i zabijaki udało mu się zrobić postać myślącą i nieomal tragiczną. Aktor przygotowywał się wszechstronnie, ażeby sprostać roli jak mówił Olbrychski: „(...) wiedziałem, że muszę zrobić z siebie kulturystę, ponieważ widz zna z lektury tę wspaniałą postać i marzy o tym, żeby prezentowała się jak najlepiej. Musiałem zadbać o wspaniale muskuły, dobrze jeździć konno, nauczyć się fechtunku”.Po premierze „Potopu” nie szczędzono aktorowi słów zachwytu, sam film zyskał wielką popularność i był nominowany do nagrody Oscara dla najlepszego filmu nieanglojęzycznego.

W czasie II wojny światowej dojrzało młode pokolenie Polaków, dla którego okupacja i hitlerowski terror stały się tragedią nie do udźwignięcia. Często pokolenie to określa się mianem Kolumbów – nazwy pochodzącej od tytułu książki Romana Bratnego pt. „Kolumbowie rocznik 20”. Bratny poświęcił ją pokoleniu, które przyszło na świat około 1920 roku, a wkraczało w dorosłość w czasie II wojny światowej. Bohaterami uczynił głównie inteligencką młodzież warszawską, a cała powieść ukazuje obraz ówczesnych polskich nastolatków biorących udział w zbrojnej konspiracji antyhitlerowskiej w szeregach AK. Autor oparł przypominającą zbeletryzowany zapis kronikarsko-reportażowy powieść na bogatym materiale autobiograficznym, ponieważ sam brał udział w opisanych wydarzeniach. Podczas okupacji niemieckiej był oficerem Armii Krajowej i walczył w powstaniu warszawskim oraz jako jeniec przebywał w obozie. II część powieści zatytułowana „Śmierć po raz drugi” dotyczy powstania warszawskiego. Głównymi bohaterami są żołnierze - dwudziestoletni chłopcy, wplątani nagle w dramatyczną historię narodu i zmuszeni do podejmowania trudnych, nierzadko tragicznych decyzji. Z właściwą ich wiekowi fantazją, poświęceniem, ale i ze świadomością ogromu ryzyka i odpowiedzialności podejmują nierówną walkę z wrogiem. Początkowo jest ona spontaniczna. Z czasem przeradza się jednak w zorganizowaną i dokładnie planowaną działalność dywersyjną. Wybuch powstania sprawia, że podejmują jawną walkę na barykadach. Uczestniczą w obronie Starego Miasta, a kiedy heroiczna obrona dobiega końca i ocalałe oddziały powstańcze szykują się do przejścia do Śródmieścia.
Wśród głównych bohaterów – młodych żołnierzy poznajemy Kolumba, czyli Stanisława Skiernika. Jej cechy autor zaczerpnął z rzeczywistych postaci. Kolumb w 1939 roku miał szesnaście lat. Bohater musi mierzyć się ze swym żydowskim pochodzeniem. Stara się być odważny ponieważ uważa, że „tchórza łatwiej posądzić o bycie Żydem”. Jest członkiem Szarych Szeregów, bierze udział w akcjach „małego sabotażu”, a następnie zdobywa stopień podchorążego. Po wybuchu powstania warszawskiego dowodzi drugą drużyną plutonu Zygmunta , zostaje kilkakrotnie ranny. Ze Starówki do Śródmieścia przenosi go kanałami sanitariuszka Niteczka, jego powstańcza miłość. Kiedy na Czerniakowie znów odnosi poważną ranę, dostaje się do niewoli po upadku dzielnicy. SS likwiduje rannych powstańców, jednak przed śmiercią ratuje Kolumba Niteczka. Swą postawą świadczy o wielkiej odwadze i patriotyzmie. Innym bohaterem-żołnierzem, o którym warto wspomnieć jest Zygmunt – „wysoki, opalony brunet”, który dzięki znajomością i zmysłowi organizacyjnemu świetnie nadaje się do walki w konspiracji. Podczas powstania dowodzi plutonem, następnie zostaje oficerem łącznikowym na Czerniakowie; ewakuuje się wraz z jednymi z ostatnich żołnierzy Ludowego Wojska Polskiego. Po zakończeniu wojny angażuje się w walkę z narzuconym w Polsce ustrojem, jednak w nowej roli nie potrafi się odnaleźć. Ukazane przykłady powstańców świadczą o niezwykłej dojrzałości i miłości do ojczyzny młodych żołnierzy. Ich hart ducha i postawą są częścią romantycznej legendy i na stałe wpisały się w kanon polskiej literatury.

Zupełnie inny, daleki od honorowych zasad i patriotycznych postaw odnajdziemy we współczesnym filmie Stevena Spielberga „Szeregowiec Rayan”. To wyprodukowany w 1998 roku dramat wojenny, opowiadający o wydarzeniach z czasów II wojny światowej. Tłem fabuły jest operacja Overlord, czyli lądowanie aliantów w Normandii w czerwcu 1944 roku. Amerykanie, dla których wojna w Europie dopiero się zaczynała, nie byli przygotowani na to, co ich spotka. W produkcji żołnierze giną masowo, często rozerwani wybuchami. Widzimy setki ciał, bezpardonową walkę, gdzie nie ma czasu na zajmowanie się jeńcami, więc ich się zabija. Bardziej wprawne oko zobaczy też wiele innych rzeczy np. nowoczesne efekty specjalne, czy też nowatorskie ujęcia kamery. Cały film oddaje kunszt reżyserski Spielberga. W produkcji nie zabrakło prawdziwych gwiazd aktorskich, na twarzach których widać strach, odwagę, cynizm i uśmiech. Wiele elementów jest uproszczonych bądź przejaskrawionych. Ale to wszystko służy jednemu celowi. Film budzi emocję. John Miller brawurowo zagrany przez Toma Hanksa wierzył, że walka, która ich czeka jest największym wyzwaniem tej wojny. Gdy alianci zdobyli plażę Omaha dostaje on rozkaz przedarcia się na tyły wroga i ocalenia jednego człowieka szeregowca Jamesa Ryana – najmłodszego z czterech braci, jedynego, który przeżył. Decyzję podejmuje generał Eisenhower, mając na uwadze, że matka poległych nie wytrzyma wiadomości o kolejnym zabitym dziecku. Cała scena zdobywania plaży ukazana jest perfekcyjnie. Podczas scen batalistycznych muzyki nie słyszy się ani razu, dzięki czemu zachowany został ich realizm. Wraz z grupą siedmiu śmiałków Miller przebija się przez terytorium wroga. Jego kompani poddają w wątpliwość cel misji – poświęcanie się dla jednego człowieka. W trakcie jej wykonywania giną kolejno. W końcu grupa dotarła do zrujnowanego francuskiego miasta, gdzie wśród żołnierzy pilnujących mostu odnaleźli Ryana. Ten, dowiadując się o śmierci wszystkich braci, zachował zimną krew. Nie chciał odchodzić, mówiąc że na to nie zasłużył i „musi pozostać z jedynymi braćmi, jacy mu zostali”. Grupa Millera przyłącza się do walczących i pomaga zorganizować obronę. Podczas potyczki z Niemcami giną niemal wszyscy członkowie grupy poszukującej Rayana. Umierającego Millera odnaleźli jedyni ocaleli z jego grupy – Reiben i Upham oraz Ryan. Tuż przed jego śmiercią Ryan wyznał, że nie zasługuje na powrót do domu. Miller powiedział mu prosto, żeby na to kiedyś zasłużył. Film opowiada nie tylko o odwadze walczących żołnierzy, ale głównie o przeżyciach wewnętrznych walczących – ich rozterkach, nadziejach i problemach.
Postać żołnierza ze względu na swą dynamikę i liczne przeżycia często występuje w literaturze i sztuce filmowej. Artyści kreują bardzo wyraziste postaci, takie jak Kmicic z „Potopu”, będące wzorcem pozytywnej metamorfozy, jak i przedstawiają przykładowych bohaterów, pragnąc oddać hołd poświęceniu i odwadze walczących. Militarna sceneria zawsze fascynowała twórców kina, widzów szczególnie zachwycają oglądane na wielkim ekranie batalistyczne sceny. Jednak także filmowcy w swej twórczości potrafili skupić się na psychice poszczególnych bohaterów i z szerokiego batalistycznego planu przejść do analizy postaw wybranych uczestników walk. Póki wojna będzie elementem ludzkiej cywilizacji, człowiek wciąż będzie próbował poznać zarówno przebieg konfliktu, jak i zgłębić psychikę walczących w niej żołnierzy.

strona:    1    2    3    4  





Literackie kreacje rycerza, żołnierza, spiskowca. Omów temat na wybranych przykładach

Ocena:
20/20
Teza: Realizacja motywu rycerza/żołnierza zależy od wyobraźni twórcy i opisania kilku podstawowych cech wojaka.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca w pełni realizuje wybrany temat. Poprawna bibliografia i ramowy plan prezentacji.

Jak literatura różnych epok przedstawia postać rycerza, wojownika, żołnierza? Analizując wybrane utwory, omów wzory heroicznych postaw oraz funkcję, jaką pełnią w tekście

Ocena:
20/20
Teza: W twórczości często odwoływano się do heroicznych czynów i przykładów niezwykłego męstwa.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca w sposób kompletny realizuje temat. Konsekwentna logika wywodu.

Motyw żołnierza-tułacza, żołnierza-powstańca w literaturze polskiej. Przedstaw temat, odwołując się do utworów z różnych epok

Ocena:
20/20
Teza: Prozatorskie i poetyckie przykłady żołnierzy świadczą najczęściej o niezłomności i patriotyzmie walczących, a także dokumentują trudne karty z polskiej historii.

Ocena opisowa nauczyciela: Prezentacja konkretna i poprawna.

Heros, wojownik, rycerz, żołnierz... Omów sposoby kreacji bohatera. Wykorzystaj wybrany materiał literacki

Ocena:
20/20
Teza: Ciągłość kreacji walczącego i poświęcającego się bohatera w literaturze.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca oparta na przemyślanej i spójnej koncepcji. W pełni realizuje temat.

Żołnierz, powstaniec, konspirator. Bohaterowie literatury doby zaborów. Przedstaw na wybranych przykładach

Ocena:
20/20
Teza: Popularność kreacji walczących bohaterów w epoce romantyzmu, pozytywizmu i Młodej Polski.

Ocena opisowa nauczyciela: Prezentacja zawiera bogate portrety wojowników o niepodległość Polski. Poprawny konspekt pracy.

Wizerunek żołnierza. Omów i porównaj różnorodne ujęcie motywu na przykładzie wybranych dzieł literackich i filmowych

Ocena:
20/20
Teza: Kreacje bohaterów walczących w imieniu swej ojczyzny, gotowych oddać za nią życie.

Ocena opisowa nauczyciela: Prezentacja oparta na ciekawych przykładach, pokazuje jak kreowano postaci żołnierzy w różnych epokach.