Pogotowie maturalne: Motywy literackie - Motywy fantastyczne


Przestrzenie nierealne, fantastyczne, zaświaty w literaturze. Omów rolę i sposób ich przedstawienia na podstawie wybranych tekstów

Wyobraźnia człowieka od wieków podpowiadała mu, że oprócz realnej postrzeganej zmysłami rzeczywistości istnieje odmienny świat. Dzięki religiom powstały zaświaty – miejsce przebywania bogów, ale także miejsce, w którym człowiek znajdzie się po śmierci. Ludzie nadwrażliwi, szamani odczuwali obecność dusz zmarłych a także sił reprezentujących odwieczną naturę. Dawne wierzenia z poszczególnych utworach spełniają one różnorodną rolę. W jednych tłumaczą świat i to co niezrozumiałe, w innych służą do ukazywania odwiecznych prawd moralnych, a czasem obnażają zło. Nikt nie jest pewien istnienia zaświatów, jednak ich prawdopodobieństwo stanowi odwieczną inspirację twórców każdej epoki. W swej prezentacji ukażę kilka z ciekawszych sposobów wykreowania przestrzeni fantastycznych w literaturze.

Mity są to narracyjne opowieści opisujące i organizujące wierzenia danej społeczności. Zawierają wiadomości o otaczającym, ludzkość świecie, opisują historię bogów, demonów, legendarnych bohaterów oraz historię stworzenia człowieka. Próbowały one dać wyjaśnienie odwiecznych zagadnień bytu ludzkiego, mistyki, życia i śmierci. Mitologia grecka jest jedną z prób wyjaśnienia tych zjawisk, zawiera nie tylko koncepcję dotyczącą narodzin świata, bogów i ludzi, ale także wyjaśnienia zjawisk przyrodniczych oraz ukształtowania terenu. Ludzie od niepamiętnych czasów tworzyli różne alternatywy do otaczającej nas rzeczywistości, czasem tworzono nierealne światy w celu wyjaśnienia niektórych zjawisk, określenia dobra i zła, nadaniu sensu ludzkiemu życiu czego przykładem są mitologie różnych kultur. Kolejnym powodem powstania takich utworów jest próba oderwania się od codziennego życia i powędrowania wyobraźnią do wymarzonego baśniowego otoczenia tak jak w literaturze fantasy.

Według wierzeń starożytnych Greków świat powstał z Chaosu, z mieszaniny żywiołów, z której wyłonili się bogowie. Najpierw Gaja-ziemia i Uranos-niebo, potem tytani, cyklopi, giganci. Rozpoczynają oni walkę o władzę. Obce są im pojęcia etyczne, moralność. Są okrutni bezwzględni, źli. Dopiero zwycięstwo bogów olimpijskich kończy gigantomachię. Bogowie dzielą pomiędzy siebie świat, co kończy wojnę. Bogów jest wielu (politeizm –wielobóstwo), każde zjawisko otaczającego świata ma swego boga, bożka, boginię. Królem bogów, panem nieba, władcą piorunów był Zeus. Hera jego małżonka, była opiekunka kobiet i małżeństwa. Posejdon był władcą mórz, Hades – podziemia, Demeter była boginią urodzaju. Bogowie są piękni, mają zalety i wady. Różni ich od ludzi nieśmiertelność uzyskiwana dzięki piciu nektaru. Nie są im obce zdrady, miłostki, złość, okrucieństwo, prowadzą ze sobą walki, bywają podstępni i mściwi. Cenią też radość życia, pragną przygód, zwycięstw, sukcesów- a więc mają typowo ludzkie cechy. Świata nie stworzyli bogowie, ale powstawał on wraz z nimi. Ziemia była płaska w kształcie dysku unosiła się nad wodami, a nad nią zawieszone było sklepienie niebieskie.

Z powstaniem człowieka wiązały się różne opowieści, jednak wyróżnić można dwie najpopularniejsze. Pierwsza głosi ze człowiek był dziełem tytana Prometeusza, który ulepił go ,,z gliny pomieszanej ze łzami” i dał mu duszę „z ognia niebieskiego, którego kilka iskier ukradł z rydwanu słońca”. Druga opisuje cztery wieki ludzkości. Najpierw za czasów panowania Kronosa ludzie byli nieśmiertelni, żyli w dostatku, bez pracy i trosk. Następnie nastał wiek srebrny, ludzie rozwijali się powoli, okres dzieciństwa trwał 100 lat a gdy dochodzono do wieku dojrzałego życie stawało się krótkie i pełne trosk. Ponieważ nie chciano składać ofiar bogom, Zeus wytępił wszystkich ludzi. W wieku brązowym żyło plemię gwałtowne, miłujące wojnę. Dokonywano czynów wielkich i niezwykłych które nie powtórzyły się w wieku następnym, żelaznym, który trwa do dzisiaj. Po śmierci ludzie trafiali do świata zmarłych – Hadesu. Kraina ta dzieliła się na 3 części: wyjątkowo zasłużeni ludzie żyli odtąd błogo na Polach Elizejskich. Niczym nie wyróżniający się szli do Erebu. Najwięksi grzesznicy i ci, którzy narazili się bogom byli strącani do najniżej położonej i najstraszniejszej części - Tartaru, gdzie cierpieli wieczne męki. Grecy tworzyli swoją mitologię, aby wyjaśnić zdarzenia mające miejsce w codziennym życiu: tak np. piorunami rzucał Zeus, wybuchy wulkanu Etny były spowodowane tym ze Zeus pokonawszy Tyfona przywalił go wyspą Sycylią a przez krater bucha ogień pokonanego potwora.

Romantyzm to okres w dziejach kultury i literatury europejskiej przełomu XVIII i XIX wieku. Nurt ten zakłada dominację emocji nad rozsądkiem, uczuć nad rozumem, jednostki nad społeczeństwem. Oznacza również szczególną rolę wyobraźni, bunt przeciwko zasadom, dążenie do zgłębienia tajemnic bytu i psychiki ludzkiej. Romantyzm charakteryzuje wiara, że poznać sprawy niedostępne rozumowi można jedynie intuicyjnie, poprzez natchnienie, wizje lub sny. Charakteryzuje się także niezadowoleniem z rzeczywistości i chęcią jej dopełnienia. Dlatego nieodłączną częścią tej epoki jest sfera fantastyki. To właśnie romantycy wprowadzili do swoich utworów świat irracjonalny. Jednocześnie owej irracjonalności przypisywali wiele różnych ról. Pragnęli w ten sposób przekazać pewne prawdy, które według nich były słuszne i godne uwagi.

„Dziady” Adama Mickiewicza są uważane za wzorcowy utwór romantyczny. Poeta w doskonały sposób połączył w owym dramacie świat realny ze światem pozaziemskim. W części II „Dziadów” mamy do czynienia z ludowym obyczajem odbywającym się w noc przed Zaduszkami. Wszystko odbywa się w kaplicy cmentarnej. Lud wiejski pod przewodnictwem Guślarza wywołuje kolejno duchy znajdujące się w czyśćcu, aby pomóc im dostać się do nieba. Jako pierwsze przybywają duchy lekkie – dzieci. Proszą o ziarnka gorczycy, ponieważ za życia ziemskiego nie doznały goryczy ani bólu. Brak cierpienia oznacza złamanie nakazu ludzkiej solidarności. Duchy otrzymują więc to o co proszą i Guślarz odpędza je zaklęciami. Natomiast gdy pojawia się widmo okrutnego dziedzica tej wioski i błaga o garść pożywienia i napój, ptactwo symbolizujące jego poddanych wyrywa mu pokarm. Widmo skazane jest na wieczne pragnienie i głód. Chór wykrzykuje słowa, których sens jest jednoznaczny – jeśli ktoś w całym swoim życiu nie znał człowieczeństwa ani litości, temu pomóc nie można i nie zostanie zbawiony. Sytuacja ta ukazuje ówczesne nastroje antyfeudalne. Okrutny właściciel skazany jest na wieczne cierpienie. Romantycy nie akceptowali feudalnej struktury społecznej i absolutystycznych rządów. Obecność tej zjawy wprowadza także atmosferę grozy.

Rolą tej sceny dramatu jest przekazanie uniwersalnych prawd moralnych, iż grzechy popełnione za życia mają ogromny wpływ na życie po śmierci. Daje też świadectwo temu, jak trafne są wierzenia ludu i jak autentyczny jest kanon moralistyki ludowej. Rytuały obrzędowe zostają nagle zakłócone pojawieniem się dziwnego widma. Wskazuje palcem na swoje serce, milczy cały czas, nie odpowiada na pytania, nie reaguje na zaklęcia i nie chce odejść. Wedle wierzeń ludowych, milcząca zjawa to duch osoby żywej. Kroczy w stronę jednej z wieśniaczek i wpatruje się w nią. Ta zaś uśmiecha się i wodzi za nim wzrokiem. Guślarz nakazuje więc wyprowadzić dziewczynę z kaplicy. Scena ta wprowadza do utworu niebywałą tajemniczość, milczące widmo obrazuje fakt, iż nie wszystko można objąć ludzkim rozumem. Z części II „Dziadów” wynika, że możliwe jest obcowanie żywych i umarłych. Świat nadprzyrodzony ma moc ingerowania w sprawy ziemskie i odwrotnie.

Świat fantastyczny występuje w „Mistrzu i Małgorzacie” równolegle do świata rzeczywistego. Wiąże się przede wszystkim z przybyciem do Moskwy w latach trzydziestych szatana – Wolanda oraz jego świty. Burzą oni znany mieszkańcom miasta porządek, demaskując absurdy panującego systemu. Wszystkie złe moce ukazane w utworze nie czynią niemoralnych występków. Karzą jedynie winnych, dobrym umożliwiają osiągnięcie szczęścia. Pan piekieł nie jest uosobieniem zła, ani zbuntowanym aniołem. Zna tajemnice świata i człowieka. Jego świta wprowadza w materię powieści nastrój błazenady i groteski. To oni wywołują w Moskwie skandale, rozbijają schematy i układy. Zagrażają tylko temu, co zepsute i złe.

Autor tworzy swój własny obraz diabła i jego celów względem ludzi i świata. Woland wraz ze swoją piekielną trupą przybywa do Moskwy by wydać coroczny bal, a także rozliczyć się z mieszkańcami miasta, za ich niecne uczynki. Szatanowi towarzyszy kot, który posiada wszystkie ludzkie cechy i zachowania, chodzi na tylnych łapach, jada przy stole, grywa w karty, itp. Jego nieodłącznym kompanem jest osobliwie wyglądający Korowiow, ubrany w tandetne odzienie i wyposażony w dziwaczne przedmioty. Pełni funkcję prawej ręki Wolanda. Tej trójce towarzyszy również wyborny strzelec Asasello, będący demonem pustyni oraz Hella - wampirzyca. Nie wstydzi się nagości, paradując bez ubioru przed piekielną trupą, która również nie przywiązuje do tego zbytniej uwagi oraz pełni funkcję pokojówki i opiekuje się Wolandem. Sam szatan zaś koordynuje działania swych pomocników. Charakteryzuje go spokój, rozwaga i wytworność.

Jak i we wcześniejszych utworach, tak i w powieści Bułhakowa, fantastyczne postaci otoczone są osobliwymi rekwizytami. Magiczny globus Wolanda, jego laska czy też charakterystyczny, pęknięty monokl Korowiowa oraz magiczny krem, który odmłodził Małgorzatę i jej służącą Nataszę, to tylko niektóre z nich. Na szczególną uwagę zasługuje jednak bal, wydany przez szatana. Cały rytuał przygotowania Margot do przyjęcia jest nadzwyczajny i zaskakujący. Zjawiający się na balu, to umarli, którzy popełnili za życia różnorakie przestępstwa bądź inne, niecne uczynki. Przybywają przez komin, w trumnach, bądź pod postacią ludzkich szkieletów. Z wielką czcią witają Małgorzatę, z namaszczeniem całując jej kolano, ukazując w ten sposób ich szacunek i podziw dla gospodyni tego wielkiego i pięknego przyjęcia. Pojawienie się szatana i jego świty w Moskwie wiąże się również z mnóstwem innych, nadprzyrodzonych zjawisk, a także nieprzyzwoitych wypadków, jak na przykład tych, które miały miejsce w teatrze, to jest pojawienie się fałszywych pieniędzy, pozbawienie głowy konferansjera, demaskacja pozornie czcigodnego obywatela Moskwy, czy chociażby pozbawienie odzienia przybyłych na przedstawienie panien.

Szatan staje się rzecznikiem i obrońcą wartości pozytywnych, prawdy, sprawiedliwości i dobra. Obnaża absurdy, tragedię i dramat życia codziennego w systemie totalitarnym. Szatan przybywa po to, by ukazać zło i wymierzyć karę. Złem są zasady i mechanizmy, którymi kierują się ludzie. Grzechem jest narzucanie myśli , przekonań i zniszczenie wartości cywilizacji. Nie ma Boga, nie ma diabla. Jest partia, wyrocznia życia i śmierci, to jej trzeba być wiernopoddańczym. I to jest zło, którego nawet Woland nie potrafi i nie ma siły unicestwić. W powieści Bułhakowa percepcja świata pozazmysłowego przez bohaterów ma za zadanie obnażyć zepsutą rzeczywistość.

Przedstawione przykłady pokazują, jak różnorodna i pełna niespodzianek jest przestrzeń nierealna. Wiąże się z wierzeniami starożytnych o powstaniu świata i obecności całego panteonu bogów, którzy ingerowali w ludzkie życie. W romantyzmie sfera zaświatów była istotna. Pokazywała jak bogaty jest świat, pobudzała wyobraźnię zarówno artystów, jak i twórców. Świat fantastyki pojawia się bardzo często w XX i XXI wieku, o czym świadczy popularność literatury fantastycznej. Kolejni twórcy przywoływali nierealne przestrzenie, by przekazać ważne prawdy o współczesnych. Moim zdaniem wprowadzenie do literatury fantastycznej rzeczywistości wzbogaca ją i poszerza możliwości literackiej dyskusji o człowieku, jego miejscu w świecie i kondycji.

strona:    1    2    3    4    5  





Przedstaw światy fantastyczne w wybranych utworach z dziedziny literatury i filmu

Ocena:
20/20
Teza: Fantastyka jest jedną z metod opisywania świata.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca bardzo wnikliwa i szczegółowa, świadczy o zaangażowaniu autora i znajomości omawianej materii.

Światy baśniowe w literaturze i filmie. Omów na dowolnie wybranych przykładach

Ocena:
20/20
Teza: Motywy baśniowe pełnią wielorakie funkcje w utworach różnych rodzajów i gatunków.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca przedstawia motywy baśniowe występujące w dziełach dawnych i współczesnych. Bogata bibliografia, Płynny, dojrzały język wypowiedzi.

Istoty magiczne i ich rola w utworach literackich. Dokonaj analizy zgromadzonego materiału

Ocena:
20/20
Teza: Przedstawienie wybranych istot magicznych oraz określenie ich funkcji w utworach literackich.

Ocena opisowa nauczyciela: Bardzo szczegółowa praca charakteryzująca wiele fantastycznych postaci. Ciekawa prezentacja multimedialna.

Mitologiczne, historyczne i popkulturowe odniesienia w literaturze fantasy

Ocena:
20/20
Teza: W literaturze fantasy istnieje wiele różnych odniesień mitologicznych, historycznych i popkulturowych.

Ocena opisowa nauczyciela: Świetna prezentacja pokazująca jak wiele wątków i motywów wykorzystuje literatura fantastyczna.

Omów funkcje świata fantastycznego, analizując wybrane utwory literackie

Ocena:
20/20
Teza: Poszczególne opisy odwołujące się do świata fantastyki przywoływała i utrwalała literatura, przypisując im bardzo różnorodne funkcje.

Ocena opisowa nauczyciela: Prezentacja ciekawa, w pełni oddająca różnorodność fantastycznych światów i bogactwo funkcji jakie pełnią.

Przestrzenie nierealne, fantastyczne, zaświaty w literaturze. Omów rolę i sposób ich przedstawienia na podstawie wybranych tekstów

Ocena:
20/20
Teza: Prawdopodobieństwo istnienia fantastycznych przestrzeni stanowi odwieczną inspirację twórców każdej epoki.

Ocena opisowa nauczyciela: Prezentacja odwołuje się do trzech klasycznych przykładów literackich całościowo ukazując przestrzenie pozaziemskie i ich role w literaturze.

Fantastyka w literaturze romantycznej. Przedstaw elementy fantastyczne i pełnioną przez nie rolę na wybranych przykładach

Ocena:
19/20
Teza: Romantycy wprowadzili do swoich utworów świat irracjonalny, któremu przypisywali wiele różnych ról.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca wnikliwie, na wielu przykładach ilustruje opisywane zagadnienie.

Postacie fantastyczne i ich funkcje w wybranych utworach. Przedstaw na wybranych przykładach

Ocena:
19/20
Teza: Podstawową rolą wprowadzenia istot fantastycznych do dzieł jest urozmaicenie i wzbogacenie fabuły.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca wnikliwie analizuje zagadnienie występowania fantastycznych istot. Widać zaangażowanie autora. Drobne usterki językowe.

Ewolucja powieści science-fiction. Przedstaw na wybranych przykładach

Ocena:
19/20
Teza: Ewolucja powieści science-fiction przebiegała od powieści przygodowej do utworów poruszających zagadnienia filozoficzne i etyczne.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca przemyślana i dojrzała. Wnikliwie analizuje opisywane zagadnienie. Poprawny język wypowiedzi.

Przedstaw różnorodne sposoby kreowania świata magii i fantastyki

Ocena:
19/20
Teza: Fantasy to gatunek literacki, który wykorzystuje magię i inne moce nadnaturalne jako pierwszorzędny element akcji tematu przewodniego i/lub scenerii.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca poprawna. Właściwa bibliografia, ciekawie poprowadzony wątek.

Fikcja i realizm w twórczości J.R.R. Tolkiena. Przeanalizuj na wybranych przykładach

Ocena:
19/20
Teza: Twórczość J.R.R. Tolkiena jako arcydzieło wyobraźni, skarbnica fikcyjnych obrazów i ostoja prawdziwych wartości.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca nietuzinkowa. Dobrze ukazane przykłady z twórczości. Bogata literatura przedmiotu.

Wizja przyszłości w różnych tekstach kultury. Przedstaw temat, analizując wybrane utwory

Ocena:
19/20
Teza: Współcześni twórcy futurystyczni przedstawiają przyszłość jako czas upadku człowieka i jego próby ucieczki od rzeczywistości.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca oryginalna, świadczy o własnym myśleniu autora. Ciekawa bibliografia i treść.

Motywy baśniowe w literaturze różnych epok. Przedstaw na wybranych przykładach

Ocena:
19/20
Teza: Motywy baśniowe i magiczne pogłębiają wymowę utworu i sprzyjają zwielokrotnieniu sposobów jego interpretacji.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca napisana poprawnym językiem. Ciekawe przykłady i ich interpretacja.

Science fiction a fantasy. Odwołując się do wybranych przykładów literatury fantastycznej, przedstaw podobieństwa i różnice w kreacji świata w obu odmianach gatunkowych

Ocena:
19/20
Teza: Zarówno science-fiction, jak i fantasy, otwierają przed czytelnikiem zupełnie nowe i niewyobrażalne światy.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca na celowo wybranych lekturach analizuje temat. Poprawna konstrukcja, ciekawe wnioski.

Wskaż obecność mitu i fantastyki w kreowaniu świata przedstawionego w powieściach fantasy

Ocena:
19/20
Teza: Podstawą budowania świata przedstawionego w utworach fantasy są fantastyka i mity.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca w sposób ciekawy ukazuje związek mitologii z literaturą fantasy. Należy docenić własne myślenie autora.

Zjawy, duchy, sny i wizje. Analizując wybrane utwory literackie, omów funkcje, jakie pełnią one w tekstach

Ocena:
19/20
Teza: Zjawy, duchy, sny i wizje pełniły w literaturze bardzo wiele funkcji - w zależności od formy i przekazu treści.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca zwięzła, oparta na powszechnie znanych utworach.

Konwencja fantasy i science fiction w wybranych utworach literackich. Scharakteryzuj i oceń popularność tego gatunku

Ocena:
19/20
Teza: Choć literatura fantasy i science-fiction zaliczana jest najczęściej do literatury popularnej, jednak niektóre z utworów napisanych w tych gatunkach na stałe weszły do kanonu światowej literatury.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca w skrócie przedstawia założenia wybranych gatunków fantastycznych. Można bardziej rozbudować realizację gatunku na wskazanych w bibliografii przykładach.

Świat pozazmysłowy, irracjonalny, metafizyka w literaturze i filmie. Przedstaw na wybranych przykładach

Ocena:
18/20
Teza: Poprzez pokazywanie bohaterów literackich i filmowych stykających się z ponadzmysłowym, nierealnym światem autorzy starają się pokazać bogactwo nastrojów, doznań i wewnętrznych przeżyć ludzkiej psychiki.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca w ciekawy sposób realizuje temat. Pokazuje różne wymiary nierealnego świata. Interesujące wnioski. Rozbudowany plan ramowy.

Baśniowe i średniowieczne motywy w literaturze fantasy. Omów, opierając się na wybranych dziełach

Ocena:
18/20
Teza: Motywy powiązane z epoką średniowiecza oraz zaczerpnięte z baśni są jednymi z wielu różnych motywów pojawiających się w literaturze fantasy.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca poprawna, widać inwencję autora. Dobry styl wypowiedzi.

Mity i legendy wykorzystywane we współczesnych utworach fantasy. Omów na wybranych przykładach

Ocena:
17/20
Teza: Książki fantasy wiele czerpią z dawnych legend oraz z mitów różnych kultur.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca zwięzła. Prawidłowo realizuje temat. Liczne przykłady z literatury spoza kanonu.

Wizje fantastycznego świata w mitologii oraz utworach współczesnych

Ocena:
17/20
Teza: Literatura fantasy czy mitologia z założenia kreuje inne światy, jednak ma w tym różne cele.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca poprawna. W ciekawy sposób opisuje świat mitów i świat fantasy. Drobne usterki gramatyczne.