Pogotowie maturalne: Motywy literackie - Motyw totalitaryzmu


Totalitaryzm w literaturze XX wieku. Przedstaw i porównaj sposoby jego kreacji w wybranych tekstach kultury

Wiek XX był pod wieloma względami bardzo wyjątkowy. Zapisał się w historii bowiem nie tylko jako stulecie dynamicznego rozwoju nauk, podniesienia standardu życia, przyniósł też wiele znaczących wydarzeń, które miały wpływ nie tylko na los ludzi, którym przyszło żyć w tamtym okresie, ale także na historię późniejszych pokoleń. Postęp cywilizacyjny otworzył nowe perspektywy poznania rzeczywistości otaczającej człowieka. Człowiek wieku XX to niewątpliwie badacz, odkrywca śmiało spoglądający w przyszłość, a dzięki swoim wynalazkom, tworzący nową wizję lepszego świata.

Karty historii zapisały także wydarzenia, które wpłynęły na zbiorową świadomość ludzi, zmieniając bezpowrotnie oblicze Europy i świata. Gwałtowne przemiany społeczne, narodziny nowych idei, dominacja mocarstw, konflikty zbrojne, ekspansja terytorialna, dynamiczne zmiany w grupie rządzącej, wzrost zainteresowania rasizmem i nacjonalizmem – to wszystko spowodowało, że człowiek z przerażeniem patrzył na upadek zasad etyki i moralności, bał się o swoje życie.

Najważniejszym wydarzeniem, które kładzie się cieniem na całym XX wieku i odcisnęło krwawe piętno na życiu ludzi, był oczywiście wybuch obu wojen światowych. Obie przyniosły okrucieństwo, straty materialne, zniszczenia jakich człowiek dotąd nie znał. Zanim jednak doszło do konfliktów zbrojnych i masowych eksterminacji narodziła się ideologia, która dała im początek, zwana później totalitaryzmem. Przyniosła ona nowe spojrzenie ludzi na relację państwo – człowiek oraz na sprawowanie władzy. A zatem czym jest ów totalitaryzm i jaki obraz państwa proponuje? Według encyklopedii „Wikipedia” totalitaryzm był to charakterystyczny dla XX – wiecznych reżimów dyktatorskich system rządów dążący do całkowitego podporządkowania społeczeństwa państwu za pomocą monopolu informacyjnego i propagandy, ideologii państwowej, terroru tajnych służb i masowej monopartii.

Najważniejszymi przykładami państw totalitarnych są narodowo – socjalistyczna III Rzesza Adolfa Hitlera, stalinowski Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich Józefa Stalina oraz komunistyczne Chiny Mao Zedonga. Te kraje ze względu na swój potencjał ekonomiczny, liczbę ludności i potęgę militarną oraz agresywność i zaborczość, odgrywały największą rolę w kształtowaniu nowego świata, zgodnie z ideami totalitaryzmu. W jaki zatem sposób literatura podejmuje kwestię totalitaryzmu? Jaki jego obraz się z niej wyłania? Prześledźmy to na przykładach dzieł współczesnych twórców.

„Medaliony” Zofii Nałkowskiej są utworem wyjątkowym ze względu na sposób obrazowania i mówienia o tym, jakie zagrożenia niesie totalitaryzm dla jednostki. Utwór to zaledwie osiem opowiadań, kilkadziesiąt stron, a jest najbardziej wstrząsającym świadectwem minionej epoki, świadectwem okrucieństwa hitlerowskich zbrodni, rzeczywistości obozów zagłady, morderczej pracy, nieludzkiego traktowania człowieka. Spokojne wstępy kolejnych opowiadań niepostrzeżenie przekształcają się w zapis okrucieństwa II wojny światowej, ukazywany poprzez wykaz suchych informacji, beznamiętnego wyliczania. Nałkowska stosując kontrasty chciała, by w opowiadaniach przemówiły z całą mocą fakty i tylko fakty. Autorka nie wdaje się w zbędne interpretacje, wyjaśnianie, doszukiwanie się przyczyn działania bohaterów, ich usprawiedliwianie bądź próby analizowania zachowań. „Medaliony” mają charakter i wartość dokumentów, przekazując w niesamowity sposób psychiczną atmosferę lat okupacji, uzmysławiając ciężar tych doświadczeń, przekraczających ludzką wytrzymałość. Przyjrzyjmy się zatem jednemu z opowiadań, które nosi tytuł „Profesor Spanner”.

Opowiadanie to jest tak naprawdę sprawozdaniem z przesłuchania młodego człowieka, który w okresie wojny pracował przy preparowaniu ludzkich zwłok. Chłopak opowiadana o szczegółach produkcji, sposobach działania fabryki. Mówi bardzo spokojnie, bez śladu emocji. W swojej pracy i działaniu profesora nie widzi nic nadzwyczajnego, niezwykłego. Całą sytuację przyjmuje w sposób naturalny, a obcowanie z setkami ciał i liczne okrutne eksperymenty na ludziach, nie robią na nim wrażenia. Pracę traktował jako źródło dochodów i obowiązek wobec państwa. Chłopak opowiada rzeczowo, a w jego odpowiedziach nie ma śladu komentarza.

Zofia Nałkowska tym opowiadaniem ukazała jedną z najbardziej przejmujących prawd o tym, jak totalitaryzm niszczy psychikę człowieka, rujnuje i zabija wrażliwość moralną. Autorka oskarża nazizm o to, że normalnego chłopaka, nie mającego dotąd nic wspólnego z mechanizmem zbrodni, doprowadził do całkowitej obojętności na krzywdzę innych, że zabił w nim zdolność do protestu, do świadomości winy, przerażenia. Zeznanie chłopaka jest wstrząsające. Najbardziej oburzające jest zdanie: „…W Niemczech, można powiedzieć, umieją zrobić coś z niczego…” Tym czymś jest mydło – surowiec poszukiwany i ceniony w latach wojny. Owo coś jest przeciwstawione niczemu, czyli martwemu ciału ludzkiemu. Doskonale odzwierciedla ono skalę wartości narzuconą chłopakowi przez faszyzm. Ukazanie ogromu zniszczeń, jakich dokonała okupacja totalitarna w psychice ludzi jest jedną z największych wartości „Medalionów”.

Minimum treści, maksimum przekazu – tak można by powiedzieć o każdym z cyklu opowiadań. Nałkowska nie daje nam opisów przeżyć wewnętrznych bohaterów, bo uważa, że fakty mówią same za siebie, są świadectwem aż nadto wymownym. Autorka bardzo subtelnie zaznacza swoją obecność za pośrednictwem takiego zestawienia zdań, ukazania sytuacji i wyeksponowania pewnych elementów wypowiedzi bohaterów, aby czytelnik sam pojął cały dramatyzm sytuacji. Utwory cechuje wielka siła wyrazu, skromność i niemalże surowość formy, co jest właśnie ich największym atutem. „Medaliony” wpisały się w nurt literatury wojennej jako wyjątkowe świadectwo minionej epoki, której najtragiczniejsze karty historii zapisuje wpływ totalitaryzmu na relacje międzyludzkie i na samą jednostkę.

Mówiąc o skutkach, jakie wywołały działania totalitarnych reżimów na psychikę i moralność jednostki, nie można zapomnieć o opowiadaniach Tadeusza Borowskiego. Poeta, prozaik, człowiek z pokolenia Kolumbów, a więc jego młodość przypadła na lata wojennej zawieruchy. Borowski, więzień Auschwitz i Dachau, zostawił po sobie jedno z najbardziej poruszających świadectw wojennej rzeczywistości, machiny zabijania, która okupanci doprowadzili do perfekcji – obozów zagłady. Pisarz czuł się zobowiązany wobec pomordowanych i tych ocalonych więźniów, dlatego chciał przekazać światu pełną prawdę o obozach, bez ubarwiania czy przemilczenia niewygodnych faktów. Borowski jako jedyny odważył się powiedzieć o obozach więcej, niż to robiono dotychczas. W swoich opowiadaniach posłużył się tak zwaną prozą behawiorystyczną, czyli zrezygnował z analizy psychologicznej bohaterów na rzecz prezentacji ich zewnętrznych reakcji.

Wybierzmy jedno z opowiadań, by przekonać się, jak taki sposób przedstawiania rzeczywistości wpływa na obraz świata. „Proszę Państwa do gazu” to tytuł utworu, który pokazuje fragment obozowej codzienności: rozładunek transportu Sosnowiec – Będzin, jednego z niezliczonych, który przywiózł ludzi wraz z ich dobytkiem do pracy, a tych, którzy się do niej nie nadawali, na śmierć w komorze gazowej. Tadek, bohater opowiadań, jest więźniem, z perspektywy którego oglądamy świat obozu. Wraz z innymi członkami Kanady (grupa ludzi odpowiedzialna za zrabowane więźniom rzeczy), bierze bezpośredni udział w tym rozładunku. Brutalne opisy zawartości wagonów i reakcje organizmu bohatera mocno działają na wyobraźnię czytelnika. Dominuje w nich dosłowność, konkret, cielesność, zmysłowe wrażenia. Detaliczność opisów wyostrza obraz transportu.

Mamy tutaj dwa całkiem różne światy. Z jednej strony Ci, którzy przyjechali z nadzieją na życie, Żydzi, Ormianie, Polacy i inni, a spotkał ich tylko strach, brutalność, mordercza praca, wreszcie komora gazowa, szubienica lub strzał z pistoletu. Brak litości czy współczucia dla słabości, kalectwa, inności, odmienności. Odebrano im wszystko, od materialnych dóbr po te najważniejszą – ludzką godność, prawo do decydowania o sobie. Potraktowano ich jak przedmioty, na które patrzy się tylko pod kątem przydatności do pracy, wydajności. Z drugiej strony stoją Ci, którzy czerpią korzyści z masowych transportów – Niemcy. Zachowują się oni tak, jak gdyby uważali, że śmierć przywiezionych ludzi jest jedynym słusznym rozwiązaniem europejskich problemów. Nie liczy się dla nich ból, krzywda, cierpienie moralne, strach pokonanych, zniewolonych. Ważne by skorzystać z ich darmowej siły roboczej, majątku, jedzenia, kosztowności jakie przywiozą, z wszystkiego, co może mieć jakąś wartość. Dla Niemców bowiem nic nie mogło się zmarnować, co pokazała doskonale Nałkowska w „Medalionach”.

Na granicy tych dwóch światów stoją tacy ludzie jak Tadek, więźniowie obozu. Jedni z nich wykonują swoje czynności nie pierwszy raz, dlatego obcowanie z bólem, strachem, obrzydzeniem jest dla nich zwykłym zajęciem. Ich zadaniem jest przeszukać rzeczy przytransportowanych pod kątem jedzenia, kosztowności, perfum, ubrań, alkoholu, wszystkiego co pozwoliłoby im przetrwać. Znają przeznaczenie ludzi przybyłych z transportem, ale wolą się z nimi nie solidaryzować, dbają o siebie, nie buntują się, są nieczuli i obojętni, bo wiedzą, że w obozie granica między byciem potrzebnym a bezużytecznym jest prawie niezauważalna. Tadek bierze udział w rozładunku pierwszy raz, nie jest jeszcze zniszczony psychicznie przez inną, obozową moralność. To, co widzi przerasta go. Jest pod silnym wrażeniem okrucieństwa. Praca na rampie powoduje torsje, słabość.

Obóz został ukazany przez Borowskiego jako kombinat masowej śmierci, w którym giną serki, tysiące ludzi w sposób systematyczny, zorganizowany. W systemie obozowym reguły gry zostały narzucone ogromnym masom ludzi przez małą grupkę oprawców. Borowski w swoich opowiadaniach próbuje wyjaśnić, skąd w człowieku bierze się postawa całkowitej obojętności na krzywdę innych. Co sprawia, że matka potrafi porzucić swoje dziecko, by ocalić siebie? Według autora poczucie zagrożenia, konieczność codziennej walki o życie, tworzą w człowieku całkiem nowy sposób myślenia. Człowiek, który uległ lagrowaniu pragnie za wszelką cenę ocalić życie, własne życie. Nie ważne jakim kosztem. By przetrwać musi nauczyć się doktryn obowiązujących w obozie. Jest w stanie nauczyć się kraść, kłamać, szpiegować, oszukiwać, mordować. Niszczenie odruchów człowieczeństwa sprawia, że człowiek czuje się upokorzony, pozbawiony godności, staje się bezdusznym potworem. W opowiadaniach Borowskiego nie ma miejsca na heroiczne postawy, walkę z ciemiężcą. Człowiek w obliczu zagrożenia nie kieruje się sumieniem, a instynktem przetrwania. Wszelkie wzniosłe słowa, ideały w konfrontacji z walką o życie przestają mieć znaczenie. To właśnie pokazuje Tadeusz Borowski w swoich opowiadaniach. Autor sam nie wytrzymał brzemienia ciężkich doświadczeń i wspomnień II wojny światowej – popełnił samobójstwo w kilka lat po jej zakończeniu.

Genezy powstania kolejnego utworu, który także przynosi obraz totalitaryzmu, należy również szukać, jak w przypadku Borowskiego, w biografii jego twórcy, byłego więźnia sowieckiego łagru. Z przeżyć Gustawa Herlinga-Grudzińskiego i jego obserwacji powstał „Inny świat”. Książka prezentuje obraz obozu Jercewo pod Archangielskiem, gdzie trafił pisarz w roku 1940, skazany niewinnie za rzekome szpiegostwo na rzecz wywiadu niemieckiego. Książka to przykład swoistej analizy komunistycznego totalitaryzmu oraz refleksja na temat postaw ludzkich w obliczu ekstremalnych warunków życia, na które skazywał człowieka bezwzględny system. Przykład wyjątkowy w swej wymowie, bo oparty na osobistych doświadczeniach, ale jednocześnie nie pozbawiony uogólnień, interpretacji, sądów o systemie, metodach działania. Grudziński podobnie jak Borowski próbuje przeanalizować postawy ludzkie w obliczu zagrożenia. W jego utworze znalazło się jednak miejsce na próbę pokazania, że człowiek nawet w tak trudnej sytuacji potrafi wykazać się heroizmem, współczuciem i odwagą w walce o swoją godność.

Akcja utworu toczy się w jednym z wielu łagrów w ówczesnym ZSRR na Syberii, gdzie zsyłano przeciwników systemu, nawet za samo tylko podejrzenie o działanie przeciwko państwu. Proces, tortury, bicie, wymuszanie zeznań, znęcanie się psychicznie, wreszcie wyrok. Potem już tylko rzędy baraków otoczonych kolczastym drutem, prowizoryczne prycze, głodowe racje żywnościowe i wyręb lasu prowadzony w zabójczo niskiej temperaturze. Nadludzka praca, nieludzki wysiłek, rywalizacja o każdą łyżkę pokarmu, współzawodnictwo doprowadzone do absurdu, walka o życie za wszelką cenę. Bezwzględna eksploatacja organizmu, rewizje, przemoc w najróżniejszej formie, brak jakiejkolwiek opieki medycznej, w razie choroby śmierć lub oczekiwanie na nią w potwornych warunkach trupiarni. Szpital, dom swidanij, wychodnij dien – to małe oazy normalności, a raczej jej namiastki w tym bezwzględnym świecie. Tak system łamał wrogów, niszczył przeciwników, zdobywając przy okazji darmową siłę roboczą.

Bohaterów w „Innym świecie” jest wielu. Jednym z nich jest sam autor, którego postać łączy wszystkie rozdziały powieści. Są urkowie – pospolici przestępcy, którzy sprawują swoiste rządy nad innymi więźniami, polują i gwałcą brutalnie kobiety, potrafią mordować, donosić, są bezwzględni, dbają tylko o siebie. Są tacy, którzy nie chcą pracować dla oprawców, buntują się. Kostylew poprzez świadome cierpienie, opalanie ręki w ogniu, pragnie ocalić własne ja, swoją tożsamość, najcenniejszą wartość każdego człowieka. Gorcewa, byłego prześladowcę, sami więźniowie doprowadzili do śmierci, dokonując na nim brutalnego samosądu. Kozak Pamfilów załamuje się, gdy jego jedyny syn, ukochane dziecko wypiera się go i zrywa z nim kontakt. Nie przestaje go jednak kochać i w chwili spotkania natychmiast zapomina dawne krzywdy, wybacza mu. Jest wielu innych, których pełnych charakterystyk autor nie podaje, jednak za każdym z nich stoi cierpienie, walka o zachowanie ludzkiej godności, czasami udana, czasem nie. Autor nikogo jednoznacznie nie ocenia, wyraźnie kreśli granicę pomiędzy moralnością rzeczywistą a tą obozową. Nie można nikogo oceniać miarą, którą stosujemy w normalnych realiach, bo tu człowiek musiał stoczyć walkę z samym sobą, własnym organizmem, słabościami, hierarchią obozową, w której najsłabsi nie mieli prawa do niczego, gdzie o śmierć było łatwiej niż o kromkę chleba, a cierpienie było tak powszechne, jak otaczający łagier lód i śnieg. Każdy dzień był walką o jednostkę i w tej walce dochodziło do swoistego sprawdzenia własnego człowieczeństwa, które albo zwyciężało, albo górę brały najgorsze instynkty. Tę granicę świetnie podkreśla motto książki, cytat z powieści Fiodora Dostojewskiego „Zapiski z martwego domu”, który brzmi: „…Tu otwierał się inny, odrębny świat, do niczego niepodobny; tu panowały inne odrębne prawa, inne obyczaje, inne nawyki i odruchy; tu trwał martwy za życia dom, a w nim życie jak nigdzie i ludzie niezwykli…”.

Na twórczość kolejnego z wielkich pisarzy znaczący wpływ miały również wydarzenia w Rosji, a zwłaszcza Rewolucja Październikowa z roku 1917, powstanie ZSRR i dojście do władzy Stalina. Mowa tutaj o Georgu Orwellu i jego powieści noszącej tytuł „Folwark zwierzęcy”. Mimo trudności z wydaniem dzieła, książka w końcu ukazuje się drukiem i przynosi pisarzowi wielką popularność. Owa poczytność związana jest nie tylko z podejmowanym tematem – mechanizm powstawania, działania i utrwalania się systemu totalitarnego – ale również ze sposobem jego zaprezentowania. Orwell użył tutaj paraboli jako chwytu literackiego. Ów sposób sprawia, że zamiast długiego wywodu na temat zagrożeń płynących z totalitaryzmu, otrzymujemy zrozumiałą pod każdą szerokością geograficzną historię o tym, jak rodzi się zagrożenie dla jednostki.

Miejscem akcji utworu jest tytułowy, typowy folwark wiejski jakich było wiele w ówczesnej Anglii. Bohaterami są tutaj ludzie, jako klasa wyzyskiwaczy, oraz zwierzęta, czyli początkowo ofiary wyzysku. Gospodarstwo możemy przyrównać do państwa, a jego mieszkańców do obywateli. Na jego przykładzie Orwell pozwala nam prześledzić narodziny totalitaryzmu i przywódcy despotycznego. Zaczyna się od idei przeciwstawienia się wyzyskowi i stworzenia szczęśliwej krainy, w której zwierzęta będą cieszyć się wolnością oraz korzyściami z własnej pracy, zamiast utrzymywać człowieka. Tak rodzi się nowa wizja życia, którą zwierzęta szybko akceptują, tworząc zasady Animalizmu. Po długich przygotowaniach, buncie i walce, cel zostaje osiągnięty. Zwierzęta rozpoczynają panowanie na folwarku, wypędzając zeń człowieka. Szybko jednak okazuje się, że w nowej rzeczywistości dwaj, działający dotąd wspólnie liderzy – Snowball i Napoleon – zaczynają walczyć o władzę i dominację nad innymi mieszkańcami folwarku. Często dochodzi między nimi do coraz ostrzejszych konfliktów, sporów, każdy chce być przywódcą, jedynym i mającym posłuch u zwierząt. W konsekwencji na czele zbuntowanego folwarku staje Napoleon. Wypędza podstępnie Snowball’a, po czym kreuje go na zdrajcę. Na przykładzie tego knura możemy zaobserwować, jak jednostka, która wyrosła ze szlachetnych ideałów, pod wpływem władzy staje się bezwzględnym tyranem, który nie liczy się z dawnymi towarzyszami. Odtąd ważne dla niego jest tylko poszerzenie zakresu swoich przywilejów. Swoje decyzje ogłasza mieszkańcom za pośrednictwem zaufanych doradców. Otacza się groźnymi psami, które uniemożliwiają jakikolwiek sprzeciw wobec jego planów. Istota Animalizmu ulega całkowitym zmianom, w których coraz wyraźniej widać dominację rządzących i nierówność w traktowaniu zwierząt. Te, które są wierne wodzowi będą nagradzane i faworyzowane, reszta stanowi tanią siłę roboczą, której przywileje maleją z chwili na chwilę, aż wreszcie przestaną istnieć.

Folwark za panowania Napoleona staje się gospodarstwem opanowanym przez idee totalitaryzmu, gdzie na porządku dziennym znajduje się terror, wyzysk, kłamstwo, strach, okrucieństwo, przemoc – nowe jakości narzucone przez władzę. Mistrzowskie operowanie językiem pozwala nakłonić zwierzęta do ciężkiej pracy, szacunku dla wodza, oskarżać winnych i uzasadniać sensownie każde działanie grupy trzymającej władzę. Napoleon buduje swoją pozycję na ograniczaniu wolności, zastraszaniu, kreowaniu siebie na dobroczyńcę mieszkańców i zbawiciela. Bardzo szybko staje się podobny do poprzedniego właściciela – Pana Jones’a.

Obraz totalitarnego systemu, wypływający z treści książki, jest bardzo ponury, tragiczny, wręcz przerażający. Nie ma w nim mowy o wolności, trosce o naród czy perspektywach na szczęśliwą, dostatnią przyszłość. Mit o równości, braterstwie i oddaniu, honorze upadł. Pomiędzy szlachetnymi ideałami, hasłami, intencjami i obietnicami a rzeczywistością istnieje ogromna przepaść. Orwell znakomicie pokazał jak przebiega transformacja rządzących społeczeństwem pod wpływem rosnących przywilejów i bezkarności. Orwell udowadnia, że zagrożenie totalitaryzmem nie znika, nie ulega przedawnieniu, jest wciąż żywe i realne, a mechanizmy, które sprzyjają jego tworzeniu, łatwo mogą wkraść się w codzienność, która najpierw kusi wzniosłymi ideałami i hasłami, by na koniec zrujnować życie obywatela jako komórki społeczeństwa.

Orwell nie poprzestał na zaprezentowaniu mechanizmów tworzenia się władzy totalitarnej, ale poszedł o krok dalej, dając wizję świata zupełnie zdominowanego przez tą ideologię. Ten obraz spotykamy w napisanej w 1948 roku powieści „Rok 1984”. Akcja książki rozgrywa się w Londynie, który jest częścią prowincji Oceanii. Panuje tu ideologia socjalizmu angielskiego zwany Angsocu. Londyn jawi się tutaj jako miasto zaniedbane, zniszczone, pełne budowli, które swym wyglądem bardziej przypominają ruiny niźli eleganckie kamienice. Nad miastem górują gmachy władzy państwowej. W świecie opisywanym przez Orwell’a decydującą rolę odgrywają ministerstwa Pokoju, Prawdy, Obfitości i Miłości, które pod pięknymi nazwani ukrywają swoją prawdziwą misję: działania zbrojne, fałszowanie informacji, aresztowania i niesprawiedliwy dóbr. Społeczeństwo podzielone jest na klasy, przy czym przynależność do każdej z grup wiąże się z określonymi obowiązkami. Szeregowi członkowie Partii, do których należy między innymi główny bohater – Winston – nie mają praktycznie wolnego czasu, po pracy obowiązują ich np. „dobrowolne” prace społeczne czy udział w masowych manifestacjach. Każdy członek Partii ma w swoim domu tzw. Teleekran, który poza funkcją telewizora służy także do inwigilacji. Mieszkania są zaprojektowane tak, by osoba była widoczna w każdym jego kącie. Nie ma tutaj mowy o intymności, prywatności, wolnym czasie, swobodnym zachowaniu. Małżeństwo jest tutaj możliwe tylko w celu prokreacji. Miłość jest absolutnie zakazana. Każdy ma obowiązek oglądać zalecane przez Ministerstwo programy, by ciągle wzbudzać w sobie nienawiść do przeciwników systemu i Wielkiego Brata.

Na podstawie powyższych przykładów już możemy dostrzec, iż stopień ingerencji państwa w życie ludzi był ogromny, wręcz nieograniczony. Partia wiedziała wszystko i o wszystkich, była wszędzie. Kontrolowała ludzi za pomocą tajnych służb, szpiegów, instytucji państwowych i systemu mikrofonów. Ograniczano nawet swobodę myśli i słów. Istniał specjalny aparat bezpieczeństwa, który tropił tzw. myślozbrodnie, czyli zbrodnie popełnione w myślach jak np. złorzeczenie Wielkiemu Bratu. Dążono do tego, by każdy człowiek był samotny, a więc nie mógł mieć swobody wymiany poglądów z innymi. Starano się wychowywać obywateli tak, by nie mieli uczuć, świadomości oraz swoich myśli, zdania. Za sprzeciw wobec systemu groziła ewaporacja, czyli nie tylko fizyczne unicestwienie jednostki, ale także wymazanie wszelkich śladów jej istnienia. Człowiek więc w totalitaryzmie pojawia się i znika wtedy, gdy zadecyduje o tym system. W utworze Orwell’a pojawia się pojęcie tzw. nowomowy. Był to sztuczny język obowiązujący w totalitarnej Oceanii. Właśnie posługując się tym fałszywym językiem poddano aktualizacji wiele książek i słowników, usuwając słowa zagrażające systemowi lub niepoprawne politycznie, takie jak: honor, sprawiedliwość i moralność.

Nie wszyscy obywatele poddają się władzy dobrowolnie. Winston Smith, członek Partii, jest jednostką szczególną, specyficzną. Stara się dowiedzieć, czy wizja świata ukazywana przez Partię jest prawdziwa. Nurtują go różne myśli. Wielokrotnie popełnia myślozbrodnie, starając się wyjaśnić mechanizmy działania rzeczywistości, w której żyje. Winston pragnie zmian i to nie tylko we władzy państwowej, ale także w sferze uczuciowej<--10-->. Uświadamia to sobie, gdy poznaje Julię. Dziewczyna o bujnej przeszłości szybko staje się dla niego kimś bliskim. Zostają przyjaciółmi i kochankami. Zakazane uczucie, wrogie systemowi książki, wyprawy w miejsca nieakceptowane przez Partię – taka próba buntu nie zostaje niezauważona przez zwierzchników Winston"a i Julii. Bohater zostaje aresztowany i poddany śledztwu, w czasie którego przyznaje się do winy. Celem przesłuchania nie jest tak naprawdę stwierdzenie oczywistej winy Winston"aa, a całkowita przebudowa świadomości skazanego, tzw. pranie mózgu. Ostateczną klęską bohatera jest to, iż na koniec zrozumiał, że kocha Wielkiego Brata.

Orwell w swojej antyutopijnej wizji świata ostrzega przed totalitaryzmem i jego krzywdzącą wizją człowieka oraz zagrożeniami, które z sobą niesie. Autor pokazuje, jak wielkich zniszczeń dokonuję ów ideologia w psychice człowieka. Jak bardzo pozostaje on bezradny, gdy system zaczyna działać i rozwijać się. Jednostka nie ma szans w starciu z tak wielką machiną zniewolenia. W utworze „Rok 1984” klęska człowieka spowodowana jest niewolą. Porażka jest tym dotkliwsza, że dotyczy sfery psychicznego zniewolenia, manipulacji uczuciami i myślami, bo przecież zakazać ludziom myśleć, to przekreślić możliwość rozwoju, która jest zapisana w ich istnieniu.

Podsumowując, wszyscy twórcy ukazują totalitaryzm jako ustrój negatywnie wpływający na jednostkę. Mówią o nim jako o ogromnym zagrożeniu, które niszczy człowieka psychicznie, fizycznie i emocjonalnie. Jednak każdy z twórców zwraca uwagę na jego destrukcyjny wpływ nieco w innych sposób. W swoich utworach pokazują trochę inne aspekty ustroju, patrząc nań z różnej perspektywy. Zofia Nałkowska przekazuje w „Medalionach” prawdę o totalitaryzmie poprzez fakty, które same w sobie są wymownym świadectwem okrucieństw systemu. Autorka pokazuje jak nazizm rujnuje system wartości człowieka, burząc porządek świata. Stosowanie kontrastów przez Nałkowską wzmacnia siłę faktów. Tadeusz Borowski, jako ocalony więzień obozów koncentracyjnych Auschwitz i Dachau, ukazuje w swoich opowiadaniach totalitaryzm przez pryzmat wydarzeń, które ma w pamięci. W swoich utworach próbuje wyjaśnić jak sytuacja, w której człowiek się znajduje, może wpłynąć na jego postępowanie i tok rozumowania. Mówi o tym, że człowieczeństwo nie jest wartością trwałą, stałą. Dehumanizacja w sytuacji zagrożenia postępuje szybko i gładko, a głód i lęk o życie zmieniają człowieka szybciej niż można to sobie wyobrazić<--11-->. Psychika ludzka ulega wypaczeniom i przed tym ostrzega Borowski. „Inny świat” Gustawa Herlinga – Grudzińskiego także pokazuje destrukcyjny wpływ totalitaryzmu na psychikę i przede wszystkim moralność człowieka. Podobnie jak u Borowskiego występuje tutaj zlagrowanie. Grudziński tworzy pojęcie tzw. nowej moralności, obowiązującej w granicach obozu. Autor zabrania także jednoznacznego oceniania bohaterów swojej powieści z perspektywy czasu, gdyż nam nie przyszło przeżyć tego, czego oni doświadczyli. Pisarz, także więzień łagru, wierzy jednak, że nawet w tak ekstremalnych i niebezpiecznych warunkach jest miejsce na bohaterstwo, człowieczeństwo. Mówi, że istnieje możliwość ocalenia podstawowych wartości moralnych. W świecie łagrów Grudziński dostrzega trwałość ponadczasowych zasad i praw ludzkich. George Orwell tworzy wizję państwa totalitarnego i obraz jego przywódcy po to by pokazać, że każda idea może rodzić przemoc, zniewolenie. Tak dzieje się wówczas, gdy jednostki, które ją stworzyły zapominają, do czego zostały powołane. Niezwykła forma jego utworów – paraboliczność „Folwarku zwierzęcego” oraz antyutopijność „Roku 1984” – dodatkowo podkreślają uniwersalność przesłania, jakie zawarł twórca w swoich dziełach. Chociaż inspiracją do ich napisania były wydarzenia historyczne w Rosji, to jednak Orwell uświadamia, że natura człowieka zawsze pozostaje taka sama. Każdy z nas jest w pewien sposób łatwowierny i naiwny. Człowiek więc może dać się szybko skusić pięknymi i wzniosłymi hasłami, jeśli nie zachowa rozsądku i uporu. Orwell ostrzega człowieka przed zgubnymi ideami ustroju totalitarnego. Autor w swojej nieco fantastycznej wizji przyszłości pokazuje, że totalitaryzm nie jest zjawiskiem marginalnym i zagrożenie nim jest zawsze aktualne, a skutki jego rozwoju mogą być tragiczne.

Dziękuję za wysłuchanie mojej prezentacji.

strona:    1    2    3    4    5    6    7    8    9    10    11  





Totalitaryzm w literaturze XX wieku. Przedstaw i porównaj sposoby jego kreacji w wybranych tekstach kultury

Ocena:
20/20
Teza: Totalitaryzm w literaturze XX wieku dokumentuje, przestrzega, przeraża.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca bardzo dobra. Temat wyczerpany, dojrzałe słownictwo, przemyślana konstrukcja prezentacji.

Różne sposoby przedstawiania totalitaryzmu w literaturze współczesnej i filmie. Omów, odwołując się do wybranych przykładów

Ocena:
20/20
Teza: Literatura odkrywa całą prawdę o systemach totalitarnych. Wskazując zagrożenia płynące z ich wprowadzenia.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca na poziomie dobrego licealisty. Ciekawy dobór przykładów literackich i filmowych, poprawny język i styl wypowiedzi. Całość uzupełniają trafne cytaty.

Omów cechy stalinizmu i faszyzmu na podstawie wybranych utworów literackich.

Ocena:
20/20
Teza: Faszystowski system totalitarny i stalinowskie metody sprawowania władzy uniemożliwiły normalne, godne życie człowieka.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca zawiera bogatą argumentacje. Szeroko opisuje wskazane systemy totalitarne. Brawo!

Różne ujęcia totalitaryzmu przedstaw zagadnienie na wybranych przykładach literatury współczesnej

Ocena:
20/20
Teza: Wizje totalitaryzmu, zarówno hitlerowskiego, jak i stalinowskiego, znajdziemy w licznych przykładach literackich XX wieku.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca w pełni realizuje temat.

Literackie obrazy zniewolenia człowieka w systemie totalitarnym. Omów zagadnienie, odwołując się do wybranych utworów

Ocena:
20/20
Teza: Literatura ukazywała proces i skutki zniewolenia społeczeństw, jak i poszczególnych jednostek.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca zwięzła, oparta zarówno na utworach polskich, jak i obcych. Ukazuje wiele różnych aspektów zniewolenia. Poprawna kompozycja pracy.

Wpływ systemów totalitarnych na etykę. Omów zagadnienie, odwołując się do wybranych utworów literackich

Ocena:
20/20
Teza: Jak totalitarne reżimy wpłynęły na jednostki, na ich zachowania, decyzje i jakie wnioski dla zasad etyki możemy wyciągnąć z utworów poświęconych „czasom pogardy”.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca przejrzysta, głęboka analiza tekstów i postaw bohaterów.

Osobowość człowieka totalitarnego. Przedstaw to zagadnienie, odwołując się do znanych z literatury wizerunków hitlerowskich i sowieckich katów oraz niektórych więźniów obozów zagłady

Ocena:
20/20
Teza: Literatura opowiadająca o II wojnie światowej daje olbrzymią wiedzę o zmieniającej się pod wpływem totalitaryzmu psychice ludzkiej.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca starannie przemyślana, literatura wyselekcjonowana i ambitna. Trafna teza i wnioski.

Ludzie XX wieku w sytuacjach ekstremalnych. Omów problem, odwołując się do utworów Borowskiego, Nałkowskiej, Herlinga-Grudzińskiego, Moczarskiego i Krall

Ocena:
20/20
Teza: Najbardziej poruszające literackie przykłady stłamszenia wolności i godności ludzkiej.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca w pełni wyczerpuje temat. Poprawna bibliografia i plan pracy.

Jak literatura opowiada o nieludzkiej rzeczywistości? Omów na wybranych przykładach różne rodzaje narracji i narratora w prozie przedstawiającej wojnę i okupację

Ocena:
20/20
Teza: Obowiązkiem pisarza jest danie literackiego świadectwa z „czasów pogardy”.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca przemyślana, w pełni zasługuje na pochwałę.

Sytuacja człowieka w obliczu faszyzmu i stalinizmu. Omów zagadnienie, interpretując wybrane utwory

Ocena:
20/20
Teza: Literacka prawda o człowieku egzystującym w systemie totalitarnym.

Ocena opisowa nauczyciela: Prezentacja przemyślana, ukazuje wiele postaw człowieka wobec systemów totalitarnych.

Losy jednostki zdeterminowane wydarzeniami historycznymi. Rozważ zagadnienie, odwołując się do wybranych przykładów literackich

Ocena:
19/20
Teza: Osoby zdeterminowane wydarzeniami historycznymi to przede wszystkim ofiary II wojny światowej.

Ocena opisowa nauczyciela: Prezentacja dobra. Interesujący dobór argumentów, ciekawe wnioski.

Totalitaryzm w literaturze. Przedstaw i porównaj sposoby jego kreacji w wybranych tekstach kultury

Ocena:
19/20
Teza: Opisy totalitaryzmów w literaturze traktować możemy jako przestrogę przed systemem dyktatorskim lub ponure świadectwo czasów.

Ocena opisowa nauczyciela: Prezentacja dobra. Poprawnie dobrana argumentacja, ciekawe wnioski rekompensują drobne błędy stylistyczne.

Wpływ systemów totalitarnych na człowieka. Omów temat, odwołując się do wybranych dzieł

Ocena:
19/20
Teza: Na wpływie totalitaryzmów na człowieka skupiło się wielu twórców XX wieku.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca ukazuje różnorodność opisanych w literaturze systemów i ich negatywne skutki. Poprawny język, przejrzysta kompozycja.

Ideologie totalitarne - ideologie zła w literaturze, sztuce i filmie. Omów na wybranych przykładach

Ocena:
19/20
Teza: „Kłamstwo powtarzane tysiąc razy staje się prawdą”.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca obszerna, szczegółowo opisuje formy totalitaryzmów ukazanych w różnych tekstach kultury. Bogata bibliografia.

Siedem polskich grzechów głównych. Przedstaw refleksje na temat polskich wad narodowych, odwołując się do wybranych utworów literackich

Ocena:
19/20
Teza: Główne wady narodowe Polaków na tle historycznym.

Ocena opisowa nauczyciela: Prezentacja w pełni poprawna. Prezentuje szeroki katalog polskich wad narodowych.

Różne postawy człowieka wobec totalitaryzmu. Omów problem na wybranych przykładach literatury XX wieku

Ocena:
18/20
Teza: Człowiek żyjący w systemie totalitarnym jest nieustannie narażony na trudne wybory moralne.

Ocena opisowa nauczyciela: Dobra praca. Bogata argumentacja ciekawe wnioski. Styl wypowiedzi wymaga "wygładzenia"

Człowiek w obliczu totalitaryzmu. Omów zagadnienie, odwołując się do analizy odpowiednio wybranych utworów literackich

Ocena:
17/20
Teza: Literatura przytacza różnorodne postawy i świadectwa ludzi postawionych w obliczu systemu totalitarnego.

Ocena opisowa nauczyciela: Prezentacja poprawna. Zakres literatury nie wykracza jednak poza kanon lektur szkolnych. Do poprawy język wypowiedzi

Obraz systemu totalitarnego w literaturze filmie i malarstwie. Omów różne sposoby realizacji tego zagadnienia odwołując się do dowolnie wybranych przykładów

Ocena:
17/20
Teza: Różne sposoby prezentowania totalitaryzmu łączy chęć utrwalenia negatywnego obrazu systemów totalitarnych, aby nigdy nie powróciły.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca poprawna. Na uwagę zasługuje dobór pozycji bibliograficznych. Można wygładzić styl przechodzenia pomiędzy kolejnymi argumentami.