Różne postawy człowieka wobec totalitaryzmu. Omów problem na wybranych przykładach literatury XX wieku
Pogotowie maturalne: Motywy literackie - Motyw totalitaryzmu


Różne postawy człowieka wobec totalitaryzmu. Omów problem na wybranych przykładach literatury XX wieku

XX wiek przyniósł narodziny totalitaryzmu, systemu opartego na władzy, terroryzmie fizycznym, jak i psychicznym. Człowiek wobec takiego systemu jest jednostką pozbawioną godności, wolności, a także indywidualizmu. Specyfika każdego systemu totalitarnego polegała na stworzeniu określonego mechanizmu działania, który służył realizacji zadań zgodnych z ideologią spreparowaną na użytek danego systemu. Działania nazizmu zmierzały do realizacji zaprogramowanej przez Hitlera eksterminacji ludzi na tle rasowym oraz do poszerzenia przestrzeni życiowej dla narodu niemieckiego. Totalitaryzm rosyjski dążył z kolei do likwidacji przeciwników, za których uznano różne grupy ludzi, np. duchowieństwo, inteligencję, zdrajców proletariatu. Działania w tym zakresie wymagały specyficznych i dogodnych warunków. Powstawały więc nowe modele rządzenia państwem dostosowane do potrzeb systemów totalitarnych, oparte na kłamstwie, nienawiści, okrucieństwie i strachu. Totalitaryzm wojenny – hitleryzm i stalinizm to czasy błędów i wypaczeń, które spowodowały zburzenie dotychczasowego systemu wartości. Wielu współczesnych polskich i zagranicznych pisarzy podjęło ten problem. Chcieli ukazać oni prawdę o ostatnich rozdziałach historii, o ich wpływie na świadomość i psychikę ludzką. Wśród nich znajdują się takie nazwiska jak: Tadeusz Borowski, Zofia Nałkowska, Gustaw Herling-Grudziński, Hanna Krall, Kazimierz Moczarski oraz Albert Camus.

George Orwell poruszył problem totalitaryzmu w dwóch słynnych powieściach: „Folwark zwierzęcy” i „Rok 1984”, które łączy jedna przewodnia idea: wrogość wobec systemu totalitarnego dążącego do podporządkowania sobie jednostki. „Folwark zwierzęcy” jest parabolą pozornie tylko opisującą losy gromadki zwierząt, które przejęły władzę na folwarku pana Jonesa. Zwierzęta, niczym bolszewicy w Rosji, przeprowadzają rewolucję, zdobywają władzę, a następnie sprawują bezlitosne i bezwzględne rządy totalitarne, które cechuje: autokratyzm, ograniczona wolność, propaganda, kult jednostki, stosowanie aparatu przymusu, a także militaryzacja państwa. Życie zwierząt na folwarku jest odzwierciedleniem życia ludzi w państwie zdominowanym przez system totalitarny. Z kolei w „Roku 1984” Orwell przedstawił losy człowieka w systemie totalitarnym, w którym pozbawiony jest on wszystkich podstawowych praw, ponadto wciąż podlega odgórnej kontroli. Winston Smith - główny bohater powieści, typowy urzędnik państwowy, w książce jest symbolem zwykłego, szarego człowieka w konfrontacji ze zniewalającym systemem.

Nad egzystencją społeczeństwa czuwała Partia, na której czele stał Wielki Brat, nikt dokładnie nie wiedział kim właściwie był i czy w ogóle istnieje. Był jednak wszechobecny, a jego wizerunki spoglądały na obywateli z wielkich plakatów, a nawet monet. Partii przyświecały dwa cele „zawładnąć całą kulą ziemską i zlikwidować raz na zawsze swobodę myślenia”. Nad życiem obywateli czuwała nieustannie Policja Myśli, która za jakikolwiek przejaw niesubordynacji mogła aresztować lub ewaporować człowieka. „Na ogół nie było procesów, żadnych komunikatów o aresztowaniu. Ludzie po prostu znikali – zawsze nocą. Twoje nazwisko usuwano z ksiąg metrykalnych, wymazywano każdy ślad twego co robiłeś w życiu”. Winston uświadamiając sobie swoją nienawiść do Wielkiego Brata i Partii przyjmuje postawę buntu wyrażającego się poprzez zakazany romans z Julią oraz próbę wstąpienia do rewolucyjnego Braterstwa. Walka Smitha o godność jednostki, prawo człowieka do miłości i prawdy z góry skazana jest na niepowodzenie. Winston zostaje zdradzony, zmanipulowany i wyzuty z ostatnich ludzkich uczuć. Staje się ofiarą systemu. Aresztowany i torturowany, wyrzeka się swojej miłości, a co najgorsza siebie samego.

Zagadnienia związane z totalitaryzmem znalazły swe odbicie w literaturze współczesnej XX wieku, która kreuje portret kata i ofiary. Przykładem człowieka całkowicie ukształtowanego przez ideologie hitlerowską jest Jurgen Stroop, zbrodniarz wojenny, odpowiedzialny m. in. za likwidację getta w Warszawie. Bohater „Rozmów z katem” Józef był wychowany w atmosferze niezwykłej dyscypliny, zarówno matka jak i ojciec byli surowi, wymagający i apodyktyczni. Józef wzrastał w przeświadczeniu, że siła jest najwyższą wartością. Od dzieciństwa wpajano mu kult niemieckości. „W czasie rozmów i gawęd więziennych o przeszłości i przygodach dzieciństwa, Stroop zawsze podkreślał, że żołnierska dyscyplina ojca i reżim matki, ustrzegły go od zbytniego rozrostu indywidualizmu”. Po I wojnie rozpoczął karierę w NSDAP, zaczął przejmować skłonności antysemickie, rasistowskie, a także nacjonalistyczne. Wszędzie zachowywał się jak prawdziwy hitlerowiec szowinista. Jego dyplom z Dachu określa Jurgena jako: „rzetelny, żołnierski, surowy, zdecydowanie silna wola bojowe i idealistyczne pojmowanie życia pozwalające sprostać każdej sytuacji, żywotna pilność w dziedzinie światopoglądowej, porządny nacjonal-socjalista” Jeśli chodzi o poziom intelektualny, Stroop został w Dachu tak oceniony: „potrafił mimo skromnego wykształcenia szkolnego, sam przyswoić sobie dużo wiadomości”. Precyzyjnie wykonywał polecenia swoich przełożonych, nie zadawał sobie żadnych pytań natury etycznej. W swych wspomnieniach z okresu wojennego nigdy nie mówił o grozie wojny, o śmierci żołnierzy, o cierpieniu ludności cywilnej, o zniszczeniach - ta strona była mu obca.

Portret psychologiczny Stroopa jest nie tyle odrażający, co interesujący. Jego świadomość była produktem wychowania domowego, niemieckiej obyczajowości, własnych ambicji i hitlerowskiej propagandy. Nie zadawał sobie nigdy pytań o sens własnego postępowania, o jego skutki. Filozofia ta odpowiadała jego życiowemu programowi, pozwalała mu na zrobienie kariery, urzeczywistniła jego marzenia o życiu w luksusie. W stosunku do innych nacji czuł ślepą nienawiść i pogardę. Stroop do końca swoich dni pozostał hitlerowcem i zbrodniarzem, nie czuł się winy, nie okazywał skruchy, nie przyznał się do zbrodni. Swój pobyt w więzieniu traktował jako skutek przegranej wojny, a nie dokonanych przez niego zbrodni. Książka Moczarskiego, która ma charakter pamiętnika-wywiadu jest wstrząsającym dokumentem pogłębiającym wiedzę o systemie działania ideologii i propagandy hitlerowskiej.

Przerażający portret katów i ofiar prezentuje także Zofia Nałkowska w „Medalionach”. Autorka podkreśla duchowe i moralne zniszczenia wywołane stałym obcowaniem człowieka ze śmiercią i zbrodnią. Stosuje też metodę skrótu, a zebrane informacje zestawia ze sobą w ten sposób, że wywołują one w czytelniku szok, uczucie zdumienia i przerażenia. Bohaterowie to zwykli, szarzy ludzie, mówią własnym językiem i prezentują tylko własny wycinek wojennej rzeczywistości, w dodatku widziany tylko z własnej perspektywy. Ich relacje są nie tylko świadectwem „czasów pogardy”, ale pokazują ludzi dotkniętych moralną zarazą - otępieniem psychicznym w obliczu zbrodni, zanikiem elementarnego instynktu etycznego, utratą poczucia międzyludzkiej solidarności. Procesowi demoralizacji ulegali zarówno kaci, jak i ich ofiary. Do grona oprawców bez wątpienia możemy zaliczyć Profesora Spanner, człowieka pozbawionego wrażliwości moralnej, obojętnego na zło i krzywdę ludzką. To człowiek wyszkolony przez system hitlerowski do torturowania i zabijania niewinnych i bezbronnych ofiar. Jest sprawcą tak haniebnych procedur jak produkowanie mydła z ludzkich zwłok. Na pytanie „Czy nikt wam nie powiedział, że robienie mydła z ludzkiego tłuszczu jest przestępstwem?” profesor odpowiada, że „Tego nikt mu nie powiedział”. Nałkowska pokazuje w ten sposób, że nie tylko barbarzyńcy i ludzie zdemoralizowani popełniali zbrodnie, ale także niemiecka inteligencja uwikłana w zbrodniczy system totalitarny.

W „Medalionach” Nałkowska nie ograniczyła się jedynie do przedstawienia portretu katów i ich zachowań. Przede wszystkim skoncentrowała się na zaprezentowaniu historii ofiar niemieckiego totalitaryzmu, ludzi którzy zginęli, ale również tych którzy przetrwali. Jej opowiadania są swoistym literackim pomnikiem wszystkich ofiar hitleryzmu. Portret ofiar zaprezentowany został w kilku opowiadaniach. Bohaterka „Dna” opowiada o gehennie w lagrze Bunnzing, zamieszkiwanego przez więźniarki - robotnice fabryki amunicji. Wspomina życie obozowe, a także bunkier do którego wysyłano kobiety za karę, karano jej z błahych powodów takich jak złe umycie kubka, bądź nieprawidłowe posłanie łóżka. W jej wspomnieniach utrwaliła się scena porannego apelu, opowiada tak: „Dopiero rano wołali na apel, a po apelu znów do bunkru, bez żadnego jedzenia. Jeść im nie wolno było podawać, stały na apelu osobno, żeby się któraś z nimi chlebem nie podzieliła”. Kobieta wyznała, że „jednak coś jadły. (...) Raz jedna ruszała ustami. I jedna miała zakrwawione paznokcie. (...) to było strasznie karane ! Ale one tam w nocy jadły mięso z trupów.” W opowiadaniu „Przy torze kolejowym” młodej Żydówce udaje się uciec z transportu, zostaje ranna, leży na trawie jak określa to autorka „ani żywa, ani umarła”. Żaden z mieszkańców wsi nie jest w stanie odważyć się pomóc młodej dziewczynie, za danie pomocy lub schronienia groziła pewna śmierć. Wybawcą staje się młody mężczyzna, który zabija Żydówkę, „(...) właśnie o nim można było myśleć, że mu jej żal”. Michał P. bohater obrazka Człowiek jest mocny był młodym Żydem pracującym w lesie przy zakopywaniu zwłok, pewnego razu przywieziono jego żonę i synka, opowiada to tak „Jednego dnia – to był wtorek – z trzeciego samochodu, który przyjechał tego dnia do Chełmna, wyrzucili na ziemię zwłoki mojej żony i moich dzieci, (...). Wtedy położyłem się na zwłokach mojej żony i powiedziałem żeby mnie zastrzelili. Nie chcieli mnie zastrzelić. Niemiec powiedział: Człowiek mocny może jeszcze popracować. I bili mnie drągiem, dopóki nie wstałem” Był to dla niego moment przełomowy – postanawia uciec. Dzięki pomocy pewnej rodziny, staje się znowu wolnym człowiekiem. Ale dla takich ludzi jak Michał P. wojna nie kończy się wraz z datą 2 września 1945. Wojna wyniszczyła psychikę ofiar, odcisnęła piętno na ich życiu. Ludzie biologicznie przetrwali, ale koszmarne doświadczenia spustoszyły ich psychikę, zatracili instynkt moralny, zdolność odróżniania dobra od zła.

Obraz ofiar został również umieszczony w „Innym świecie” Herlinga-Grudzińskiego. „Inny świat” ma cechy pamiętnika, ale Grudziński nie relacjonuje tylko własnych przeżyć. Dąży do wszechstronnego opisu życia w sowieckim łagrze i dlatego snuje refleksję nad losem swych współwięźniów. Poprzez wybór metody pisarskiej chce pokazać, jak obóz całkowicie niszczy indywidualność i charakter człowieka. Grudziński przedstawia jednostkowe losy więźniów, którzy znaleźli się na dnie - egzystencji ludzkiej w „martwym domu”, jej jakości w wymiarze indywidualnym, kiedy zawieszeniu ulegają wszelkie prawa moralne, wszelkie więzi zbiorowe. Samotność, strach, bezradność wyzwolić mogą podłość w człowieku, ale także desperacki heroizm. Grudziński ukazuje dzieje jednostek w sytuacjach ekstremalnych. Takich, w których nie da się przewidzieć ich zachowań. W łagrach, gdzie jedynym prawem było bezprawie, niemożliwe stawało się odróżnienie dobra od zła, szlachetności od podłości, okrucieństwa od bezmyślności. Granice pomiędzy wszelkimi wartościami pozostawały zatarte. Aby przeżyć trzeba było poddać się prawom obowiązującym w społeczeństwie obozowym, wyzbyć współczucia, litości i humanitaryzmu. Szczególnie porażające jest zjawisko duchowej degradacji ludzi skazanych na niewolniczą pracę. Jest to „świat odwróconego dekalogu” - inny świat, gdzie obowiązują inne reguły i inne sposoby postępowania oraz radzenia sobie z narzuconą rzeczywistością. Grudziński propaguje idee niezgody na zło, postawę wyrozumiałości i współczucia. Mimo iż wędrówka po zonie przypominać może kręgi piekła Dantego, nie należy zatracać własnego człowieczeństwa, wprost przeciwnie - warto pamiętać o humanizmie i ludzkiej godności. Jak mówi autor „Innego świata” : „Przekonałem się wielokrotnie, że człowiek jest ludzki w ludzkich warunkach, i uważam za upiorny nonsens naszych czasów próby sądzenia go według uczynków, jakich dopuścił się w warunkach nieludzkich – tak jakby wodę można było mierzyć ogniem, a ziemię piekłem.” Autor wielokrotnie zwraca uwagę na zachowania bohaterów. Przedmiotem dociekań jest tutaj bardziej człowiek niż system, myśli filozoficzno - moralne dotyczące kruchej natury człowieka, istoty człowieczeństwa i elementarnych wartości takich jak: wiara, nadzieja, miłość.

We współczesnej literaturze znajdujemy odbicie problemów, jakie nękały człowieka dwudziestego wieku. Literatura ta dokonuje głębokiej analizy mechanizmów, które ograniczały wolność człowieka, degenerowały jego psychikę, wypalały wrażliwość. Równocześnie literatura wykształca wzory postaw, jakie przyjmował człowiek w obliczu krępujących systemów. Z analizowanych utworów wynika jasno, że totalitaryzm w uwłaczający sposób zbijał wolność człowieka, prawo do samodzielnego myślenia i indywidualizmu jednostki. W bezwzględny sposób egzekwował posłuszeństwo, a wszelkie próby sprzeciwu i walki z uciskiem okrutnie tłumił. Całkowicie podporządkowuje sobie ludzi za pomocą rozbudowanego systemu wnikania w życie osobiste człowieka. Posługując się terrorem, ciągłymi prześladowaniami, podsłuchami niszczy człowieczeństwo. Niesie ze sobą cierpienie, strach, ból i poniżenie. W systemie totalitarnym nie ma miejsca na równość i wolność.

Hitleryzm i stalinizm narzucały swym obywatelom ideologię, które prowadziły do licznych uprzedzeń, nietolerancji, a także tworzeniu się negatywnych stereotypów o konkretnych narodowościach. W obliczu tych rozważań bez wątpienia możemy stwierdzić, że człowiek w obliczu systemu totalitarnego zatraca własne człowieczeństwo, niejednokrotnie zapomina o swych ideach i wartościach, a najważniejsze staje się dla niego biologiczne przetrwanie. Totalitaryzm zamiast dbać o dobro człowieka, w poniżający sposób niszczy je.

strona:    1    2    3    4    5    6  





Totalitaryzm w literaturze XX wieku. Przedstaw i porównaj sposoby jego kreacji w wybranych tekstach kultury

Ocena:
20/20
Teza: Totalitaryzm w literaturze XX wieku dokumentuje, przestrzega, przeraża.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca bardzo dobra. Temat wyczerpany, dojrzałe słownictwo, przemyślana konstrukcja prezentacji.

Różne sposoby przedstawiania totalitaryzmu w literaturze współczesnej i filmie. Omów, odwołując się do wybranych przykładów

Ocena:
20/20
Teza: Literatura odkrywa całą prawdę o systemach totalitarnych. Wskazując zagrożenia płynące z ich wprowadzenia.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca na poziomie dobrego licealisty. Ciekawy dobór przykładów literackich i filmowych, poprawny język i styl wypowiedzi. Całość uzupełniają trafne cytaty.

Omów cechy stalinizmu i faszyzmu na podstawie wybranych utworów literackich.

Ocena:
20/20
Teza: Faszystowski system totalitarny i stalinowskie metody sprawowania władzy uniemożliwiły normalne, godne życie człowieka.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca zawiera bogatą argumentacje. Szeroko opisuje wskazane systemy totalitarne. Brawo!

Różne ujęcia totalitaryzmu przedstaw zagadnienie na wybranych przykładach literatury współczesnej

Ocena:
20/20
Teza: Wizje totalitaryzmu, zarówno hitlerowskiego, jak i stalinowskiego, znajdziemy w licznych przykładach literackich XX wieku.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca w pełni realizuje temat.

Literackie obrazy zniewolenia człowieka w systemie totalitarnym. Omów zagadnienie, odwołując się do wybranych utworów

Ocena:
20/20
Teza: Literatura ukazywała proces i skutki zniewolenia społeczeństw, jak i poszczególnych jednostek.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca zwięzła, oparta zarówno na utworach polskich, jak i obcych. Ukazuje wiele różnych aspektów zniewolenia. Poprawna kompozycja pracy.

Wpływ systemów totalitarnych na etykę. Omów zagadnienie, odwołując się do wybranych utworów literackich

Ocena:
20/20
Teza: Jak totalitarne reżimy wpłynęły na jednostki, na ich zachowania, decyzje i jakie wnioski dla zasad etyki możemy wyciągnąć z utworów poświęconych „czasom pogardy”.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca przejrzysta, głęboka analiza tekstów i postaw bohaterów.

Osobowość człowieka totalitarnego. Przedstaw to zagadnienie, odwołując się do znanych z literatury wizerunków hitlerowskich i sowieckich katów oraz niektórych więźniów obozów zagłady

Ocena:
20/20
Teza: Literatura opowiadająca o II wojnie światowej daje olbrzymią wiedzę o zmieniającej się pod wpływem totalitaryzmu psychice ludzkiej.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca starannie przemyślana, literatura wyselekcjonowana i ambitna. Trafna teza i wnioski.

Ludzie XX wieku w sytuacjach ekstremalnych. Omów problem, odwołując się do utworów Borowskiego, Nałkowskiej, Herlinga-Grudzińskiego, Moczarskiego i Krall

Ocena:
20/20
Teza: Najbardziej poruszające literackie przykłady stłamszenia wolności i godności ludzkiej.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca w pełni wyczerpuje temat. Poprawna bibliografia i plan pracy.

Jak literatura opowiada o nieludzkiej rzeczywistości? Omów na wybranych przykładach różne rodzaje narracji i narratora w prozie przedstawiającej wojnę i okupację

Ocena:
20/20
Teza: Obowiązkiem pisarza jest danie literackiego świadectwa z „czasów pogardy”.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca przemyślana, w pełni zasługuje na pochwałę.

Sytuacja człowieka w obliczu faszyzmu i stalinizmu. Omów zagadnienie, interpretując wybrane utwory

Ocena:
20/20
Teza: Literacka prawda o człowieku egzystującym w systemie totalitarnym.

Ocena opisowa nauczyciela: Prezentacja przemyślana, ukazuje wiele postaw człowieka wobec systemów totalitarnych.

Losy jednostki zdeterminowane wydarzeniami historycznymi. Rozważ zagadnienie, odwołując się do wybranych przykładów literackich

Ocena:
19/20
Teza: Osoby zdeterminowane wydarzeniami historycznymi to przede wszystkim ofiary II wojny światowej.

Ocena opisowa nauczyciela: Prezentacja dobra. Interesujący dobór argumentów, ciekawe wnioski.

Totalitaryzm w literaturze. Przedstaw i porównaj sposoby jego kreacji w wybranych tekstach kultury

Ocena:
19/20
Teza: Opisy totalitaryzmów w literaturze traktować możemy jako przestrogę przed systemem dyktatorskim lub ponure świadectwo czasów.

Ocena opisowa nauczyciela: Prezentacja dobra. Poprawnie dobrana argumentacja, ciekawe wnioski rekompensują drobne błędy stylistyczne.

Wpływ systemów totalitarnych na człowieka. Omów temat, odwołując się do wybranych dzieł

Ocena:
19/20
Teza: Na wpływie totalitaryzmów na człowieka skupiło się wielu twórców XX wieku.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca ukazuje różnorodność opisanych w literaturze systemów i ich negatywne skutki. Poprawny język, przejrzysta kompozycja.

Ideologie totalitarne - ideologie zła w literaturze, sztuce i filmie. Omów na wybranych przykładach

Ocena:
19/20
Teza: „Kłamstwo powtarzane tysiąc razy staje się prawdą”.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca obszerna, szczegółowo opisuje formy totalitaryzmów ukazanych w różnych tekstach kultury. Bogata bibliografia.

Siedem polskich grzechów głównych. Przedstaw refleksje na temat polskich wad narodowych, odwołując się do wybranych utworów literackich

Ocena:
19/20
Teza: Główne wady narodowe Polaków na tle historycznym.

Ocena opisowa nauczyciela: Prezentacja w pełni poprawna. Prezentuje szeroki katalog polskich wad narodowych.

Różne postawy człowieka wobec totalitaryzmu. Omów problem na wybranych przykładach literatury XX wieku

Ocena:
18/20
Teza: Człowiek żyjący w systemie totalitarnym jest nieustannie narażony na trudne wybory moralne.

Ocena opisowa nauczyciela: Dobra praca. Bogata argumentacja ciekawe wnioski. Styl wypowiedzi wymaga "wygładzenia"

Człowiek w obliczu totalitaryzmu. Omów zagadnienie, odwołując się do analizy odpowiednio wybranych utworów literackich

Ocena:
17/20
Teza: Literatura przytacza różnorodne postawy i świadectwa ludzi postawionych w obliczu systemu totalitarnego.

Ocena opisowa nauczyciela: Prezentacja poprawna. Zakres literatury nie wykracza jednak poza kanon lektur szkolnych. Do poprawy język wypowiedzi

Obraz systemu totalitarnego w literaturze filmie i malarstwie. Omów różne sposoby realizacji tego zagadnienia odwołując się do dowolnie wybranych przykładów

Ocena:
17/20
Teza: Różne sposoby prezentowania totalitaryzmu łączy chęć utrwalenia negatywnego obrazu systemów totalitarnych, aby nigdy nie powróciły.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca poprawna. Na uwagę zasługuje dobór pozycji bibliograficznych. Można wygładzić styl przechodzenia pomiędzy kolejnymi argumentami.