Pogotowie maturalne: Motywy literackie - Motyw totalitaryzmu


Totalitaryzm w literaturze. Przedstaw i porównaj sposoby jego kreacji w wybranych tekstach kultury

Totalitaryzm to ustrój państwowy wraz z towarzyszącą mu ideologią, charakterystyczny dla XX wieku. Reżim totalitarny łączy w sobie cechy autorytaryzmu i dyktatury, będąc skrajną formą, można powiedzieć nawet – wynaturzeniem obu tych systemów. Kontrola sprawowana w państwie totalnym nad obywatelami jest absolutna. XX stulecie przyniosło wydarzenia, które okazały się być jednymi z najbardziej tragicznych w dziejach ludzkości. Szukając przyczyn tego wielkiego dramatu, jakim były cierpienia milionów ludzi podczas dwóch wojen światowych (obozy koncentracyjne, miliony ofiar zbrodni komunizmu i faszyzmu), natrafiamy na pojęcie totalitaryzmu. Wydaje się, że to właśnie totalitaryzm, rodzący zbrodnicze postępowanie władzy państwowej, jest jedną z głównych przyczyn tego, co się stało. Historia pokazuje, że ustrój totalitarny jest wielkim niebezpieczeństwem dla człowieka. Ogrom tragedii powodowanej przez istnienie tego ustroju sprawił, że literatura współczesna dość obszernie podejmuje temat totalitaryzmu, jego genezy i wpływu na człowieka. Wizje totalitaryzmu, zarówno hitlerowskiego, jak i stalinowskiego, znajdziemy w licznych tekstach kultury XX wieku.

Rzeczywistość sowieckich łagrów długo była w Polsce tematem tabu. Ostatecznie opisali je więźniowie na podstawie własnych przeżyć i doświadczeń. Gustaw Herling-Grudziński napisanie „Innego świata” traktował jako obowiązek wobec tych, którzy zginęli i prosili go o świadectwo. „Inny świat” jest relacją o przeżyciach autora w więzieniach i na zsyłce do obozu w Jercewie (lata 1940 – 1942). Grudziński jest współuczestnikiem i świadkiem opisywanych wydarzeń, bohaterem i narratorem. Świat, jaki opisuje autor, to rzeczywistość spustoszona i okaleczona, w której ludzie wyzuci z wyższych potrzeb duchowych zostali sprowadzeni do tego, co fizjologiczne i zwierzęce. Autor skupia się na mechanizmach systemu totalitarnego, prowadzącego do spustoszenia człowieka przez przemoc nie tylko fizyczną. Inny świat jest światem odwróconych wartości, bez litości, bez nadziei, jest to świat ludzi umierających.

Herling ukazuje ludzi zmienionych przez katorżniczą pracę, głód, mróz i poniżenie. Jednak walczą oni o życie, o przetrwanie. Autor prezentuje różne postawy ludzkie w sytuacji ekstremalnej, w sytuacji zagrożenia. Są ludzie, którzy z ogromnym samozaparciem i heroizmem są w stanie ocalić swoje człowieczeństwo, którzy instynktownie walczą nie tylko o fizyczne przetrwanie, lecz o utrzymanie przy życiu trzech ewangelicznych cnót: Wiary, Nadziei, Miłości. W obozie jednak najczęściej zdarzały się odstępstwa od normy etycznej: donosicielstwo, kradzieże, oszukiwanie funkcjonariuszy, ale także więźniów, zdobywanie lepszego pożywienia kosztem innych i obojętność wobec różnych przejawów zła (np. bierność podczas gwałtu dokonywanego na Marusi).

Jak wyglądała rzeczywistość totalitarna w „Innym świecie”? W trudnych warunkach klimatycznych Syberii zmuszano ludzi do nadludzkiej pracy zwykle przez 11-12, czasem przez 20 godzin dziennie, w lichym ubraniu, bez odpowiedniego wyżywienia i wystarczającej opieki medycznej. Cały system sowieckich więzień i łagrów służył do pozbawienia więźnia osobowości i godności oraz do używania go jako darmowej siły roboczej na rzecz komunistycznego państwa. Poza cierpieniem fizycznym (praca, głód, ból) skazani przeżywali katusze psychiczne. Najbardziej przykre dla więźniów było traktowanie ich jak przedmioty, oszukiwanie i przedłużanie okresu kary.

Grudziński podejmuje ocenę systemu totalitarnego. Komunizm był doktryną opartą na obietnicach, pozorach i fałszu. By utrzymać posłuch i karność, należało eliminować ze społeczeństwa jednostki „podejrzane” nawet w najmniejszym stopniu. Organizacja państwa opierała się na wszechstronnej kontroli obywateli, na rozbudowie NKWD i armii. Miniaturą państwa był obóz pracy w Jercewie. Sterowanie społeczeństwem w celu osiągnięcia posłuchu i wydajności pracy, skłócanie ludzi, by łatwiej było nimi manipulować, podporządkowanie obywateli władzy, narzucanie sposobu myślenia, policyjny system kontroli wszelkich przejawów życia społecznego – to cechy systemu totalitarnego. Grudziński ocenia sowiecki totalitaryzm jednoznacznie negatywnie. Jest to system stojący w zupełnej sprzeczności z postawą humanitaryzmu, nie dbający o interesy obywateli.

Autor dokonał analizy totalitaryzmu na swych osobistych doświadczeniach, co jest niewątpliwą wartością książki: „Bodźcem do tak częstego pisania o komunizmie jest u Grudzińskiego nienawiść do systemu będącego śmiertelnym zagrożeniem dla człowieka, redukującego jego podmiotowość, godność i suwerenność do rzędu surowca Historii. Grudziński nie teoretyzuje. Pamięta co uczyniono z nim i jego współbraćmi z odrutowanej zony i z tej pamięci wypływa jego sprzeciw i krzyk ostrzeżenia, a nie przekleństwa”.

George Orwell w swej powieści „Rok 1984” przedstawił ponurą wizję społeczeństwa poddanego wymyślnemu terrorowi psychicznemu i fizycznemu, rządzonego przez potężny zbiurokratyzowany aparat. Powieść jest antyutopijnym ukazaniem rzeczywistości w państwie o niewiarygodnie rozwiniętym systemie totalitarnym. Jest przerażającym pamfletem, w którym wolność nie istnieje w żadnej postaci.

Obywatele Oceanii są całkowicie podporządkowani władzy. Partia kontroluje ich życie we wszystkich jego aspektach. Teleekrany w domach i biurach, podsłuchy na ulicach, w parkach i lasach, szpiegostwo i donosicielstwo sprawiają, że inwigilacja kogokolwiek jest banalnie prosta. Zadanie to ułatwia paraliżujący strach każdego członka Partii przed popełnieniem jakiegokolwiek wykroczenia. Należy dodać, że za wykroczenie nie jest uważane tylko postąpienie wbrew narzuconej ideologii, równie surowo karana jest myślozbrodnia. Przed tą forma złamania „prawa” zapobiegać ma mechanizm dwójmyślenia, będący jednym ze sposobów kontroli ludzkich umysłów. Inną efektywną metodą jest wpajanie od najmłodszych lat miłości do Wielkiego Brata oraz bezgranicznej lojalności wobec Partii. Organizacje takie jak Kapusie, Liga Młodych czy Młodzieżowa Liga Antyseksualna kształtują światopogląd dzieci i młodzieży tak, by był zgodne z poglądami władzy oraz tak, aby bez wahania mogli oni w przyszłości wykonywać wszystkie wyznaczone im polecenia.

Wszystkie warstwy społeczeństwa są zniewolone. Brak skali porównawczej, izolacja i życie w klaustrofobicznym świecie Wielkiego Brata sprawiają, że część ludzi w ogóle nie zdaje sobie sprawy ze swojego ubezwłasnowolnienia.Członkowie Partii Wewnętrznej dla realizacji celów posługiwali się licznymi sloganami, widocznymi wyraźnie na plakatach i murach miasta. Najważniejsze hasła - zasady Partii to: WOJNA TO POKÓJ, WOLNOŚĆ TO NIEWOLA, IGNORANCJA TO SIŁA.

Nadzór nad wypełnianiem 3 przykazań Wielkiego Brata sprawują 4 ministerstwa: Ministerstwo Miłości, Pokoju, Prawdy i Obfitości. Ich nazwy są częścią bombardującej ludność propagandy. Ministerstwo Miłości zajmuje się szpiegostwem i torturowaniem myślozbrodniarzy. Ministerstwo Pokoju prowadzeniem wojny, Ministerstwo Prawdy fałszowaniem historii, a Ministerstwo Obfitości informuje o rzekomych sukcesach produkcyjnych, wmawiając społeczeństwu dobrobyt. Cała otoczka wspaniałości sprawia, że każdy dobromyślak nie dostrzega, że Oceania jest światem pustych sklepów, brudnych domów, permanentnej wojny i jednej ideologii.

W wynaturzonym świecie Wielkiego Brata nie ma miejsca na miłość, sprawiedliwość czy więź z drugim człowiekiem. Ślepe i bezwzględne dążenie Partii do władzy nie jest środkiem do celu, lecz jest celem samym w sobie. Dzieci donoszą na rodziców, seks służy wyłącznie prokreacji, a każdy przejaw indywidualności jest skrupulatnie niszczony. Wielokrotne zmienianie historii, zawieszenie Oceanii gdzieś w czasoprzestrzeni oraz ciągła modyfikacja prawdy niszczy indywidualność jednostki i zdolność logicznego myślenia. Wszyscy stają się jedną bezbarwną masą służącą Partii.

Dostrzeżenie absurdu systemu, życie w rodzinie, której więzi nie zniszczyła paranoja totalitaryzmu, prawdziwa i szczera miłość albo myśl o lepszym życiu są niebezpieczne. Czyny te to poważne zbrodnie karane w okrutny sposób. Wszyscy, którzy odważą się na nie podpisują na siebie wyrok śmierci. „Myślozbrodnia nie pociąga za sobą kary śmierci. Myślozbrodnia jest śmiercią.” Ludziom zdolnym do samodzielnego myślenia wmawia się, że są obłąkani. Należą do mniejszości, która długo szpiegowana zostanie ewaporowana i torturowana w Ministerstwie Miłości aż do zniszczenia ich hierarchii wartości i całkowitego wyniszczenia psychicznego. Umysły tych ludzi zostaną zaprogramowane na nowo po to, aby nie były zdolne do ponownego buntu. Orwell ukazuje koszmarną wizję świata, która powinna ostrzec ludzkość przed bezkrytyczną wiarą w polityków i przywódców, a przede wszystkim przed biernością i strachem przed sprzeciwem wobec zła.

Zupełnie inną próbą opisu systemu totalitarnego jest powieść Michaiła Bułhakowa „Mistrz i Małgorzata”. W groteskowej międzywojennej Moskwie działa... diabeł, by uzdrowić chorą komunistyczną rzeczywistość, w której królują kłamstwo, cenzura, łapówki, panuje bieda wśród zwykłych obywateli, podczas gdy w luksusie żyją prominenci. Powieść Bułhakowa obnaża patologie systemu i żyjącego w nim społeczeństwa. Skorumpowani urzędnicy, wszechobecne donosicielstwo, kłamstwo i uległość wobec rządzących prowadzi do degradacji podstawowych zasad moralnych tj. prawdy, sprawiedliwości i uczciwości. Społeczeństwo staje się ogłupiałe, obłudne, zdolne do najpodlejszych zachowań. Potwierdza to przyjazd diabła, który zamiast czynić zło, oczyszcza miasto z jego najgorszych wynaturzeń. Staje w obronie dobra i występuje przeciw ateistycznemu pojmowaniu świata. Totalitarny obraz miasta zdaje się przerastać jego wyobrażenia, a musimy pamiętać, że Woland poznał piekło doskonale i nic, co złe, nie powinno wywierać na nim wrażenia. Diabeł okazuje się być bardziej ludzki niż sam człowiek.

Czytając, przenosimy się w świat absurdu. Komunizm spowodował, że codzienność i normalność zostały postawione na głowie. Cały system służy wyłącznie ludziom uprzywilejowanym. Możliwość robienia zakupów w dobrze zaopatrzonym sklepie, otrzymania wygodnego mieszkania czy wczasów przysługuje tylko tym, którzy przysłużyli się systemowi, tak jak wybitni członkowie Massolitu. Sam Massolit jednak zajmuje się wszystkim prócz poszukiwania wartościowej literatury. Sztuka została zinstytucjonalizowana. Artyści, którzy powinni kształtować charaktery i pozytywnie wpływać na ludność, sprzedają się. Nagradzane są miernoty i grafomania, zgodna z ideologią komunizmu. Wartościowa literatura nie istnieje, jej twórcy, tak jak Mistrz, jako niepokorni i nieakceptujący obowiązujących norm, umieszczani są w szpitalach psychiatrycznych. Dzielą oni los innych ludzi usiłujących zachować namiastkę wolności.

System niszczy indywidualne jednostki. Nie pozwala na istnienie osób prawdomównych, niedających się podporządkować i zdolnych do samodzielnego myślenia, przez co zagrażających ustrojowi. Konfliktu między jednostką a systemem nie da się rozwiązać z korzyścią dla człowieka. Ustrój totalitarny niszczy człowieczeństwo, a bunt wobec niego to wyrok śmierci. Woland ingeruje w wypaczone przejawy ludzkiej działalności. Diabeł, wnoszący dobro do zdeformowanej rzeczywistości, jeszcze bardziej ośmiesza Moskwę i sprawia, że odnosimy wrażenie, iż totalitaryzm jest gorszy niż piekło. Ta dwoista natura Wolanda zgodna jest z mottem powieści:
„...Więc kimże jesteś?
- Jam częścią tej siły, która wiecznie zła pragnąc, wiecznie czyni dobro”

Bułhakow doskonale wiedział, o czym pisze. Sam przecież, na co dzień stykał się z nieudolnością i paranoją totalitaryzmu. Jako pisarz żyjący w Rosji odczuł, co znaczy odrzucenie, brak wyrozumiałości dla artystów i ostra cenzura. Jego dzieła, podobnie jak twórczość Mistrza zostały skazane na śmierć i ocalone przez kochającą kobietę. Bułhakow nie dożył wydania swojej powieści. Po śmierci jego żona starała się o pozwolenie na publikację książki. To, że możemy ją teraz czytać, jest efektem walki z systemem i dowodem na to, że można ją wygrać.

XX wiek pełen był zła i okrucieństwa - człowieka otaczał totalitaryzm, system rządów oparty na uznaniu wyższości państwa nad jednostką. Podporządkowuje sobie ludzi za pomocą rozbudowanego aparatu władzy, propagandy i terroru. Ingeruje w życie osobiste człowieka. Za tą definicją kryją się tragedie jednostek i całego społeczeństwa. Przemoc i strach, tortury, eksterminacje, obozy koncentracyjne i łagry. System, który w teorii miał przynieść szczęście, okazał się zbrodniczy. Człowiek w takim ustroju jest bezwolny i nie stanowi żadnej wartości. O totalitaryzmie można pisać różnie - wprost, jak czyniło wielu twórców, m. in. Nałkowska („Medaliony”), Borowski i Herling - Grudziński lub - jak Bułhakow - w sposób groteskowy. W doskonały sposób prawdziwe oblicze tego zbrodniczego systemu przedstawił Orwell w „Roku 1984”. Powieść ta jest obnażeniem świata odwróconych wartości wszelkich systemów totalitarnych.

Utwory, w których poruszany był problem totalitaryzmu, traktować można jako ponure świadectwo degenerowania się wszelkich ideologii, jako ostrzeżenie przed dyktaturą, totalitaryzmem i systemem stalinowskim oraz jako lęk przed przyszłością świata podzielonego na wrogie sobie i zwalczające się bloki polityczne.

strona:    1    2    3    4    5    6  





Totalitaryzm w literaturze XX wieku. Przedstaw i porównaj sposoby jego kreacji w wybranych tekstach kultury

Ocena:
20/20
Teza: Totalitaryzm w literaturze XX wieku dokumentuje, przestrzega, przeraża.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca bardzo dobra. Temat wyczerpany, dojrzałe słownictwo, przemyślana konstrukcja prezentacji.

Różne sposoby przedstawiania totalitaryzmu w literaturze współczesnej i filmie. Omów, odwołując się do wybranych przykładów

Ocena:
20/20
Teza: Literatura odkrywa całą prawdę o systemach totalitarnych. Wskazując zagrożenia płynące z ich wprowadzenia.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca na poziomie dobrego licealisty. Ciekawy dobór przykładów literackich i filmowych, poprawny język i styl wypowiedzi. Całość uzupełniają trafne cytaty.

Omów cechy stalinizmu i faszyzmu na podstawie wybranych utworów literackich.

Ocena:
20/20
Teza: Faszystowski system totalitarny i stalinowskie metody sprawowania władzy uniemożliwiły normalne, godne życie człowieka.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca zawiera bogatą argumentacje. Szeroko opisuje wskazane systemy totalitarne. Brawo!

Różne ujęcia totalitaryzmu przedstaw zagadnienie na wybranych przykładach literatury współczesnej

Ocena:
20/20
Teza: Wizje totalitaryzmu, zarówno hitlerowskiego, jak i stalinowskiego, znajdziemy w licznych przykładach literackich XX wieku.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca w pełni realizuje temat.

Literackie obrazy zniewolenia człowieka w systemie totalitarnym. Omów zagadnienie, odwołując się do wybranych utworów

Ocena:
20/20
Teza: Literatura ukazywała proces i skutki zniewolenia społeczeństw, jak i poszczególnych jednostek.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca zwięzła, oparta zarówno na utworach polskich, jak i obcych. Ukazuje wiele różnych aspektów zniewolenia. Poprawna kompozycja pracy.

Wpływ systemów totalitarnych na etykę. Omów zagadnienie, odwołując się do wybranych utworów literackich

Ocena:
20/20
Teza: Jak totalitarne reżimy wpłynęły na jednostki, na ich zachowania, decyzje i jakie wnioski dla zasad etyki możemy wyciągnąć z utworów poświęconych „czasom pogardy”.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca przejrzysta, głęboka analiza tekstów i postaw bohaterów.

Osobowość człowieka totalitarnego. Przedstaw to zagadnienie, odwołując się do znanych z literatury wizerunków hitlerowskich i sowieckich katów oraz niektórych więźniów obozów zagłady

Ocena:
20/20
Teza: Literatura opowiadająca o II wojnie światowej daje olbrzymią wiedzę o zmieniającej się pod wpływem totalitaryzmu psychice ludzkiej.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca starannie przemyślana, literatura wyselekcjonowana i ambitna. Trafna teza i wnioski.

Ludzie XX wieku w sytuacjach ekstremalnych. Omów problem, odwołując się do utworów Borowskiego, Nałkowskiej, Herlinga-Grudzińskiego, Moczarskiego i Krall

Ocena:
20/20
Teza: Najbardziej poruszające literackie przykłady stłamszenia wolności i godności ludzkiej.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca w pełni wyczerpuje temat. Poprawna bibliografia i plan pracy.

Jak literatura opowiada o nieludzkiej rzeczywistości? Omów na wybranych przykładach różne rodzaje narracji i narratora w prozie przedstawiającej wojnę i okupację

Ocena:
20/20
Teza: Obowiązkiem pisarza jest danie literackiego świadectwa z „czasów pogardy”.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca przemyślana, w pełni zasługuje na pochwałę.

Sytuacja człowieka w obliczu faszyzmu i stalinizmu. Omów zagadnienie, interpretując wybrane utwory

Ocena:
20/20
Teza: Literacka prawda o człowieku egzystującym w systemie totalitarnym.

Ocena opisowa nauczyciela: Prezentacja przemyślana, ukazuje wiele postaw człowieka wobec systemów totalitarnych.

Losy jednostki zdeterminowane wydarzeniami historycznymi. Rozważ zagadnienie, odwołując się do wybranych przykładów literackich

Ocena:
19/20
Teza: Osoby zdeterminowane wydarzeniami historycznymi to przede wszystkim ofiary II wojny światowej.

Ocena opisowa nauczyciela: Prezentacja dobra. Interesujący dobór argumentów, ciekawe wnioski.

Totalitaryzm w literaturze. Przedstaw i porównaj sposoby jego kreacji w wybranych tekstach kultury

Ocena:
19/20
Teza: Opisy totalitaryzmów w literaturze traktować możemy jako przestrogę przed systemem dyktatorskim lub ponure świadectwo czasów.

Ocena opisowa nauczyciela: Prezentacja dobra. Poprawnie dobrana argumentacja, ciekawe wnioski rekompensują drobne błędy stylistyczne.

Wpływ systemów totalitarnych na człowieka. Omów temat, odwołując się do wybranych dzieł

Ocena:
19/20
Teza: Na wpływie totalitaryzmów na człowieka skupiło się wielu twórców XX wieku.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca ukazuje różnorodność opisanych w literaturze systemów i ich negatywne skutki. Poprawny język, przejrzysta kompozycja.

Ideologie totalitarne - ideologie zła w literaturze, sztuce i filmie. Omów na wybranych przykładach

Ocena:
19/20
Teza: „Kłamstwo powtarzane tysiąc razy staje się prawdą”.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca obszerna, szczegółowo opisuje formy totalitaryzmów ukazanych w różnych tekstach kultury. Bogata bibliografia.

Siedem polskich grzechów głównych. Przedstaw refleksje na temat polskich wad narodowych, odwołując się do wybranych utworów literackich

Ocena:
19/20
Teza: Główne wady narodowe Polaków na tle historycznym.

Ocena opisowa nauczyciela: Prezentacja w pełni poprawna. Prezentuje szeroki katalog polskich wad narodowych.

Różne postawy człowieka wobec totalitaryzmu. Omów problem na wybranych przykładach literatury XX wieku

Ocena:
18/20
Teza: Człowiek żyjący w systemie totalitarnym jest nieustannie narażony na trudne wybory moralne.

Ocena opisowa nauczyciela: Dobra praca. Bogata argumentacja ciekawe wnioski. Styl wypowiedzi wymaga "wygładzenia"

Człowiek w obliczu totalitaryzmu. Omów zagadnienie, odwołując się do analizy odpowiednio wybranych utworów literackich

Ocena:
17/20
Teza: Literatura przytacza różnorodne postawy i świadectwa ludzi postawionych w obliczu systemu totalitarnego.

Ocena opisowa nauczyciela: Prezentacja poprawna. Zakres literatury nie wykracza jednak poza kanon lektur szkolnych. Do poprawy język wypowiedzi

Obraz systemu totalitarnego w literaturze filmie i malarstwie. Omów różne sposoby realizacji tego zagadnienia odwołując się do dowolnie wybranych przykładów

Ocena:
17/20
Teza: Różne sposoby prezentowania totalitaryzmu łączy chęć utrwalenia negatywnego obrazu systemów totalitarnych, aby nigdy nie powróciły.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca poprawna. Na uwagę zasługuje dobór pozycji bibliograficznych. Można wygładzić styl przechodzenia pomiędzy kolejnymi argumentami.