Pogotowie maturalne: Motywy literackie - Motyw zbrodni


Motywy i wątki charakterystyczne dla kryminału w literaturze popularnej i pięknej. Przedstaw na wybranych przykładach

Wątki to ciąg zdarzeń fabularnych, których ośrodkiem jest jakaś postać lub grupa postaci np. wątek miłosny, wątek społeczny. Motywy natomiast to elementarne jednostki konstrukcji świata przedstawionego np. zdarzenie, przedmiot, sytuacja. Łączą się one ze sobą tworząc temat utworu. W mojej prezentacji przy powyższych rozróżnieniach pojęcia zostały potraktowane synonimicznie, ponieważ granica między motywem a wątkiem kryminalnym byłaby dość nieostra.

Według słowników literatura popularna jest przeznaczona dla wielu czytelników. Ma ona dostarczyć im m. in. rozrywki i ciekawych przeżyć emocjonalnych. Różni się jednak strukturą tekstu, produkcją, dystrybucją od tzw. literatury wysokiej. Literatura wysoka czasem wykorzystuje również wątki kryminalne, jednak odróżnia się pogłębioną analizą postaci, szerokim ujęciem tła społeczno-obyczajowego. Cechuje ją także język literacki. Niesie prawdy ponadczasowe dotyczące walki dobra ze złem. Czasem linia pomiędzy obiema rodzajami literatury nie jest jednak wyraźna gdyż literatura popularna często wchodzi w kontakt z literaturą wysoką.

Warto także powiedzieć czym jest powieść kryminalna. W powieści tej fabuła jest powiązana ze zbrodnią. Dowiadujemy się jak do niej doszło, jakie były jej przyczyny i oczywiście kto jest sprawcą. W związku z tym głównymi bohaterami są prowadzący śledztwo, detektyw, przestępca oraz podejrzani. Zasadą powieści kryminalnej jest gra intelektualna, zagadka, którą rozwiązuje detektyw i czytelnik.

W mojej prezentacji zajmę się motywami zbrodni, cierpienia, winy i odpowiedzialności oraz domu, w utworach literatury wysokiej - „Zbrodni i kary” oraz „Makbeta” i literatury popularnej - „Pies Baskervillów” oraz „Dziesięciu Murzynków”.

Motyw zbrodni jest kluczowy w wybranych przeze mnie utworach. Morderstwo jest często umotywowane psychologicznie. Zbrodniarz kieruje się chęcią zemsty, zdobycia majątku lub zniszczenia tych, którzy stoją mu na drodze. W „Psie Baskerville’ów” motywem zbrodni była chęć zagarnięcia spadku rodu Baskerville’ów przez Stapletona. Był on następny w kolejności do odziedziczeni spadku. Przy czym do tej pory rodzina nie wiedziała, że należy on do grona ewentualnych spadkobierców. Gdy tylko się o tym dowiedział postanowił odzyskać majątek, zabijając innych dziedziców. Posługiwał się psem. W „Dziesięciu Murzynkach” motywów zbrodni jest wiele. Sędzia Wargrave wybrał swoje ofiary nieprzypadkowo. Każda z nich popełniła jakąś mniej lub bardziej tragiczną zbrodnię, lecz zrobiła to w taki sposób, że nie można jej było tego udowodnić. Wargrave uznał, że sam powinien wymierzyć sprawiedliwość, ponieważ byli to ludzie winni swoich czynów. Zabijał ich po kolei według znanego wierszyka o dziesięciu murzynkach. Najpierw ginęli ci którzy popełnili najmniejsze zbrodni a na końcu ci, którzy zabili z zimną krwią.

W „Makbecie” możemy ujrzeć kilka wątków zbrodni. Pierwszym z nich jest zabójstwo Duncana, które stało się pierwszym krokiem do zdobycia korony. Makbet zabija Duncana we własnym domu. Niedługo potem zostaje królem, jednak to co zrobił zaczyna go przerażać. Pierwsza zbrodnia staje się motywacją do popełnienia następnych. Makbet zabija więc Banka. Nasyła na niego ludzi, którzy zabijają go na gościńcu. Powodem tej zbrodni była obawa, że przepowiednie czarownic, które zapowiadały, że Banko będzie ojcem, królów stanie się prawdą. On również słyszał przepowiednie i mógłby być podejrzliwy w stosunku do Makbeta. Kolejną zbrodnią Makbeta jest zabójstwo rodziny Makdufa. Jest to akt tyrańskiej władzy. Podczas nieobecności Makdufa, w zamku zabito Lady Makduf i jej synka. Makbet był za to odpowiedzialny, gdyż chciał wyeliminować kolejną zagrażającą mu osobę. Poniósł jednak tego konsekwencje i zginął z ręki Makdufa, który przyniósł głowę Makbeta, zatkniętą na włóczni Malcolmowi – prawowitemu władcy Szkocji. W „Zbrodni i karze” zbrodnia stała się czynnikiem degenerującym człowieka, niszczącym go. Raskolnikow uważa się za jednostkę, wybitną, a co za tym idzie, ma prawo do niekonwencjonalnych działań np. do zbrodni, tak jak Napoleon, który w Paryżu kazał strzelać do bezbronnego tłumu. W imię tego Raskolnikow dokonuje zbrodni na lichwiarce Alonie a następnie na jej siostrze Lizawietcie, która przypadkowo pojawiła się w mieszkaniu. Rabuje kilka drobiazgów i ucieka. Potem załamuje się psychicznie. Okazało się jednak, że jest jednostką zwyczajną a nie tak jak myślał wybitną. Rodion popełnia zbrodnię ideową i zbrodnię pospolitą. Chce złamać prawo, chce żyć jak Napoleon, chce być wielki w samotniczym wysiłku popełnienia bezprawia. W wybranych przeze mnie przykładach literatury wysokiej motyw zbrodni stanowi niejako pretekst do ukazania wewnętrznych przeżyć i rozterek bohaterów. I zbrodniarz, i motyw zbrodni znane są od początku. To co analizuje czytelnik powieści popularnej i to, na czym skupia się autor w literaturze wysokiej jest gotową informacją.

Zbrodniarz nie zawsze po dokonaniu zbrodni cierpi. Czasem czuje, że zrobił źle. Tak jest właśnie w „Zbrodni i karze” oraz w „Makbecie”. W literaturze popularnej cierpienie ukazywane jest raczej rzadko. W „Psie Baskerville’ów” nie występuje właściwe motyw cierpienia. Zabójca nie cierpi tutaj, ponieważ zabija z zimną krwią. Nie ma przedstawionych rozterek i przeżyć wewnętrznych bohaterów. W „Dziesięciu Murzynkach”sytuacja ma się podobnie. W „Makbecie” Szekspira widzimy motyw cierpienia zbrodniarza, jego mękę i wyrzuty sumienia. Makbet jest człowiekiem, który nie wydaje się być zdolnym do takiej bezwzględności, żeby kogoś zabić. Jest cenionym, prawym rycerzem. Jednak przepowiednia czarownic wyzwala w nim chęć zabójstwa króla, a potem wszystkich, którzy staną mu na drodze do tronu. Uruchamia on maszynę zbrodni, której nie jest w stanie zatrzymać. W „Zbrodni i karze” Dostojewskiego również widzimy motyw cierpienia zbrodniarza. Raskolnikow po popełnieniu zabójstwa odczuwa strach i własną słabość. Jest przerażony, półprzytomny, męczy się, popada w psychozę. Wszystko to staje się dla niego trudne, a po zabójstwie kilka dni jest nieprzytomny, myśli nawet o tym czy nie przyznać się do winy. Męczą go senne koszmary, ma gorączkę i majaczy. Cierpienie kończy się dopiero wtedy, gdy przyznaje się do winy i ponosi karę.

Każdy morderca jest obarczony winą i jest odpowiedzialny za swoje czyny. To kolejny motyw, który omówię. W „Psie Baskerville’ów” winą za morderstwa popełnione przez czarnego psa jest obarczony Stapleton, który za każdym razem kierował psem. Jednak nie odczuwa on, żadnych wyrzutów sumienia, czy też odpowiedzialności. Natomiast pani Stapleton niewątpliwie czuje się winna, że niejako początkowo nie potrafiła się sprzeciwić planom i czynom męża. Zgodziła się udawać jego siostrę oraz niejako „wystawić” Sir Karola na spotkanie z psem, mimo, że to akurat zrobiła nieświadomie. Gdy Sherlock Holmes odkrył, kto stoi za tymi zbrodniami, zdradziła mu ona kryjówkę męża na moczarach, gdyż czuła, że to co robi jej mąż naprawdę jest złe. W „Dziesięciu Murzynkach” zbrodniarz nie czuje się winny, ani odpowiedzialny za popełnione czyny.

W „Makbecie” motywem winy i odpowiedzialności jest tragiczne i niepewne życie zbrodniarza. Zbrodnie popełnione przez Makbeta i Lady Makbet powodują u nich wyrzuty sumienia, ciągle rozważają oni popełnione czyny. Z czasem Makbet widzi ducha zamordowanego Banka. Wyrzuty sumienia doprowadzają Lady Makbet do obłędu. Przytłoczona poczuciem winy i odpowiedzialnością za popełnioną zbrodnie, nigdy nie zazna spokoju. Jedynym dla niej wyjściem jest samobójstwo. W „Zbrodni i karze” karą za popełnione zbrodnie jest zesłanie. Raskolnikow, zabijając lichwiarkę i jej siostrę, chce udowodnić, że jest nadczłowiekiem, stojącym ponad prawem i moralnością. Jego idea była jednak fałszywa. Bohater ma wyrzuty sumienia, poczucie winy za popełniony czyn. Za swoje zbrodnie musi ponieść pełną odpowiedzialność – przyznaje się do winy i zostaje zesłany na katorgę.

Miejscem gdzie rozgrywają się wydarzenie często jest dom ofiary lub zbrodniarza. W „Psie Baskerville’ów” dom i tereny wokół niego są miejscem, gdzie rozgrywa się praktycznie cała akcja powieści. Jest to ponury gotycki zamek, który stoi pośród posępnych moczarów w hrabstwie Devonshire. To właśnie na jego terenach giną kolejni dziedzice posiadłości. Tutaj właśnie przyjeżdża Sherlock Holmes, aby wyjaśnić zagadkę tajemniczej śmierci Karola Baskerville’a oraz by zapobiec nieszczęściu, jakie grozi kolejnemu dziedzicowi – Henrykowi. Cała posiadłość była ponura nawet za dnia. W komnatach rozwieszone były liczne ozdoby, portrety rodzinne i herby. W tak olbrzymim zamku panowała grobowa cisza, którą przerywało bicie starego zegara. Moczary roztaczające się wokół domu były tak tajemnicze i dzikie, że nie można się było przyzwyczaić do ich widoku. Wiele było w nich pułapek w postaci trzęsawisk, gdzie jeden fałszywy krok przynosił śmierć ludziom i zwierzętom.

W „Dziesięciu Murzynkach” dom staje się jak gdyby więzieniem. To tutaj zostają zwabieni przez tajemniczego U.N. Owena a jak się później okazuje jedną z ofiar ludzie, którzy mają brać udział w tej niejako grze. Willa sprawiała wrażenie nowoczesnej dzięki dużym oknom. Jest położona na wyspie, do której nikt nie może dotrzeć ani jej opuścić w czasie burzy. Dziesięcioro ludzi jest tam uwięzionych i nie mogą otrzymać żadnej pomocy. Jest to zabieg typowy dla powieści kryminalnej, w której akcja często rozgrywa się w zamkniętej przestrzeni, w której kilka osób przebywa stale razem.

W „Makbecie” Szekspira miejscem zbrodni jest dom. Przybywa do niego król Duncan, nie przeczuwający niczego złego. Makbet owładnięty pragnieniem władzy, zabiła własnego gościa. Od tego momentu dom zostaje naznaczony zbrodnią, która powoduje rozluźnienie więzi między małżonkami, staje się miejscem obłędu i śmierci Lady Makbet, a potem Makbeta. W „Zbrodni i karze” dom, a właściwie pokój, Rodiona był nazywany przez jego matkę trumną, jest małą izdebką do której trudno się zmiecie. Jest to dla niego miejsce smutne, przygnębiające, a gdy popełnia zbrodnie przeraża go. Początkowo właśnie tutaj chce ukryć ukradzione rzeczy, to właśnie tutaj po dokonaniu zbrodni leży nieprzytomny. Dom ten jest symbolem trumny jego idei, uczuć i wrażliwości. Gdy postanawia przyznać się do winy, odchodzi z niego na zawsze. Również we własnym domy została zamordowana lichwiarka Alona i Lizawietta.

Między literaturą popularną a wysoką są zarówno różnice, jak i podobieństwa. W przedstawionych przykładach przyczyną zbrodni są namiętność, chęć posiadania, zdobycia władzy nad ludźmi, jedna zbrodnia pociąga za sobą następne przestępstwa, ponieważ zbrodniarz lęka się ujawnienia zbrodni, a strach wyolbrzymia niebezpieczeństwo, a także zbrodnia jest ukarana przez ludzi lub wyrzuty sumienia i strach odczuwany przez zbrodniarza. Jednak sposób i poziom przedstawienia tych przeżyć jest różny. Utwory Szekspira czy Dostojewskiego zawierają wstrząsającą analizę przeżyć, wątpliwości, rozterek zbrodniarza, dają głęboką wiedzę o mrocznej naturze człowieka. Natomiast powieści Christie i Doyl’a nie mają elementów tragizmu, oparte na uproszczonej wiedzy psychologicznej, są literaturą rozrywkową.

Jednak powieści kryminalne mogą zachęcać do czytelnictwa, dawać uproszczoną wiedzę psychologiczną i kulturową, a przede wszystkim zachęcać do rozważań etycznych, przeciwdziałać chaosowi w wyobrażeniach o świecie. Motywy kryminalne pozostają niezmienne przez wiele lat. Również w czasach współczesnych jest wielu zabójców, którzy zabijają dla pieniędzy czy władzy. Współcześni mordercy, chociaż zapewne nie wszyscy, cierpią z powodu wyrzutów sumienia, przez długi czas ponosząc konsekwencje popełnionych czynów.

strona:    1    2    3    4    5  





Zbrodnia doskonała w literaturze i sztuce różnych epok. Przedstaw na przykładzie wybranych utworów

Ocena:
20/20
Teza: „Człowiek może znieść bardzo dużo, lecz popełnia błąd sądząc, że potrafi znieść wszystko.”

Ocena opisowa nauczyciela: Praca bogata w treści, przemyślana i dojrzała. Łączy w sobie wiele obrazów zbrodni w sposób unikalny. Nie sposób się przy niej nudzić.

Obrazy zbrodniarzy w literaturze. Zanalizuj złożoność psychiki morderców na przykładzie kilku wybranych bohaterów literackich.

Ocena:
20/20
Teza: Postępowanie człowieka w sytuacji wyboru wynika z wielu różnorodnych czynników społecznych i indywidualnych. Często przeważają decyzje niezgodne z przyjętymi przez ogół zasadami moralnymi.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca przemyślana i dojrzała. Ciekawa prezentacja w pps.

Motyw zbrodni w literaturze różnych epok. Omów na wybranych przykładach

Ocena:
20/20
Teza: Twórców od zawsze intrygowały zbrodnicze motywy, akt dokonania zbrodni, a także skutki jej popełnienia w świadomości zbrodniarza.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca w pełni wyczerpuje temat. Pokazuje wiele różnych aspektów zbrodni. Bogata literatura przedmiotu.

Zbrodnia jako sposób dojścia do władzy. Omów temat, analizując wybrane teksty kultury

Ocena:
20/20
Teza: Literatura pokazuje wielu bohaterów, którzy, aby zdobyć władzę, nie cofnęli się nawet przed najgorszymi zbrodniami.

Ocena opisowa nauczyciela: Realizacja tematu sprawna, dobrze dobrane lektury i argumenty.

Motyw zbrodni i kary. Przedstaw różne ujęcia problemu w poznanych utworach polskich i obcych różnych epok

Ocena:
20/20
Teza: Czy zawsze po zbrodni pojawia się kara?

Ocena opisowa nauczyciela: Ciekawa praca ukazująca złożoność tematu. Poprawna bibliografia i plan.

Od Makbeta do Zbrodni i kary. Literackie odbicie mrocznej strony duszy człowieka

Ocena:
20/20
Teza: Kiedy człowiek ulega mrocznej stronie swej duszy, zawsze prowadzi to do jego tragedii.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca przejrzysta, dobrze skomponowana, widać, że została uprzednio przemyślana.

Jak rodzą się zbrodniarze? Na podstawie analizy wybranych lektur wykaż, że literatura jest źródłem wiedzy o wpływie różnych czynników na degenerację jednostki

Ocena:
20/20
Teza: Czynniki, jakie wpłynęły na wybrane postaci, popychając je do zbrodni.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca przemyślana, czytelna i przejrzysta. Zamknięta poprawną klamra kompozycyjną.

Dlaczego źli? Przedstaw wybrane kreacje literackie bohaterów, którzy krzywdzą innych.

Ocena:
20/20
Teza: Przedstawienie kreacji bohaterów literackich, którzy krzywdzą innych.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca obszerna, bogata w literackie przykłady.

Motyw zbrodni i kary w literaturze. Omów różne aspekty zagadnienia. odwołując się do wybranych przykładów

Ocena:
20/20
Teza: Motyw zbrodni i kary dzięki swemu bogactwu jest atrakcyjny dla twórców, budzi bowiem ciekawość odbiorców. Jego rola w utworze może być różnoraka, co pozwala na jego różnorodne wykorzystanie.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca szczegółowo pokazuje mechanizmy i powiązania rządzące zbrodnią i karą opisane w dziełach literackich.

Motyw zbrodni – służącej zdobywaniu i utrzymywaniu władzy w literaturze.

Ocena:
20/20
Teza: Twórcy nie tylko uwidaczniali problemy wynikające ze sprawowania władzy, ale i przestrzegali przed jej zgubnym wpływem na człowieka.

Ocena opisowa nauczyciela: Ciekawa prezentacja oparta na klasycznych dziełach poruszających problem zbrodni i władzy.

Portrety zbrodniarzy w literaturze różnych epok. Przedstaw zagadnienie na wybranych przykładach

Ocena:
19/20
Teza: Literatura przedstawia różne portrety zbrodniarzy. W dorobku epok literackich odnajdujemy różnorakie obrazy morderców, które możemy podzielić ze względu na wagę ich zbrodni oraz jej podłoże.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca wnikliwie przedstawia trzy zbrodnicze osobowości. Poprawny język i bibliografia.

Wizerunki literackich zbrodniarzy. Przedstaw, odwołując się do wybranych lektur

Ocena:
19/20
Teza: Każda zbrodnia destrukcyjnie wpływa na psychikę zbrodniarza.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca wyczerpująca porusza kwestię zbrodni i zbrodniarzy w literaturze. Poprawny język i styl wypowiedzi. Szczegółowy plan pracy.

Psychologiczne portrety morderców w literaturze i sztuce

Ocena:
19/20
Teza: Mordercy to ludzie burzący porządek etyczny świata, a ich różnorodne kreacje są przestrogą artystów, którzy swoimi dziełami wpisują się w odwieczną walkę dobra ze złem.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca dojrzała, ciekawe wnioski. Poprawny konspekt prezentacji.

Motywy i wątki charakterystyczne dla kryminału w literaturze popularnej i pięknej. Przedstaw na wybranych przykładach

Ocena:
18/20
Teza: Motywy kryminalne zarówno w literaturze popularnej, jak i wysokiej, pozostają niezmienne przez wiele lat.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca w oryginalny sposób ukazuje motyw zbrodni oraz jej konsekwencji. Porównanie i wnioski poprawne. Drobne usterki językowe.

Oskarżeni przed sądem w literaturze. Przedstaw zagadnienie na podstawie wybranych lektur

Ocena:
18/20
Teza: Oskarżenia, rozprawy sądowe, osądy społeczne, ferowanie wyroków w literaturze występowały już od czasów antycznych i są obecne aż do czasów współczesnych. Pojawiają się najczęściej przy motywach zbrodni, winy czy kary.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca porusza ciekawy problem postawienia w stan oskarżenia. Ciekawie przedstawione literackie sylwetki oskarżonych, dojrzały język.

Rola motywu winy i kary. Przedstaw na przykładzie utworów literackich z rożnych epok.

Ocena:
18/20
Teza: Topos winy i kary od dawna obecny jest w literaturze, której cel to nie tylko opis, lecz również ocena tego zagadnienia. Interesowało się tym wielu wybitnych twórców, których głównym zamierzeniem było pokazanie, iż nieodłącznym elementem win

Ocena opisowa nauczyciela: Praca ciekawa, w pełni ukazuje temat, opierając argumenty na poprawnie dobranej literaturze.

Psychologiczny wizerunek zbrodniarza. Przedstaw zagadnienie na wybranych przykładach literackich

Ocena:
18/20
Teza: Postacie zbrodniarzy ujmowane są na wiele sposobów, czasem ich postępowanie się potępia, czasem usprawiedliwia, ale zawsze ich psychikę poddaje się wnikliwej analizie.

Ocena opisowa nauczyciela: Temat przedstawiony na podstawie konwencjonalnych lektur. Poprawny język i konspekt wypowiedzi.

Zbrodnia i jej wpływ na życie bohaterów literackich. Przedstaw na podstawie wybranych lektur.

Ocena:
18/20
Teza: Zbrodnia wyniszcza stopniowo psychikę, tego, kto ją popełnił. Zły czyn nie pozostanie bez echa. Powróci, obracając się przeciwko oprawcy.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca płynna, napisana poprawnym językiem. Zarówno bibliografia, jak i plan są poprawne.

Psychika bohaterów literackich, którzy popełnili zbrodnię. Omów na wybranych przykładach literackich

Ocena:
18/20
Teza: Bez względu na wszelkie motywy i okoliczności, zbrodnia nigdy nie wpływa całkowicie obojętnie na psychikę przestępców. Zawsze pozostawia nieodwracalny ślad, który w konsekwencji zmienia charakter zbrodniarza.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca przeciętna. Literatura i ramowy plan poprawne.

Uniwersalizm motywu zbrodni i kary w literaturze

Ocena:
18/20
Teza: Przypadki opisane w literaturze jednoznacznie pokazują, że zbrodnia nie popłaca i należy szukać innych sposobów rozwiązywania problemów, czy realizacji swoich marzeń i dążeń.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca w sposób prawidłowy realizuje założoną tezę. Poprawny język.

Zbrodnia i kara w literaturze i filmie. Przedstaw, odwołując się do wybranych utworów

Ocena:
17/20
Teza: Zbrodnia i kara ma archetypiczny wymiar i pojawia się w kulturze każdej epoki.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca przeciętna. Zawiera wszystkie niezbędne elementy. Poprawny język.