Pogotowie maturalne: Motywy literackie - Motyw zbrodni


Psychologiczne portrety morderców w literaturze i sztuce


Morderca. Kim właściwie jest? Czym się kieruje w swoich życiowych wyborach, jakie idee propaguje? I co najważniejsze – czy da się do końca poznać jego skomplikowaną, niepodlegającą żadnym schematom psychikę. Zdaniem Zygmunta Freuda oraz Carla Gustawa Junga, XX-wiecznych psychologów każdy z nas może stać się mordercą. Zależy to wyłącznie od okoliczności, w jakich zostaniemy postawieni, a uaktywnienie tzw. archetypu cienia istniejącego w psychice ludzkiej może popchnąć człowieka właśnie w stronę zbrodni.

Z religijnego punktu widzenia morderstwo to przejaw najgorszego zła, które towarzyszy ludzkości od początku jej istnienia. Archetypem mordercy jest biblijny Kain, który za bratobójstwo został ukarany piętnem zbrodniarza. Ponieważ zbrodnia jest wpisana w historie ludzkości, twórcy filmu i literatury wielokrotnie podejmowali ten temat, starając się wnikliwie analizować jej motywy i konsekwencje. Pobudki jakimi kierowali się zbrodniarze mogą być różne. Od, jak to stwierdza Jung, pierwotnego zła drzemiącego w psychice człowieka poprzez bezsilność i rozpacz wywołaną życiową tragedią, aż po wyższe intencje. Analizując literackie i filmowe wizerunki morderców zaprezentuję przesłanki, którymi się kierowali, uwzględniając jednocześnie stopień ich winy oraz gotowość do skruchy.

Dogłębne stadium psychologiczne odnaleźć możemy w Zbrodni i karze Fiodora Dostojewskiego. Głównego bohatera Rodiona Raskolnikowa poznajemy w chwili, kiedy trudna sytuacja finansowa nie pozwala mu na skończenie studiów prawniczych.. Młody, pełny energii chłopak dostrzega niesprawiedliwość podziału społeczeństwa wynikającą z oceniania świata przez pryzmat materializmu. Nie mogąc pogodzić się z takim ładem tworzy teorię zakładającą istnienie ludzi niższych, który obowiązują normy moralne oraz nadludzi, cieszących się wolnością absolutną. Zgodnie z tą ideą w jego głowie rodzi się pomysł zamordowania starej lichwiarki - Alony, wszy społecznej, wykorzystującej ludzi. Realizacja jego planu nie idzie jednak zgodnie z założeniem i Raskolnikow dokonuje kolejnego, niezaplanowanego morderstwa na niewinnej siostrze lichwiarki.

Analizując postępowania Raskolnikowa w kategoriach psychologii Freuda, można uznać, iż to tanatos, popęd do śmierci i destrukcji popchnął go w stronę morderstwa. Motywami którymi się kierował była jego sytuacja materialna oraz poczucie wyższości nad innymi jednostkami, której uzasadnienie opisał w swojej teorii Alfred Adler - austriacki psychiatra i psycholog żyjący na przełomie XIX i XX wieku. Według Adlera człowiek od najwcześniejszych lat swojego dzieciństwa z powodu braków przezywa poczucie małej wartości, które kompensuje dążeniem do przewagi i mocy nad innymi. To poczucie małej wartości to jądro wszelkich zaburzeń w duszy, z którego człowiek nieświadomie projektuje swój plan życia. Wkrótce po morderstwie okazuje się jednak, iż Raskolnikow nie jest nadczłowiekiem za jakiego się uważał. Dręczyły go majaki, bezsenność i wyrzuty sumienia. W końcu sam stwierdza: Siebie zabiłem, a nie starą wiedźmę. A więc nie zatracił całkowicie swego człowieczeństwa. Żałował popełnionych czynów. Ostatecznie przezwyciężył swoje słabości dzięki Soni, uosobieniu chrześcijańskiej miłości i dobroci. Rodion odrodził się moralnie i przyjął pokutę: zesłanie na Syberię. Zrozumiał, że nie można żyć poza dobrem i złem, poza ładem moralnym stworzonym przez Boga.

Prawdę o mordercy próbował zgłębić także Patrick SŹskind. Jego powieść „Pachnidło” opowiada historię człowieka legendy, Jeana Baptiste"a Grenouille"a -o którym nikt właściwie już nie pamięta. Gdyby nie głośna powieść i film nakręcony na jej podstawie zapewne jego postać odeszłaby w zapomnienie. SŹskind przedstawia Grenouille"a jako człowieka zmysłowej monoidei, która zamknęła przed nim drogę do zewnętrznego świata i uniemożliwiła normalne z nim porozumienie. Jest on tutaj wybitnie utalentowanym socjopatą, potworem, artystą, wcielonym złem. Grenouille miał wyjątkowy dar. Patrzył na świat nosem.

Dokonana przez niego zbrodnia była raczej spontaniczna, nie planował jej jak Raskolnikow. Pierwszą ofiarą stała się młoda dziewczyna, która nieświadomie zwabiła go swym zapachem. Za każdym razem ofiarami były dziewczęta ledwo co dojrzałe, dziewice. I zawsze najpiękniejsze. Umiał je dopaść wszędzie. Nie tylko za murami miasta, ale i w środku, a także w domach. Dla kolekcjonera takiego jak on, były zaledwie olfaktorycznymi, niezbędnymi produktami. Motyw jaki się kierował było marzenie o wydestylowaniu wonności nad wonnościami z dziewiczego ciała kobiecego, pachnidła, na zapach którego wszyscy oszaleliby i zaczęli pałać do niego miłością. Na pytanie dlaczego tego pragnie, sam odpowiedział sobie: ponieważ jestem na wskroś zły.

Antoni Kępiński powiedział kiedyś: Każdy jest potencjalnym mordercą tylko jego żądza mordu ukryta jest pod powierzchnią obowiązujących norm zachowania społecznego i taki był właśnie Grenouille. Pragnął stworzyć coś, co by podziwiał cały świat. Bez względu na to ile kobiet miałoby jeszcze stracić życie, z pewnością zrobiłby to jeszcze raz.

Kolejny model mordercy pojawia się w filmie Davida Fischera - Siedem. John Doe, który przekroczył kruchą granicę pomiędzy rozsądkiem i obłędem wkroczył na drogę zbrodni. Reżyser postawił pytanie o granicę ludzkiej wytrzymałości, zasięg winy i zdolności do odkupienia. Pyta w niemal biblijny sposób o możliwość przeciwstawiania się wobec drzemiącego w nas samych pierwotnego zła. Podobnie jak Dante w Boskiej Komedii ofiaruje nam bilet do piekła, którym staje się nasze życie codzienne. 7 dni, 7 grzechów, 7 morderstw, symbolika tej liczby nie jest przypadkowa, to w skrócie rys psychologiczny Johna i jego obłędna krucjata. Morderca u Fischera nie ma odrażającego wyglądu szaleńca mordującego na oślep kogo popadnie, nie ma bezcielesnego kształtu ducha mszczącego się za krzywdy doznane za życia. Niczym się nie wyróżnia, jest szary, jak codzienność w miastach kolosach, jest banalny i zupełnie pozbawiony żywiołowości i demonizmu, do którego film nas przyzwyczaił. Ale czy przez to staje się mniej groźny? On jest tylko bardziej realny…

John Doe to inteligentny psychopata, w kategoriach psychologicznych człowiek o wyjątkowo niskim poczuciu lęku, dlatego też skrupulatnie, bez śladu ludzkiego odruchu przygotowywał się do wypełnienia swojej zbrodniczej misji. Z zimną krwią mordował z dnia na dzień kolejne ofiary, nadając swym zbrodniom charakter przerażającego rytuału. Każde morderstwo stało się makabryczną ilustracją poszczególnych grzechów głównych. Obżarstwo, chciwość, nieczystość, pycha, lenistwo i zazdrość. W takiej kolejności mordował dyktując reguły gry i pozostając zawsze o krok dalej od detektywów, Całkowite potwierdzenie teoria archetypów Junga zauważyć możemy w zbrodni odzwierciedlającej siódmy grzech - gniew. Detektyw Mills, z stróża prawa zmienia się w mordercę, Dochodzi do tego po zabójstwie jego żony. Mills nie panując nad własnymi emocjami uaktywnia w swej psychice archetyp cienia i nieświadomie dopełnia plan Johna Doe. Film jest metafora współczesnego zepsutego świata, w którym nawet chrześcijańskie nauki nie mogą stanowić o moralności.

Zupełnie inne spojrzenie na zbrodnię odnajdujemy w filmie Roberta Glińskiego Cześć, Tereska! Obalił on mit dobrego i niewinnego dziecka uświadamiając nam, iż zło zakorzenione jest w psychice człowieka niezależnie od wieku. Film Glińskiego to portret skromnej dziewczyny z dużego miasta, która na pierwszy rzut oka niczym szczególnym się nie różni od swoich rówieśników. Brak zainteresowania ze strony rodziców doprowadza do ślepego podążania za nowo poznaną koleżanka, która postanowiła nauczyć ją życia. Pierwsze wino, pierwszy papieros, pierwsza kradzież, pierwszy pocałunek i wreszcie pierwsza miłość z kolegą z podwórka, która okazuje się nieporozumieniem - Tereska zostaje zgwałcona. Samotna, zagubiona i zamknięta w sobie dziewczyna odnajduje strzępy przyjaźni w Edziu, kalekim portierze, który dostrzega w niej kobietę, nie szanując jej intymności i wrażliwości. Wypytując ją o jej intymne sprawy porusza sferę, do której zbliżać się nie powinien. Tereska wpada w szał. Chwyta w dłoń metalową rurkę i zaczyna bić kalekę. Na jej twarzy nie widać ani lęku, ani zawahania, zabija swoją najbliższą sobie osobę.

Twórca filmu ukazuje, jak najzwyklejsza nastolatka może zmienić się w bestię. Krok po kroku śledzimy etapy jej deprawacji. Wystarczy niedopatrzenie rodziców, chwilowy brak zainteresowania, koleżanka, która zaimponuje, głód uczuć czy fatalny zbieg okoliczności. Tylko tyle wystarczy żeby zabić: zabić w sobie wrażliwość, zabić drugiego człowieka. W filmie tym również odnajdujemy potwierdzenie teorii Junga. Bohaterka pochodziła z przeciętnej rodziny i nie była skażona złem świata dorosłych, lecz kiedy los stworzył jej odpowiednie warunki, zwróciła się w stronę zła. Archetyp cienia, owo pierwotne zło drzemiące w człowieku, okazuje się być nieodłącznym elementem życia człowieka, z zbrodnia jego najbrutalniejszym przykładem.

Kończąc rozważania dochodzę do wniosku, że racje miał Paulo Coelho pisząc: Każda istota ludzka na ziemi potrafi czynić zło, zależy to tylko od okoliczności. Coelho stwierdza, że człowiek był zawsze dobry i zły, a demon tkwi w nas od urodzenia i potrzebuje tylko pokusy aby się ujawnić. Zarówno dobro jak i zło mają to samo oblicze, wszystko zależy jedynie od momentu w którym staną na drodze człowieka.

W naturze Raskolnikowa, Grenouille’a, Johna czy Tereski, którzy zaburzyli ład etyczny świata toczyła się walka dobra ze złem. Z różnych przyczyn ulegają złu, odbierając życie bliźniemu. Bóg obdarzył ludzi wolną wolą, dlatego dokonali wyboru. Poddali się słabości swej natury, zbyt uległej wobec zła świata. Przemówiła przez nich ludzka małość. I tak np. Raskolnikow - bohater morderca, który dzięki głosowi sumienia potrafił ostatecznie pozbyć się zła. Skrucha i pokuta mogą uratować dobro - również wpisane w ludzką naturę. Dostojewski wierzył w możliwość molarnego odrodzenia mordercy. Wierzył w wielkość ludzkiej natury. Inaczej niż David Fincher, który wykreował w swym filmie przerażającą bestię w ludzkiej postaci. John Doe, który do końca ufa w słuszność swojej misji, poddaje się, zostaje zastrzelony, sam był częścią swojego planu.

Każde morderstwo przeraża. Szczególnie jednak te, dokonywane przez dzieci. Dziecięcy morderca - Tereska ukazana w filmie Roberta Glińskiego nie zapanowała nad swym poczuciem krzywdy, nie potrafiła poskromić losu - zła. Uległa mu, gdyż jasna strona jej natury była zbyt krucha. Natomiast młody Grenouille bohater powieści Pachnidło pozwolił poddać się pięknu otaczającego go świata, nie zważając na krzywdy jakie mu wyrządza. Mordercy to ludzie burzący porządek etyczny świata, a ich różnorodne kreacje są przestrogą artystów, którzy swoimi dziełami wpisują się w odwieczną walkę dobra ze złem.

strona:    1    2    3    4    5  





Zbrodnia doskonała w literaturze i sztuce różnych epok. Przedstaw na przykładzie wybranych utworów

Ocena:
20/20
Teza: „Człowiek może znieść bardzo dużo, lecz popełnia błąd sądząc, że potrafi znieść wszystko.”

Ocena opisowa nauczyciela: Praca bogata w treści, przemyślana i dojrzała. Łączy w sobie wiele obrazów zbrodni w sposób unikalny. Nie sposób się przy niej nudzić.

Obrazy zbrodniarzy w literaturze. Zanalizuj złożoność psychiki morderców na przykładzie kilku wybranych bohaterów literackich.

Ocena:
20/20
Teza: Postępowanie człowieka w sytuacji wyboru wynika z wielu różnorodnych czynników społecznych i indywidualnych. Często przeważają decyzje niezgodne z przyjętymi przez ogół zasadami moralnymi.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca przemyślana i dojrzała. Ciekawa prezentacja w pps.

Motyw zbrodni w literaturze różnych epok. Omów na wybranych przykładach

Ocena:
20/20
Teza: Twórców od zawsze intrygowały zbrodnicze motywy, akt dokonania zbrodni, a także skutki jej popełnienia w świadomości zbrodniarza.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca w pełni wyczerpuje temat. Pokazuje wiele różnych aspektów zbrodni. Bogata literatura przedmiotu.

Zbrodnia jako sposób dojścia do władzy. Omów temat, analizując wybrane teksty kultury

Ocena:
20/20
Teza: Literatura pokazuje wielu bohaterów, którzy, aby zdobyć władzę, nie cofnęli się nawet przed najgorszymi zbrodniami.

Ocena opisowa nauczyciela: Realizacja tematu sprawna, dobrze dobrane lektury i argumenty.

Motyw zbrodni i kary. Przedstaw różne ujęcia problemu w poznanych utworach polskich i obcych różnych epok

Ocena:
20/20
Teza: Czy zawsze po zbrodni pojawia się kara?

Ocena opisowa nauczyciela: Ciekawa praca ukazująca złożoność tematu. Poprawna bibliografia i plan.

Od Makbeta do Zbrodni i kary. Literackie odbicie mrocznej strony duszy człowieka

Ocena:
20/20
Teza: Kiedy człowiek ulega mrocznej stronie swej duszy, zawsze prowadzi to do jego tragedii.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca przejrzysta, dobrze skomponowana, widać, że została uprzednio przemyślana.

Jak rodzą się zbrodniarze? Na podstawie analizy wybranych lektur wykaż, że literatura jest źródłem wiedzy o wpływie różnych czynników na degenerację jednostki

Ocena:
20/20
Teza: Czynniki, jakie wpłynęły na wybrane postaci, popychając je do zbrodni.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca przemyślana, czytelna i przejrzysta. Zamknięta poprawną klamra kompozycyjną.

Dlaczego źli? Przedstaw wybrane kreacje literackie bohaterów, którzy krzywdzą innych.

Ocena:
20/20
Teza: Przedstawienie kreacji bohaterów literackich, którzy krzywdzą innych.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca obszerna, bogata w literackie przykłady.

Motyw zbrodni i kary w literaturze. Omów różne aspekty zagadnienia. odwołując się do wybranych przykładów

Ocena:
20/20
Teza: Motyw zbrodni i kary dzięki swemu bogactwu jest atrakcyjny dla twórców, budzi bowiem ciekawość odbiorców. Jego rola w utworze może być różnoraka, co pozwala na jego różnorodne wykorzystanie.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca szczegółowo pokazuje mechanizmy i powiązania rządzące zbrodnią i karą opisane w dziełach literackich.

Motyw zbrodni – służącej zdobywaniu i utrzymywaniu władzy w literaturze.

Ocena:
20/20
Teza: Twórcy nie tylko uwidaczniali problemy wynikające ze sprawowania władzy, ale i przestrzegali przed jej zgubnym wpływem na człowieka.

Ocena opisowa nauczyciela: Ciekawa prezentacja oparta na klasycznych dziełach poruszających problem zbrodni i władzy.

Portrety zbrodniarzy w literaturze różnych epok. Przedstaw zagadnienie na wybranych przykładach

Ocena:
19/20
Teza: Literatura przedstawia różne portrety zbrodniarzy. W dorobku epok literackich odnajdujemy różnorakie obrazy morderców, które możemy podzielić ze względu na wagę ich zbrodni oraz jej podłoże.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca wnikliwie przedstawia trzy zbrodnicze osobowości. Poprawny język i bibliografia.

Wizerunki literackich zbrodniarzy. Przedstaw, odwołując się do wybranych lektur

Ocena:
19/20
Teza: Każda zbrodnia destrukcyjnie wpływa na psychikę zbrodniarza.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca wyczerpująca porusza kwestię zbrodni i zbrodniarzy w literaturze. Poprawny język i styl wypowiedzi. Szczegółowy plan pracy.

Psychologiczne portrety morderców w literaturze i sztuce

Ocena:
19/20
Teza: Mordercy to ludzie burzący porządek etyczny świata, a ich różnorodne kreacje są przestrogą artystów, którzy swoimi dziełami wpisują się w odwieczną walkę dobra ze złem.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca dojrzała, ciekawe wnioski. Poprawny konspekt prezentacji.

Motywy i wątki charakterystyczne dla kryminału w literaturze popularnej i pięknej. Przedstaw na wybranych przykładach

Ocena:
18/20
Teza: Motywy kryminalne zarówno w literaturze popularnej, jak i wysokiej, pozostają niezmienne przez wiele lat.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca w oryginalny sposób ukazuje motyw zbrodni oraz jej konsekwencji. Porównanie i wnioski poprawne. Drobne usterki językowe.

Oskarżeni przed sądem w literaturze. Przedstaw zagadnienie na podstawie wybranych lektur

Ocena:
18/20
Teza: Oskarżenia, rozprawy sądowe, osądy społeczne, ferowanie wyroków w literaturze występowały już od czasów antycznych i są obecne aż do czasów współczesnych. Pojawiają się najczęściej przy motywach zbrodni, winy czy kary.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca porusza ciekawy problem postawienia w stan oskarżenia. Ciekawie przedstawione literackie sylwetki oskarżonych, dojrzały język.

Rola motywu winy i kary. Przedstaw na przykładzie utworów literackich z rożnych epok.

Ocena:
18/20
Teza: Topos winy i kary od dawna obecny jest w literaturze, której cel to nie tylko opis, lecz również ocena tego zagadnienia. Interesowało się tym wielu wybitnych twórców, których głównym zamierzeniem było pokazanie, iż nieodłącznym elementem win

Ocena opisowa nauczyciela: Praca ciekawa, w pełni ukazuje temat, opierając argumenty na poprawnie dobranej literaturze.

Psychologiczny wizerunek zbrodniarza. Przedstaw zagadnienie na wybranych przykładach literackich

Ocena:
18/20
Teza: Postacie zbrodniarzy ujmowane są na wiele sposobów, czasem ich postępowanie się potępia, czasem usprawiedliwia, ale zawsze ich psychikę poddaje się wnikliwej analizie.

Ocena opisowa nauczyciela: Temat przedstawiony na podstawie konwencjonalnych lektur. Poprawny język i konspekt wypowiedzi.

Zbrodnia i jej wpływ na życie bohaterów literackich. Przedstaw na podstawie wybranych lektur.

Ocena:
18/20
Teza: Zbrodnia wyniszcza stopniowo psychikę, tego, kto ją popełnił. Zły czyn nie pozostanie bez echa. Powróci, obracając się przeciwko oprawcy.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca płynna, napisana poprawnym językiem. Zarówno bibliografia, jak i plan są poprawne.

Psychika bohaterów literackich, którzy popełnili zbrodnię. Omów na wybranych przykładach literackich

Ocena:
18/20
Teza: Bez względu na wszelkie motywy i okoliczności, zbrodnia nigdy nie wpływa całkowicie obojętnie na psychikę przestępców. Zawsze pozostawia nieodwracalny ślad, który w konsekwencji zmienia charakter zbrodniarza.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca przeciętna. Literatura i ramowy plan poprawne.

Uniwersalizm motywu zbrodni i kary w literaturze

Ocena:
18/20
Teza: Przypadki opisane w literaturze jednoznacznie pokazują, że zbrodnia nie popłaca i należy szukać innych sposobów rozwiązywania problemów, czy realizacji swoich marzeń i dążeń.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca w sposób prawidłowy realizuje założoną tezę. Poprawny język.

Zbrodnia i kara w literaturze i filmie. Przedstaw, odwołując się do wybranych utworów

Ocena:
17/20
Teza: Zbrodnia i kara ma archetypiczny wymiar i pojawia się w kulturze każdej epoki.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca przeciętna. Zawiera wszystkie niezbędne elementy. Poprawny język.