Pogotowie maturalne: Motywy literackie - Motyw zbrodni


Uniwersalizm motywu zbrodni i kary w literaturze

Zbrodnia i kara to jedne z najbardziej powszechnych i uniwersalnych motywów literackich świata. Są to archetypiczne, ponadczasowe toposy, którymi posługiwali się twórcy począwszy od starożytności (mit o Herkulesie, który w ataku szału zabił całą swoją rodzinę), a skończywszy na czasach współczesnych. Temat ten nie jest obcy również i Biblii, gdzie w Księdze Rodzaju pojawia się zbrodnia bratobójstwa.

Pierwszym dojrzałym utworem na temat zbrodni i nieuniknionej kary, łączącym w sobie wątek sensacyjny, jak i analizę psychologiczną mordercy, jest bez wątpienia Makbet autorstwa Williama Shakespeare’a. Po wnikliwym przeczytaniu utworu, nasuwają się dwa zasadnicze pytania: czy za zło odpowiedzialne są demoniczne siły, czy może pokusa drzemiąca w każdym człowieku oraz czy Makbet zamordowałby Dunkana, gdyby nie usłyszał przepowiedni wiedźm? Odpowiadając na te pytania możemy łatwiej odnaleźć przesłanie autora. Otóż człowiek nie spodziewa się istnienia zła w nim samym. Tymczasem ono uśpione czeka tylko na odpowiedni moment. Dramat wyraźnie ostrzega przed postawą po trupach do celu. Przepowiednia czarownic nie musiała wcale determinować dalszych wypadków. Każdy człowiek ma bowiem możliwość wyboru (Banko podszedł do przepowiedni bardzo ostrożnie i z dystansem). Fakt, ze bohater wstąpił na drogę zbrodni, to jego własna decyzja (nie musiał ulegać podszeptom demonicznej Lady Makbet) i to on musi ponieść za nią odpowiedzialność. Świat wykreowany przez Shakespeare’a w Makbecie jawi się jako obsesyjny, sam bohater ma świadomość tego koszmaru. Mechanizm zostaje uruchomiony, jeden zły czyn pociąga za sobą kolejne i nie sposób zatrzymać tego błędnego koła: Jestem pogrążony / We krwi tak głęboko, że gdybym nawet / Teraz zatrzymał się, to powrót byłby / Tak samo trudny jak brnięcie dalej, mówi Makbet. Mowa tu oczywiście o zleceniu zabójstwa Banka i zgładzeniu rodziny Mackdufa. Dręczony koszmarami, makabrycznymi wizjami, Makbet zaczyna marzyć o czymś paradoksalnym, o morderstwie, które zatrzyma machinę zbrodni: Gdyby zbrodnia / Ta mogła nie mieć następstw. […] / Gdyby ten czyn mógł być / Sam w sobie wszystkim i końcem wszystkiego. W końcowym etapie Makbet staje się sam dla siebie coraz bardziej obcy i przerażający, z prawego, wzorowego rycerza i oddanego wasala Dunkana, przeobraził się w bezwzględnego mordercę.

Zupełnym przeciwieństwem Makbeta jest uduchowiony Hamlet. On również został postawiony przed wyborem: mógł nie spełnić prośby ducha swego ojca, ale jego system wartości mu na to nie pozwolił. Był królewskim synem, wiedział, że pomszczenie rodzica to jego święty obowiązek. Jednak morderstwo stoi w całkowitej sprzeczności z jego naturą idealisty, marzyciela o skłonnościach do mistycyzmu i rozważań nad kruchością życia. Stąd tragizm jego sytuacji.
Hamlet nie zachowuje się jak typowy mściciel, ponieważ po pierwsze nie ma pewności co do winy stryja, po drugie ważniejsza niż zemsta wydaje mu się idea nawrócenia matki, którą kocha, po trzecie jest zbyt inteligentny, by nie przewidzieć, że symboliczny gest pomsty na królobójcy nie odmieni tego świata, którym rządzą pieniądze, chęć zdobycia władzy, kłamstwo, sprzedajność, obłuda. Hamlet rozważa za i przeciw, można nawet odnieść wrażenie, że chce uniknąć tak radykalnego rozwiązania sprawy zabójstwa swego ojca. Obaj szekspirowscy bohaterowie, jak na rycerzy przystało, zginęli w pojedynkach, pozostawiając scenę usłaną trupami.

Twórcy działający w epoce romantyzmu w Polsce pozostawali pod dużym wpływem dzieł Shakespeare’a, dlatego morderczyniami dorównującymi okrucieństwem i bezwzględnością Makbetowi są Pani z Lilii Adama Mickiewicza oraz Balladyna wykreowana przez Juliusza Słowackiego.

Mickiewiczowska mężobójczyni dokonuje zbrodni w obawie przed karą za cudzołóstwo, którego dopuściła się, gdy jej mąż przebywał na wojnie. Już na samym początku dostrzegamy szekspirowską machinę zbrodni – zdrada stała się motywem kolejnego haniebnego uczynku – morderstwa. Ciało mężczyzny zostaje zakopane w lesie i od tego momentu kobiecie zależy już tylko na tym, by jej krwawy występek nigdy nie ujrzał światła dziennego. Świadczy o tym najlepiej rozmowa Pani ze Starcem, który proponuje jej wskrzeszenia małżonka, co wzbudza u kobiety gwałtowny sprzeciw. Jej celem jest rozpoczęcie nowego życia u boku jednego z braci męża. Pragnie także wyzwolić się od prześladującego ją nocami widma zamordowanego Pana. Choć odrzuca Boga i wątpi w moc sił nadprzyrodzonych, to jednak nie unika kary.

Żeńską wersją „Makbeta” nazwać można utwór Balladyna Juliusza Słowackiego. Główna bohaterka była córką ubogiej Wdowy, matka wywyższała ją ponad siostrę – Alinę i stara się wynagrodzić Balladynie skromne warunki życia. Tymczasem Alina była cichą, skromną, dziewczyną, która nie narzekała na swój los. Cieszyła się życiem, kochała przyrodę. Balladyna stanowiła zupełne przeciwieństwo siostry – dumna, wyniosła, zadufana w sobie. Romansowała z Grabcem, którego miłością darzyła nimfa wodna Goplana. Tu również pojawia się ingerencja sił nadprzyrodzonych, to Goplana z zazdrości skierowała karetę księcia Kirkora w kierunku chaty Wdowy licząc na to, że wybierze on Balladynę za żonę. Ale, podobnie jak szekspirowskie wiedźmy, nie sugerowała niczego, nie agitowała Balladyny, by ta zabiła swą siostrę. Wręcz przeciwnie, gdy dowiedziała się, jak wiele zła dokonało się po części z jej winy, załamała się i odleciała na północ wraz z kluczem żurawi. Balladyna za wszelką cenę chciała zdobyć władzę, stać się panią pięknego zamku, dlatego bez wahania zabiła siostrę w obawie, że ta zbierze więcej malin. Okłamała następnie matkę, że Alina uciekła z narzeczonym.

Wkrótce Balladynie przestała wystarczać pozycja żony Kirkora, chciała zostać królową, przejąć władzę w państwie, nie rozumiała dlaczego jej mąż chce zwrócić koronę Popielowi III zamiast samemu po nią sięgnąć. Dlatego wraz ze swym kochankiem Fon Kostrynem występuje zbrojnie przeciwko Kirkorowi, pokonuje go, a następnie decyduje się zabić również i Kostryna (notabene ojca dziecka, którego oczekiwała), gdyż nie chce z nikim dzielić władzy. Jest to kolejny utwór potwierdzający regułę, że jeden zły czyn pociąga za sobą kolejny. Słowacki wprowadził nawet scenę analogiczną do uczty na zamku Makbeta po objęciu przez niego władzy, gdy ukazał mu się duch zamordowanego Banka – na podobnej uczcie Balladyna ujrzała Alinę z koszem pełnym malin.

Dodatkowo w „Balladynie” można dopatrzeć się inspiracji Biblią i zbrodnią Kaina dokonaną na Ablu przez zazdrość. Balladyna została nawet naznaczona kainowym piętnem, co zmusiło ją do noszenia czarnej opaski, aby uniknąć niewygodnych pytań o tajemnicze znamię na czole. Zarówno Pani, jak i Balladyna zostały ukarane przez siły nadprzyrodzone – Pani zapadła się pod ziemię wraz z cerkwią podczas ślubu z jednym z braci swego męża, zaś Balladyna zginęła rażona piorunem.

Bez wątpienia najpopularniejszym utworem literackim opiewającym motyw zbrodni i kary jest dzieło Fiodora Dostojewskiego o tym samym tytule. Autor przeprowadza dogłębną i wnikliwą analizę psychologiczną Raskolnikowa, przedstawia pobudki, które pchnęły młodego bohatera w kierunku zbrodni, a także ukazuje jego moralne odrodzenie. Dostojewski niejako rozkłada psychikę mordercy i samo zabójstwo na części pierwsze. Z pozoru motyw działania Raskolnikowa wydaje się prosty: chciał zabić starą lichwiarkę, aby w ten sposób pozyskać pieniądze dla siebie oraz by przeznaczyć część z nich na pomoc matce i uratowanie siostry przed mariażem ze sporo starszym i niesympatycznym Łużynem, a także „anulować” swój dług u Alony Iwanowny. Ale są to tylko pozory, ponieważ prawdziwe pobudki zdradza sam bohater: Starucha to bzdura! […] Starucha to tylko skutek mojej choroby… chciałem jak najprędzej przestąpić próg… zabiłem nie człowieka, lecz zasadę! Zasadę zabiłem, ale progu przestąpić nie zdołałem i zostałem po tej stronie. Potrafiłem jedynie zabić więcej nic… Nawet tego nie zrobiłem jak należy. Mowa tu oczywiście o teorii nadczłowieka Nietzsche’go.

Na psychikę bohatera miały wpływ tragiczne warunki, w jakich przyszło mu żyć oraz samotność. Doznaje pewnej gradacji negatywnych uczuć: przytłacza go nędza i budzi się w nim zupełne zobojętnienie do życia. Jest to osoba niezwykle ambitna i wrażliwa, boleśnie odczuwa swoją poniewierkę i to, że jest nikim, bo nie ma pieniędzy. Jest świadom swej inteligencji i wie, że mógłby zabłysnąć, gdyby miał odpowiednie środki. Jego artykuł o zbrodni, to nic innego, jak poglądy Hegla. Imponowali mu wielcy ludzie, tacy, jak np. Napoleon, którzy mordowali w imię wyższej idei, a tym samym tworzyli historię. On również chce dokonać czegoś wielkiego, ulżyć cierpiącym, przyczynić się do poprawy losu najuboższych w myśl słów: Czyn, który nosi piętno konieczności historycznej – zawsze przecież w ostatecznym rozrachunku przynoszącej błogosławieństwo – jest poza dobrem i złem, poza etyką, poza wartościowaniem moralnym. Raskolnikow odrzucił Boga, posługiwał się sylogizmem, przez co prawo chrześcijańskiej etyki nie mogło dla niego istnieć, gdyż stoi ono wyżej niż możliwości rozumu ludzkiego.

Odrodzenie moralne Raskolnikowa miało charakter mistyczny, nie jest możliwe wyrażenie słowami tego stanu i przeżyć samego bohatera, gdyż on sam nie potrafi o tym opowiedzieć, odbyło się ono bez jego udziału, samo przez się. Dostojewski postąpił na przekór rozumowej prawdzie nowożytnego racjonalisty wprowadzając na karty powieści cud dokonany przez łaskę Boga, którego poczynań nic nie jest w stanie wytłumaczyć.

Wnioski wypływające z analizy wymienionych utworów nie są skomplikowane. Jasno wynika, że nie istniej zbrodnia doskonała, która nigdy nie ujrzy światła dziennego i nie masz zbrodni bez kary. Jeden zły czyn pociąga za sobą następny, a raz puszczoną w ruch machinę zbrodni jest w stanie zatrzymać tylko śmierć samego mordercy. Kara za wyrządzone zło jest nieunikniona, wymierzy ją społeczeństwo dążące do ukarania zbrodniarza albo Bóg. Może się również zdarzyć tak, że morderca nie radzi sobie z wyrzutami sumienia i ciężarem dokonanego czynu, jak np. Rodion Raskolnikow. Wówczas morderca wchodzi na drogę ekspiacji, wewnętrznego oczyszczenia i odnowy duchowej. Jest to proces trudny do wytłumaczenia, mistyczny, którego sam winowajca do końca nie rozumie. Ale są też i tacy, którzy do samego końca trwają przy zbrodni. Takim osobom nikt nie jest już w stanie pomóc. Przypadki opisane w literaturze jednoznacznie pokazują, że zbrodnia nie popłaca i należy szukać innych sposobów rozwiązywania problemów, czy realizacji swoich marzeń i dążeń, gdyż morderstwo prowadzi w konsekwencji do całkowitej degradacji moralnej i fizycznej człowieka.

strona:    1    2    3    4    5  





Zbrodnia doskonała w literaturze i sztuce różnych epok. Przedstaw na przykładzie wybranych utworów

Ocena:
20/20
Teza: „Człowiek może znieść bardzo dużo, lecz popełnia błąd sądząc, że potrafi znieść wszystko.”

Ocena opisowa nauczyciela: Praca bogata w treści, przemyślana i dojrzała. Łączy w sobie wiele obrazów zbrodni w sposób unikalny. Nie sposób się przy niej nudzić.

Obrazy zbrodniarzy w literaturze. Zanalizuj złożoność psychiki morderców na przykładzie kilku wybranych bohaterów literackich.

Ocena:
20/20
Teza: Postępowanie człowieka w sytuacji wyboru wynika z wielu różnorodnych czynników społecznych i indywidualnych. Często przeważają decyzje niezgodne z przyjętymi przez ogół zasadami moralnymi.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca przemyślana i dojrzała. Ciekawa prezentacja w pps.

Motyw zbrodni w literaturze różnych epok. Omów na wybranych przykładach

Ocena:
20/20
Teza: Twórców od zawsze intrygowały zbrodnicze motywy, akt dokonania zbrodni, a także skutki jej popełnienia w świadomości zbrodniarza.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca w pełni wyczerpuje temat. Pokazuje wiele różnych aspektów zbrodni. Bogata literatura przedmiotu.

Zbrodnia jako sposób dojścia do władzy. Omów temat, analizując wybrane teksty kultury

Ocena:
20/20
Teza: Literatura pokazuje wielu bohaterów, którzy, aby zdobyć władzę, nie cofnęli się nawet przed najgorszymi zbrodniami.

Ocena opisowa nauczyciela: Realizacja tematu sprawna, dobrze dobrane lektury i argumenty.

Motyw zbrodni i kary. Przedstaw różne ujęcia problemu w poznanych utworach polskich i obcych różnych epok

Ocena:
20/20
Teza: Czy zawsze po zbrodni pojawia się kara?

Ocena opisowa nauczyciela: Ciekawa praca ukazująca złożoność tematu. Poprawna bibliografia i plan.

Od Makbeta do Zbrodni i kary. Literackie odbicie mrocznej strony duszy człowieka

Ocena:
20/20
Teza: Kiedy człowiek ulega mrocznej stronie swej duszy, zawsze prowadzi to do jego tragedii.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca przejrzysta, dobrze skomponowana, widać, że została uprzednio przemyślana.

Jak rodzą się zbrodniarze? Na podstawie analizy wybranych lektur wykaż, że literatura jest źródłem wiedzy o wpływie różnych czynników na degenerację jednostki

Ocena:
20/20
Teza: Czynniki, jakie wpłynęły na wybrane postaci, popychając je do zbrodni.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca przemyślana, czytelna i przejrzysta. Zamknięta poprawną klamra kompozycyjną.

Dlaczego źli? Przedstaw wybrane kreacje literackie bohaterów, którzy krzywdzą innych.

Ocena:
20/20
Teza: Przedstawienie kreacji bohaterów literackich, którzy krzywdzą innych.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca obszerna, bogata w literackie przykłady.

Motyw zbrodni i kary w literaturze. Omów różne aspekty zagadnienia. odwołując się do wybranych przykładów

Ocena:
20/20
Teza: Motyw zbrodni i kary dzięki swemu bogactwu jest atrakcyjny dla twórców, budzi bowiem ciekawość odbiorców. Jego rola w utworze może być różnoraka, co pozwala na jego różnorodne wykorzystanie.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca szczegółowo pokazuje mechanizmy i powiązania rządzące zbrodnią i karą opisane w dziełach literackich.

Motyw zbrodni – służącej zdobywaniu i utrzymywaniu władzy w literaturze.

Ocena:
20/20
Teza: Twórcy nie tylko uwidaczniali problemy wynikające ze sprawowania władzy, ale i przestrzegali przed jej zgubnym wpływem na człowieka.

Ocena opisowa nauczyciela: Ciekawa prezentacja oparta na klasycznych dziełach poruszających problem zbrodni i władzy.

Portrety zbrodniarzy w literaturze różnych epok. Przedstaw zagadnienie na wybranych przykładach

Ocena:
19/20
Teza: Literatura przedstawia różne portrety zbrodniarzy. W dorobku epok literackich odnajdujemy różnorakie obrazy morderców, które możemy podzielić ze względu na wagę ich zbrodni oraz jej podłoże.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca wnikliwie przedstawia trzy zbrodnicze osobowości. Poprawny język i bibliografia.

Wizerunki literackich zbrodniarzy. Przedstaw, odwołując się do wybranych lektur

Ocena:
19/20
Teza: Każda zbrodnia destrukcyjnie wpływa na psychikę zbrodniarza.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca wyczerpująca porusza kwestię zbrodni i zbrodniarzy w literaturze. Poprawny język i styl wypowiedzi. Szczegółowy plan pracy.

Psychologiczne portrety morderców w literaturze i sztuce

Ocena:
19/20
Teza: Mordercy to ludzie burzący porządek etyczny świata, a ich różnorodne kreacje są przestrogą artystów, którzy swoimi dziełami wpisują się w odwieczną walkę dobra ze złem.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca dojrzała, ciekawe wnioski. Poprawny konspekt prezentacji.

Motywy i wątki charakterystyczne dla kryminału w literaturze popularnej i pięknej. Przedstaw na wybranych przykładach

Ocena:
18/20
Teza: Motywy kryminalne zarówno w literaturze popularnej, jak i wysokiej, pozostają niezmienne przez wiele lat.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca w oryginalny sposób ukazuje motyw zbrodni oraz jej konsekwencji. Porównanie i wnioski poprawne. Drobne usterki językowe.

Oskarżeni przed sądem w literaturze. Przedstaw zagadnienie na podstawie wybranych lektur

Ocena:
18/20
Teza: Oskarżenia, rozprawy sądowe, osądy społeczne, ferowanie wyroków w literaturze występowały już od czasów antycznych i są obecne aż do czasów współczesnych. Pojawiają się najczęściej przy motywach zbrodni, winy czy kary.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca porusza ciekawy problem postawienia w stan oskarżenia. Ciekawie przedstawione literackie sylwetki oskarżonych, dojrzały język.

Rola motywu winy i kary. Przedstaw na przykładzie utworów literackich z rożnych epok.

Ocena:
18/20
Teza: Topos winy i kary od dawna obecny jest w literaturze, której cel to nie tylko opis, lecz również ocena tego zagadnienia. Interesowało się tym wielu wybitnych twórców, których głównym zamierzeniem było pokazanie, iż nieodłącznym elementem win

Ocena opisowa nauczyciela: Praca ciekawa, w pełni ukazuje temat, opierając argumenty na poprawnie dobranej literaturze.

Psychologiczny wizerunek zbrodniarza. Przedstaw zagadnienie na wybranych przykładach literackich

Ocena:
18/20
Teza: Postacie zbrodniarzy ujmowane są na wiele sposobów, czasem ich postępowanie się potępia, czasem usprawiedliwia, ale zawsze ich psychikę poddaje się wnikliwej analizie.

Ocena opisowa nauczyciela: Temat przedstawiony na podstawie konwencjonalnych lektur. Poprawny język i konspekt wypowiedzi.

Zbrodnia i jej wpływ na życie bohaterów literackich. Przedstaw na podstawie wybranych lektur.

Ocena:
18/20
Teza: Zbrodnia wyniszcza stopniowo psychikę, tego, kto ją popełnił. Zły czyn nie pozostanie bez echa. Powróci, obracając się przeciwko oprawcy.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca płynna, napisana poprawnym językiem. Zarówno bibliografia, jak i plan są poprawne.

Psychika bohaterów literackich, którzy popełnili zbrodnię. Omów na wybranych przykładach literackich

Ocena:
18/20
Teza: Bez względu na wszelkie motywy i okoliczności, zbrodnia nigdy nie wpływa całkowicie obojętnie na psychikę przestępców. Zawsze pozostawia nieodwracalny ślad, który w konsekwencji zmienia charakter zbrodniarza.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca przeciętna. Literatura i ramowy plan poprawne.

Uniwersalizm motywu zbrodni i kary w literaturze

Ocena:
18/20
Teza: Przypadki opisane w literaturze jednoznacznie pokazują, że zbrodnia nie popłaca i należy szukać innych sposobów rozwiązywania problemów, czy realizacji swoich marzeń i dążeń.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca w sposób prawidłowy realizuje założoną tezę. Poprawny język.

Zbrodnia i kara w literaturze i filmie. Przedstaw, odwołując się do wybranych utworów

Ocena:
17/20
Teza: Zbrodnia i kara ma archetypiczny wymiar i pojawia się w kulturze każdej epoki.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca przeciętna. Zawiera wszystkie niezbędne elementy. Poprawny język.