Tragedia jest tam, gdzie jest wybór - przedstaw swoje przemyślenia dotyczące wyborów bohaterów literackich i ich konsekwencji
Pogotowie maturalne: Motywy literackie - Motyw wyboru


Tragedia jest tam, gdzie jest wybór - przedstaw swoje przemyślenia dotyczące wyborów bohaterów literackich i ich konsekwencji


Nasze życie zmusza nas czasami do rozmaitych wyborów. Decydujemy o życiowej drodze, szkole, studiach, partnerze. Często są to wybory trudne, stają za nimi nieprzespane noce, długie chwile rozmyślań. Nasze wybory nie są jednak na szczęście tak tragiczne, jak zdarza się to bohaterom literackim. Za ich decyzjami bardzo często czai się nieszczęście, groza i śmierć. Niejednokrotnie ich decyzje są tak naprawdę brakiem wyboru – każda alternatywa prowadzi do tragedii. A więc, czy naprawdę tragedia jest tam, gdzie jest wybór? Czy ten wybór naprawdę jest wyborem? Czy w ogóle można wybrać tak, by nie krzywdzić siebie i innych? Na te pytania postaram się odpowiedzieć w mojej prezentacji.

Najpierw jednak zasygnalizuję, że tragiczne dylematy bywają różne. Dotyczą rozmaitych płaszczyzn i aspektów życia. Zapytajmy, więc jeszcze raz – czy naprawdę tragedia jest tam, gdzie jest wybór? A może nie jest on koniecznym elementem tragizmu? W tym miejscu postawię tezę, że tragiczny wybór bohatera nie zawsze zależy wyłącznie od niego, czasem jest zdeterminowany przez los. Stanie się to dla mnie okazją do porównania tragizmu bohaterów antycznych i pochodzących z epok późniejszych.

Antygona Sofoklesa to klasyczny przykład sytuacji tragicznego wyboru. Brat tej tebańskiej królewny, dopuścił się zdrady, najechał na rodzinne miasto i poległ w walce. Aby ukarać go za ten atak, władca Kreon postanawia pozbawić go godnego, rytualnego pochówku. Jego ciało ma być rzucone za mury miasta na żer dzikim zwierzętom. Każdy, kto ośmieli się złamać królewski zakaz, zostanie ukarany okrutną śmiercią. Antygona w żaden sposób nie może pogodzić się z królewską decyzją i staje przed tragicznym dylematem. Jeśli pochowa brata, złamie prawo ludzkie – czeka ją śmierć. Jeśli natomiast zgodzi się z królewskim zakazem i nie zrobi nic – czeka ją gniew bogów. Jako osoba bliska ma bowiem obowiązek zapewnienia swojemu bratu prawa do wiecznego szczęścia na Polach Elizejskich. Jeśli pozostawi jego ciało na pastwę drapieżników, czekają ją wieczne wyrzuty sumienia i życie ze świadomością, że ukochany Polinejkes będzie błąkał się przez całą wieczność zawieszony pomiędzy światem żywych a umarłych.

W tym momencie Antygona znajduje się na dramatycznym rozdrożu. Musi wybrać pomiędzy dwoma równorzędnymi racjami – własnym życiem i złamaniem wierności bogom lub własną śmiercią i tej wierności zachowaniem. To trudny dylemat, wręcz nierozwiązywalny – dlatego taką sytuację określamy mianem konfliktu tragicznego. Tutaj nie można wybrać dobrze – zawsze wybiera się mniej lub bardziej źle. Co wybrać? Jak postąpić? Pomimo wahań i trudności z podjęciem decyzji, Antygona nie ma wątpliwości. Wybiera nakaz wyższy – prawo boże. Przedłoży miłość do brata nad przywiązanie do własnego życia. To właśnie decyduje o tragicznej wymowie dramatu Sofoklesa.

Antygona to modelowy przykład tragicznych wyborów bohatera antycznego. Postać ta daje okazję do przedstawienia tragizmu, czyli kategorii estetycznej łączącej się w literaturze starożytnej z konfliktem tragicznym. Widz i czytelnik antycznej tragedii doznawał katharsis, czyli oczyszczenia. Przeżywał arystotelesowskie uczucie litości i trwogi, widząc kontrast pomiędzy szlachetnością i wielkością nieustraszonej bohaterki a okrutnym końcem, jaki ją spotyka. Przypadek Antygony pokazuje nam, że tragedia jest tam, gdzie jest wybór, choć sytuacja ta była tak jednoznaczna, że bohaterka właściwie nie mogła zdecydować inaczej. W tym miejscu chciałabym jednak nawiązać do tezy postawionej na wstępie i podważyć stwierdzenie umieszczone w tytule.

Kolejny literacki przykład udowodni nam, bowiem, że tragedia nie zawsze jest tam, gdzie jest wybór, że tragizm nie zawsze łączy się z samodzielnie podjętymi decyzjami. Stwierdzenie to pomoże mi udowodnić Król Edyp Sofoklesa. Bohater tego dramatu rodzi się obciążony straszliwą klątwą. Jego rodzice, pytając wyroczni o przyszły los dziecka, dowiadują się, że gdy dorośnie, zabije on ojca i ożeni się z własną matką. Przerażeni postanawiają uśmiercić dziecko. Tymczasem niemowlę porzucone w górach zostaje znalezione przez pasterza i trafia do królewskiej pary władającej Koryntem. Edyp dorasta i zaczynają nękać go wątpliwości na temat pochodzenia. Prosi wyrocznię o rozjaśnienie jego losów. Wtedy staje twarzą w twarz z przerażającą prawdą. Oto niebawem zostanie ojcobójcą i kazirodcą. Aby ratować swych rodziców, o których nie wie, że są przybranymi, ucieka jak najdalej z Koryntu. Ale, jak wiadomo, przed przeznaczeniem nie umknął jeszcze nikt, więc także i ta próba oszukania losu zakończy się tragicznie. Uciekając przed fatum, Edyp tak naprawdę się do niego przybliża. Mamy tu do czynienia z ironią tragiczną, zwaną też ironią losu. Bohater nie zdaje sobie sprawy, że jego czyny prostą drogą prowadzą go do katastrofy, której właśnie chce uniknąć.

Oczywiście przeznaczenie się wypełni – przypadkowo spotkany na drodze podróżnik uśmiercony w bójce okaże się prawdziwym ojcem, Lajosem. Tak wypełni się pierwsza część przepowiedni. Zaraz potem czas na drugą, znów związaną z tragiczną ironią losu. Pokonawszy Sfinksa Edyp otrzymuje tron Teb i rękę królowej. Los mamiąc go obietnicą szczęścia po raz kolejny okrutnie z niego zadrwił. Królowa Jokasta to przecież jego matka. Gdy bohater po długich latach pozna straszliwą prawdę, nie chcąc patrzeć w jej pełne grozy oblicze wyłupi sobie oczy. Także Edyp, podobnie jak jego córka, jest jednostką szlachetną, dobrym władcą i prawym człowiekiem. Tym bardziej kontrastuje z jego postawą okrutny koniec. Warto zauważyć, że tragizm Edypa jest zupełnie innego rodzaju niż tragizm Antygony. Ona wybiera – on nie ma wyboru. Los jeszcze przed jego narodzeniem zadecydował za niego. Edyp stanowi bowiem marionetkę w rękach fatum, ślepego okrutnego przeznaczenia. Próbując od niego uciec jeszcze bardziej się do niego przybliża. Próba przeciwstawienia się wyrokom bogów jest tu odbierana jako kolejna wina. Mądrością byłaby zgoda na swój los. Jakikolwiek by nie był, jest jedynym i niepowtarzalny, dany od bogów. To właśnie z próby przeciwstawienia się mu rodzi się tragizm.

Następny bohater, Makbet z dramatu Williama Szekspira znów udowodni nam, że tragedia jest tam, gdzie jest wybór. Poznajemy go jako wiernego i lojalnego rycerza, szanowanego przez wszystkich wasala króla Dunkana. Wiedźmy spotkane na wrzosowiskach obudzą w nim chorą ambicję, rozkwitnie w nim krwawa żądza władzy. Na drodze do korony stoi jednak sam król. Niedługo będzie gościł w zamku Makbeta. I oto nasz bohater staje przed wyborem – zabić króla i sięgnąć po władzę? Czy też pozwolić mu odjechać i do końca życia męczyć się z powodu niespełnionych ambicji? Wybór wydaje się kuszący. Z jednej strony Makbet może zyskać wszystko: koronę, pozycję, także miłość i uznanie własnej żony. Z drugiej strony może także wiele stracić. Przede wszystkim to, co dla rycerza najcenniejsze: honor, szacunek dla samego siebie, szacunek otoczenia.

Wybór Makbeta jest w głównej mierze wyborem moralnym pomiędzy przyzwoleniem na zbrodnię a niezgodą na nią. To wybór pomiędzy dobrem a złem. Późniejszy tragizm Makbeta wyniknie z faktu, że od początku był pełen wątpliwości. Doskonale zdawał sobie sprawę z istoty swego wyboru, a jednak się na niego zdecydował. Tragizm tej decyzji potęguje również wieloletnia przyjaźń z królem oraz dręcząca świadomość okrutnego nadużycia zaufania. Z drugiej strony za podjęciem decyzji o zabójstwie przemawia magia przepowiedni oraz naciski żony. Makbet ulega – przełamuje swe wewnętrzne opory i zabija władcę. Ta decyzja jest przyczyną jego tragicznego końca. Makbet zginie znienawidzony przez wszystkich, uznany za krwawego tyrana. Skończy porażony bolesną samoświadomością swoich zbrodni i swoich błędnych decyzji. Jeden mord pociągnie bowiem za sobą następne, tworząc krwawy łańcuch.

Porównajmy tragizm Makbeta z tragizmem Edypa. To może być ciekawe, bowiem pokaże różnice pomiędzy tragizmem bohaterów antycznych a postaci późniejszych. Będzie ona oczywiście związana z motywem wyboru. Edyp go nie miał – był marionetką w rękach fatum. Natomiast Makbet oczywiście wybór posiadał, mógł przeciwstawić się złu we własnej duszy. Mógł nie zabijać. Warto dodać, że Makbet próbuje sam siebie tłumaczyć przywołując motyw teatru życia. Spełniona przepowiednia sprawia, że zaczyna on wierzyć, że jest jak Edyp – marionetką w rękach wyższych, metafizycznych sił. Że to one powołały go do odegrania wyznaczonej mu roli, a nie, że to on sam zadecydował o własnym losie. Z roli tyrana wywiązywał się nad wyraz gorliwie. Teraz, u kresu życia, wierząc w nadrzędny metafizyczny porządek arbitralnie rządzący ludzkim losem, usiłuje uwolnić się od odpowiedzialności za swe czyny. Jest to jednak tylko wygodne usprawiedliwienie, kłamliwy wybieg. Makbet tragicznie przegrał swe życie, lecz wyłącznie on sam – nie żadne fatum – ponosi odpowiedzialność.

Porównajmy, więc koncepcję tragizmu antycznego i szekspirowskiego. Szekspir rozumie tragizm jako konsekwencje ludzkich wyborów i pochodną istniejącego w człowieku zła. Los, który stanowi podstawę tragizmu antycznego ma o tyle swój udział w dramacie Makbeta o ile psychika człowieka jest od niego zależna. Makbet może wybrać pomiędzy dobrem a złem, zaś Edyp po prostu nie ma wyboru. W jego sytuacji przeznaczenie musi się wypełnić a on sam nie ma na to najmniejszego wpływu.

Przedstawione dotychczas utwory mogą wywołać błędne przekonanie, że sam tragizm to wyłącznie domena bohaterów antycznych lub szekspirowskich. Tak jednak oczywiście nie jest. Także postacie nowożytne bywają tragiczne, o czym przekona nas postać doktora Judyma, bohatera Ludzi bezdomnych Stefana Żeromskiego. To młody doktor wywodzący się z nizin społecznych i wykształcony wyłącznie dzięki kaprysowi ciotki. Kocha on z wzajemnością guwernantkę Joasię Podborską, dobrą i szlachetną panienkę. W pewnym momencie staje przed tragicznym dylematem. Musi zdecydować o własnym losie. Co wybrać – pragnienie czy powinność? Judym uważa, że dzięki swemu pochodzeniu ma do spełnienia dług wobec społeczeństwa. Ma on polegać na ofiarnej, prometejskiej służbie najuboższym. Jak to pogodzić z dążeniem do osobistego szczęścia? Doktor boi się, że jeśli wybierze Joasię, cała jego energia skupi się na budowaniu rodzinnego ogniska – dla potrzebujących zabraknie mu siły i chęci:

„Nie mogę mieć ani ojca, ani matki, ani żony, ani jednej rzeczy, którą bym przycisnął do serca z miłością, dopóki z oblicza ziemi nie znikną te podłe zmory. Muszę wyrzec się szczęścia. Muszę być sam jeden. Żeby obok mnie nikt nie był, nikt mnie nie trzymał!"

Judym decyduje się więc na opuszczenie Joasi. Jest to wybór tragiczny, bowiem doktor tym samym świadomie rezygnuje z osobistego szczęścia. Doskonale też zdaje sobie sprawę, że nieodwracalnie i dotkliwie rani ukochaną Joasię. Symbolem tej decyzji stanie się rozdarta sosna – ilustracja rozdwojonej, pękniętej duszy bohatera.

Jak widać, tragizm to zjawisko nie zawsze związane z samodzielnymi wyborami bohaterów. Antygona sama podjęła decyzję, podobnie Makbet i Judym, za Edypa zadecydował los. Zresztą przypadek Antygony jest dyskusyjny. Zastanówmy się bowiem – czy tak naprawdę rzeczywiście miała wybór? A może także i ona, jak jej ojciec jest po prostu bezwolną marionetką w rękach losu, której pozostawiona jest wyłącznie iluzja wyboru. W tym momencie dochodzimy do różnicy pomiędzy tragizmem antycznym a tragizmem bohaterów późniejszych. Pierwszymi bawi się los, a wszystko jest z góry zapisane. Ich wybory są naprawdę brakiem wyboru. Bohaterowie epok późniejszych decydują sami – ich los zależy od nich. To oni poprzez swe własne decyzje determinują tragizm w swoim życiu lub jego braku. Za ich wyborami nie stoją żadne wyższe siły. Warto podkreślić też w zakończeniu różne aspekty ludzkich wyborów. Bohaterowie wybierają pomiędzy prawem boskim a ludzkim, między dobrem a złem, między szczęściem a obowiązkiem. I - choć wybory są różne – tragizm jednostki pozostaje ten sam. Dramatyczne decyzje bohaterów literackich to z pewnością temat trudny. Zmusza czytelnika do refleksji i własnych ocen postępowania bohaterów. Jak zachowalibyśmy się na miejscu Antygony? Czy Judym rzeczywiście miał racje? A może niepotrzebnie porzucił Joasię? Obecność takich i podobnych pytań podkreśla wagę i niejednoznaczność tego ciekawego tematu.

strona:    1    2    3    4    5  





Przyczyny i konsekwencje przyjmowania przez człowieka różnych postaw wobec zła. Omów temat, odwołując się do wybranych utworów literackich

Ocena:
20/20
Teza: W literaturze przedstawione zostały różnorodne motywacje ludzi w zetknięciu ze złem i konsekwencje dokonanych wyborów.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca obszernie i szczegółowo analizuje pracę. Poprawny konspekt i bibliografia.

Zwyciężyli w starciu z losem, czy zostali zwyciężeni przez los? Andrzej Kmicic, Jacek Soplica, Stanisław Wokulski, Bernard Rieux – odwołując się do swojej wiedzy o wymienionych postaciach literackich, przedstaw swój punkt widzenia na t

Ocena:
20/20
Teza: Pojedynek z losem może skończyć się różnie - jedni zwyciężą, inni poddadzą się losowi, ponosząc klęskę.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca w sposób przejrzysty realizuje temat. Argumenty w pełni odpowiadają tematowi.

Prawo do szczęścia a poczucie obowiązku. Omów problem, odwołując się do wybranych bohaterów literackich

Ocena:
20/20
Teza: W literaturze jeden z najczęściej uwidocznionych wyborów zapada pomiędzy indywidualnym szczęściem, a dobrem ogółu, dochowaniem zasad lub oddaniem się życiowej misji czy obowiązkowi.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca szczegółowo opisuje dylematy wybranych bohaterów. Poprawna bibliografia i plan pracy.

Bohater w sytuacji wyboru życiowego. Przedstaw temat, analizując i interpretując wybrane utwory

Ocena:
20/20
Teza: Autorzy często wykorzystują motyw wyboru życiowego.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca wzorcowa. Argumenty logicznie i płynnie przedstawione.

Serce czy rozum? - rozważ problem, odwołując się do wybranych utworów z literatury polskiej i obcej XIX i XX wieku

Ocena:
20/20
Teza: Literatura pokazuje, że jeśli zdecydujemy się na to, by kierować się wyłącznie rozumem, lub wyłącznie sercem, nigdy do końca nie będziemy szczęśliwi.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca standardowa. Zawiera wszystkie niezbędne elementy.

Samotność. Wybór czy konieczność. Rozważ problem w oparciu o wybrane utwory

Ocena:
20/20
Teza: Wskazanie przyczyn samotności i jej wpływu na człowieka na przykładzie wybranych utworów literackich.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca dogłębnie analizuje temat. Ciekawe przykłady zanalizowane dogłębnie.

Serce i rozum jako dwie drogi postępowania człowieka. Jakich wyborów dokonywali znani bohaterowie literaccy. Omów na wybranych przykładach.

Ocena:
20/20
Teza: Niemożliwość pogodzenie serca i rozumu przy podejmowaniu decyzji przez przywołanych bohaterów literackich.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca wyczerpuje temat, pokazuje różnych bohaterów wybierających odmienne drogi. Poprawna bibliografia i plan.

Obrazy więźniów i ich odzwierciedlenie w literaturze. Omów motyw więźnia na wybranych przykładach.

Ocena:
20/20
Teza: Literatura daje nam różne obrazy więźniów – walczących o zachowanie wolności wewnętrznej, walczących o odzyskanie wolności fizycznej, próbujących się przystosować do więziennych warunków.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca ukazuje różne przykłady zniewolenia i konsekwencje tego stanu. Przemyślana bibliografia dokładnie przeanalizowana.

Człowiek kowalem swego losu. Na przykładzie wybranych bohaterów literackich rozważ słuszność tej tezy

Ocena:
20/20
Teza: Bohaterowie literaccy świadomie podejmują wybory życiowe lub są zdeterminowani czynnikami zewnętrznymi.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca w pełni przemyślana. Ciekawy dobór przykładów, poprawna argumentacja.

Przyczyny i skutki błędów życiowych bohaterów literackich. Omów na wybranych przykładach

Ocena:
20/20
Teza: „Ludzką rzeczą jest błądzić, głupców – trwać w błędzie”

Ocena opisowa nauczyciela: Rozbudowana prezentacja szczegółowo analizująca błędy poszczególnych bohaterów i ich konsekwencje.

Różne oblicza miłości. Rozwiń temat odwołując się do wybranych utworów literackich

Ocena:
20/20
Teza: Miłość ma tak wiele twarzy, że nie sposób interpretować ją jednoznacznie.

Ocena opisowa nauczyciela: Bogata w przykłady, pokazująca różne oblicza miłości prezentacja.

Władza. Pokusa, zaszczyt czy odpowiedzialność. Przedstaw zagadnienie na podstawie wybranych utworów różnych epok literackich

Ocena:
20/20
Teza: Artyści wielu epok literackich przedstawiają różne mechanizmy władzy oraz interpretują władzę jako pozytywny lub negatywny przywilej.

Ocena opisowa nauczyciela: Prezentacja w pełni poprawna, skupia się na odpowiedzi na pytanie postawione w tytule.

Różne przyczyny i konsekwencje wyboru zła przez bohaterów literackich. Przedstaw zagadnienie na wybranych przykładach

Ocena:
19/20
Teza: Literatura nie unika przedstawiania postaci negatywnych i wyborów przez nich dokonywanych.

Ocena opisowa nauczyciela: Poprawny styl wypowiedzi, dobrze dodane lektury. Logiczna konstrukcja pracy.

Cel uświęca środki. Rozważ zagadnienie na przykładzie różnych postaw bohaterów literackich

Ocena:
19/20
Teza: Pisarze nie dawali zawsze jednoznacznych odpowiedzi na pytanie o drogę do celu.

Ocena opisowa nauczyciela: Prezentacja wyczerpująco analizuje temat.

Błędne decyzje, niewłaściwe wybory. Omów jak pod ich wpływem zmieniło się życie bohaterów literackich

Ocena:
18/20
Teza: Bohaterowie utworów literackich stają przed wieloma dylematami. Często zdarza się tak, że dokonują niewłaściwych wyborów i nie zawsze są na tyle dojrzali aby ponieść ich konsekwencje.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca w ciekawy sposób opisuje drogi różnych bohaterów literackich. Poprawna bibliografia i rozbudowany ramowy plan wypowiedzi.

Tragedia jest tam, gdzie jest wybór - przedstaw swoje przemyślenia dotyczące wyborów bohaterów literackich i ich konsekwencji

Ocena:
18/20
Teza: Tragiczny wybór bohatera nie zawsze zależy wyłącznie od niego, czasem jest zdeterminowany przez los.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca napisana z konsekwencją, poprawna bibliografia i plan wypowiedzi.

Trudne decyzje bohaterów literackich. Pokaż na wybranych przykładach z różnych epok literackich

Ocena:
17/20
Teza: Bohaterowie literaccy stają przed traumatycznymi wyborami, czasem dużo cięższymi niż rzeczywiste życiowe problemy.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca w pełni realizuje temat. Poprawny język i styl wypowiedzi.