Pogotowie maturalne: Motywy literackie - Symbole


Sztuka wobec niewyrażalnego. Symbol jako środek wyrazu w literaturze i sztuce wybranej epoki

Swoją prezentację rozpocznę od przywołania słów manifestu Jeana Moreasa pt. „Symbolizm” z 1886 roku, który stał się początkiem tego nurtu: „...poezja symboliczna stara się przybierać Ideę w formę zmysłową, która wszelako nie ma być celem sama dla siebie i mimo, że jest wyrazicielką Idei, poprzestaje na funkcji służebnej”.

Symbol jest to znak mający dosłowny i ukryty sens, przywodzący na myśl pewne rzeczy, zjawiska czy wartości. Nie jest jednoznaczny, a jego odczytanie zależy od kontekstu. Był powszechnie wykorzystywany w sztuce wszystkich epok, jednak tendencje symboliczne nasiliły się pod koniec wieku XIX. Symbolizm miałby być według Morasa przeciwieństwem realizmu; rezygnuje bowiem z dosłownego opisu rzeczywistości, a nawiązania do świata widzianego posłużyć miały jako symbole treści metafizycznych, często był też łączony z synestezją. Symboliści czerpali jeszcze z dorobku poetów romantycznych, głównie z twórczości Williama Blake’a oraz Charles’a Baudelaire’a, zaś w Polsce Juliusza Słowackiego oraz Cypriana Norwida. Z Francji prąd ten dotarł do Polski na początku lat dziewięćdziesiątych XIX w. głównie dzięki Zenonowi „Miriamowi” Przesmyckiemu. Symbolizm najsilniej zarysował się w literaturze i malarstwie: francuskim (Arthur Rimbaud, Paul Verlaine), belgijskim (Maurice Maeterlinck), a także w polskim (Bolesław Leśmian, Leopold Staff, Stanisław Wyspiański, Jacek Malczewski).

Jednym ze sztandarowych utworów okresu Młodej Polski jest „Wesele”- dramat symboliczny Stanisława Wyspiańskiego. Inspiracją utworu było autentyczne wesele Lucjana Rydla z Jadwigą Mikołajczykówną 20 listopada 1900 r. w Bronowicach Małych. Utwór składa się z trzech aktów, z czego w pierwszym z nich mamy do czynienia z wydarzeniami wyłącznie realistycznymi. Jest to po prostu przedstawienie zabawy weselnej i gości. Jednak w akcie drugim wraz z pojawieniem się Chochoła wkraczamy na płaszczyznę dramatu fantastycznego i symbolicznego, aby zgodnie z zapowiedzią Chochoła goście dowiedzieli się: „Co się w duszy komu gra, co kto w swoich widzi snach...”. Bronowicka chata staje się w tym momencie Polską- rozmowy, refleksje dotyczą jej przeszłości, współczesności i przyszłości. Jest to pierwszy symbol zastosowany w utworze. Osoby dramatu, pojawiające się w drugim akcie topostacie z zaświatów, będące uosobieniem myśli, pragnień, kompleksów bohaterów, a tym samym całego narodu polskiego przełomu wieków. Rozmowy z nimi są więc monologami wewnętrznymi, swego rodzaju rachunkiem sumienia. Duchy symbolizują zbiorowe mity, lęki, o których próbowano zapomnieć, czy też marzenia o zjednoczeniu w walce o wolność.

Chochoł jest najbardziej wieloznaczną z osób dramatu. Jego postać była interpretowana na wszelakie możliwe sposoby. Otwiera w akcie drugim sceny wizyjne oraz na końcu dramatu reżyseruje scenę finałową. Najczęściej był łączony z uśpieniem narodu i sumienia Polaków, bezsilnością, marazmem, ale również szansą na życie, które może się na nowo odrodzić. Czasami był też utożsamiany z autorem dramatu, jako ten, który rozpoczyna grę zdzierania masek. Po słowach Chochoła kolejno pojawiają się inne zjawy. Widmo, ukazujące się Marysi ma swój prototyp w balladach romantycznych. Jest to duch romantycznego kochanka, który chce porwać narzeczoną w zaświaty. Następną ze zjaw jest Stańczyk, którego widzi Dziennikarz. Nadworny błazen trzech ostatnich Jagiellonów symbolizuje mądrość i rozwagę polityczną, troskę o dobro kraju, jak również krytyczne myślenie o Polsce. Dzięki drwinom i ironii uświadamia Dziennikarzowi, że nie robi nic, aby obudzić naród do walki o niepodległość i wręcza mu kaduceusz- symbol władzy. Rycerz- Zawisza Czarny ukazuje się Poecie, symbolizuje dawną potęgę Polski, marzenia o sile. Uświadamia Poecie bezużyteczność jego dekadenckiej poezji. Hetman, Ksawery Branicki, przypomina o wadach Polaków, czasach zdrady narodowej i prywaty. Zarzuca Panu Młodemu małżeństwo z powodu mody, a nie szczerej chęci bratania się z ludem. Natomiast upiór Jakuba Szeli, przywódcy rabacji galicyjskiej ostrzega przed ponownym rozlewem krwi, uświadamia o rozdźwięku między chłopami a inteligencją. Ostatnią ze zjaw jest Wernyhora, bohater, wieszcz ukraiński. Symbolizuje gotowość do powstania, nadchodzącą wolność, zmiany. W dramacie występują również liczne przedmioty o znaczeniu symbolicznym, jak chociażby złoty róg, podkowa czy czapka z pawich piór. W finale „Wesela”, gdy gromada chłopów i inteligencji oczekuje dźwięku złotego rogu, pojawia się Chochoł. Przyśpiewuje zgromadzonym do monotonnego tańca. Zgromadzeni pogrążeni w letargu dreptają w kółko. „Chocholi taniec” jest symbolem marazmu, bezsilności i apatii po przegranych powstaniach narodowych. Stanowi on motyw negatywny i pesymistyczny. Nadzieją dla Polaków jest róża, która ożyje po zrzuceniu słomy chochoła. Dzięki wprowadzeniu postaci symbolicznych Wyspiański dokonuje oceny ówczesnego społeczeństwa polskiego. Dochodzi do wniosku, że Polacy schyłku XIX w. nie są zdolni do odzyskania niepodległości, skazani są na wieczne krążenie w błędnym kole niespełnionych pragnień, marzeń i mitów.

„Wesele” często było bezpośrednio łączone z obrazem Jacka Malczewskiego pt. „Błędne koło” ze względu na finałową scenę dramatu. W centrum obrazu, na drabinie widzimy chłopca, ucznia z pracowni malarskiej, wyrastającego ponad głowy krążących dookoła postaci. Lewa strona, rozświetlona, symbolizuje nadzieje, natomiast prawa, w cieniu, lęk i niepokoje. Wśród zjaw można rozpoznać postaci z antyku- fauny, bachantki. Wśród nich znajduje się również chłopska para ubrana w stroje typowo ludowe, jakby wprost z wesela. Nie bez znaczenia jest również to, że z tyłu znajdują się dzieci, a z przodu w kole dwóch mężczyzn zaplątanych i zrywających kajdany, co oznacza niewolę narodową, jak i przeszkody w życiu każdego człowieka na drodze do wolności. Namalowane przez artystę postacie symbolizują koło życia każdego człowieka, jak i drogę życiową artysty, konieczność wyboru kierunku własnej działalności, kształtowanie się dojrzałości artystycznej.

Również dzięki wprowadzeniu symboli do powieści „Ludzie bezdomni” Stefan Żeromski obrazuje psychikę człowieka na rozstaju dróg- doktora Judyma. W pierwszym rozdziale występują dwa symbole- posąg Wenus z Milo i obraz Pierre’a Puvis de Chavannes’a „Rybak”. Symbolizują one przeciwstawne wartości. Posąg Wenus z Milo podziwia Judym podczas wizyty w Luwrze. Wenus oznacza piękno, miłość, harmonię, hedonizm i życie w dostatku, które mógł wybrać główny bohater, będąc lekarzem ludzi bogatych. Przeciwieństwem jest obraz pt. „Rybak” ukazujący społeczną krzywdę i niesprawiedliwość. Obraz symbolizuje wrażliwość Judyma na nędzę ludzką, budzącą w nim współczucie. Jest drugą z dróg, jakie doktor może wybrać w życiu, czyli pomoc ludziom z niższych warstw społecznych, z których sam pochodzi. Innym przykładem symbolu jest kwiat tuberozy – metafora bezużytecznego piękna, do którego bohater porównuje postawę Karbowskiego. W utworze występuje motyw krzyku pawia – symbolu śmierci i zwiastuna nieszczęścia. Gdy Tomasz Judym odwiedza chorą panią Daszkowską, słyszy wrzask ptaka. Staje się świadomy tego, że śmierć jest czymś nieuchronnym, co prędzej czy później czeka każdego człowieka. W zakończeniu utworu pojawia się rozdarta sosna, gdy Judym rozstaje się z Joasią. Jest to symbol wewnętrznych rozterek Judyma i jego stanu duszy. Sam tytuł powieści jest symboliczny i wieloznaczny. Bezdomność ma kilka obliczy, począwszy od dosłownego, (widocznego w opisach warszawskiej biedoty czy najbiedniejszych mieszkańców Paryża; Judym, Joasia) a skończywszy na metaforycznym, dotykającym bezdomności w jej przenośnym znaczeniu, polegającym na wyobcowaniu, osamotnieniu (Judym), świadomym wyborze (Natalia Orszeńska) lub emigracji z powodów politycznych (Wiktor Judym, Leszczykowski, Wacław Podborski). Jak widać, obecność symboli w powieści znacznie wpływa na jej całokształt i jest ważna dla zrozumienia całości utworu. Symbole w „Ludziach bezdomnych” stanowią upostaciowanie wielu problemów poruszanych przez autora i doskonale dopełniają treść powieści.

Kolejnym obrazem Jacka Malczewskiego, który chciałabym omówić jako przykład zastosowania symboli jest „Sztuka w zaścianku”. Przedstawia on polski, wiejski krajobraz, w którym widzimy obejście gospodarcze, prowadzącą do niego błotnistą ścieżkę oraz pastuszkę wśród stada indyków. Obok nich pojawia się niezwykła postać fauna grającego na fletni, często obecny motyw na obrazach Malczewskiego. Artysta prezentuje zderzenie się dwóch światów- zwyczajnego, realistycznego pejzażu z mitologiczno-fantastycznym. Faun jest symbolem sztuki, kultury wyższej, a dziecko i obejście symbolem codzienności. Jednak z uwagi na to, że dzieci były często uważane przez artystów za osoby o większej wrażliwości artystycznej i ciekawości świata, której pozbawieni są dorośli, dziewczynka pełni rolę powiernika.

Symbole były środkiem wyrazu stosowanym często również w liryce, aby oddać stan ducha twórcy. Utwór Jana Kasprowicza „Krzak dzikiej róży w Ciemnych Smreczynach” składa się z czterech sonetów. Tematem opisowych części sonetów jest przyroda tatrzańska, w każdym z sonetów zmienia się opisywany krajobraz i pora dnia. Najpierw jest to świt, następnie dzień, a na koniec zmierzch. Stanowi to odzwierciedlenie ludzkiego życia, od narodzin aż do śmierci. Obraz ten tworzy nastrojowe tło dla symbolicznego sensu zawartego w pąku róży i próchniejącej limbie. Krzak róży rośnie na skale, gdzie nie znajduje sprzyjających warunków do życia. Dzięki personifikacji Kasprowicz nadaje mu cechy ludzkie. Róża odczuwa senność, samotność, lęk przed nadchodzącą burzą, pomimo panującej dookoła ciszy. Fakt, że róża nie tylko rośnie, ale jeszcze kwitnie, nasuwa nam refleksję o sensie życia. Świecie, który przepełniony jest złem, niesprawiedliwością. Róża jawi się jako symbol życia, młodości, siły witalnej. Czerwień róży może kojarzyć nam się z walką, krwią. Obok tego krzaku róży leży próchniejąca limba - symbol nieuchronności wobec nadchodzącej starości, śmierci, przemijania. Burzę możemy odczytać jako wszystkie przeciwności losu, które napotyka człowiek w trakcie swojego życia. Współistnienie tych dwóch przedmiotów-symboli rodzi smutek, obawę, poczucie klęski. Jaki jest sens ludzkiego życia, skoro czeka nas nieuchronna śmierć?

Tematykę przemijania porusza również Józef Mehoffer w swym obrazie „Dziwny ogród”. Jest to jeden z najbardziej znanych obrazów malarza. Przedstawia jego rodzinę podczas spaceru w ogrodzie lub starym sadzie. Całość jest rozświetlona, jabłonie uginają się pod ciężarem owoców, pomiędzy drzewami wiszą girlandy kwiatów. Można to kojarzyć z biblijnym obrazem raju lub mityczną Arkadią. Ogród jest łączony zawsze z harmonią, spokojem, bezpieczeństwem i w tym przypadku także staje się symbolem szczęścia i spokoju rodzinnego. Na pierwszym planie znajduje się nagi chłopiec, syn artysty, symbol niewinności i beztroski, z kwiatami malw w dłoniach, symbolizującymi delikatność, ulotność. Obok stoi matka chłopca, opierająca się o drzewo, ubrana w długą, granatową suknię, symbolizuje bezpieczeństwo, miłość. Na drugim planie widzimy nianię syna ubraną w tradycyjny, krakowski strój. Te trzy osoby mogą być uosobieniem trzech epok życia ludzkiego. Najtrudniejszym do odczytania z symboli jest ogromna ważka o niebieskim odwłoku i złotych skrzydłach, latająca nad głowami spacerujących. Może być odczytana jako symbol piękna przyrody, lata, a jednocześnie zdaje się jakby budzić niepokój, stając się zapowiedzią nieokreślonego nieszczęścia.

Podsumowując, można zdecydowanie powiedzieć, że symbolizm był kierunkiem, który wywarł znaczący wpływ na kształt twórczości artystów polskich. Zaważył na kształcie nie tylko poezji modernistycznej, ale miał również wielki wpływ na prozę i dramat. Także w malarstwie tego okresu można odszukać wiele dzieł, w których malarze wykorzystali symbole. Dzięki użyciu symboli tematyka dzieł była bardzo różnorodna- od problemów dotyczących jednostek (Jacek Malczewski „Błędne koło”), aż po kwestie społeczne i narodowowyzwoleńcze (Stanisław Wyspiański „Wesele”), od problemu wyboru drogi życiowej, do refleksji na temat sensu przemijającego życia. Kierunek ten stał się popularny, ponieważ dzięki swej dwupłaszczyznowości symbol mógł wyrazić to, co widoczne bezpośrednio oraz to, co ukryte, nienamacalne, tzn. idee, wyższe wartości. To, co na pozór zdawało się oczywiste i jednoznaczne, po głębszym namyśle odkrywa przed czytelnikiem zupełnie nowe horyzonty myśli i idee. Symboliści celowo dążyli do niejednoznaczności, jedynie sugerowali ukryte treści, a więc pozwalali odbiorcy na dowolną interpretację swych dzieł, przez co każdy utwór czy obraz jedynie naprowadzał osobę na właściwą drogę, zostawiając mu duże pole do refleksji i wniosków wyciąganych na podstawie własnych przeżyć.

strona:    1    2    3    4    5    6  





Symbol jako sposób nazywania niewyrażalnego. Interpretując wybrane utwory literackie i dzieła malarskie, określ rolę symbolu w komunikacji artystycznej

Ocena:
20/20
Teza: Śmierć, szczególnie u twórców modernistycznych ma często znaczenie symboliczne, jest nośnikiem pewnych głębszych przemyśleń i przeżyć autora

Ocena opisowa nauczyciela: Autor w umiejętny sposób porusza się po świecie literatury i sztuki. Na uwagę zasługuje bogata bibliografia.

Symbolika i baśniowość w poezji Bolesława Leśmiana.

Ocena:
20/20
Teza: Symbolika i baśniowość w poezji Bolesława Leśmiana służy w celu przedstawienia swych poglądów filozoficznych.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca zawiera kopię sprawdzonej bibliografii i planu ramowego.

Symbolika i baśniowość w poezji Bolesława Leśmiana. Omów problem, odwołując się do utworów.

Ocena:
20/20
Teza: Symbolika i baśniowość w poezji Bolesława Leśmiana na każdym kroku odkrywa się coś niebywale fascynującego.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca świetnie analizuje poezję Leśmiana i jej baśniowość oraz symbole zastosowane przez poetę.

Strój jako element znaczący w różnych tekstach kultury. Omów zagadnienie, odwołując się do wybranych przykładów

Ocena:
20/20
Teza: Motyw stroju może pełnić liczne funkcje w tekstach kultury, zaś dyskusja o tym czy „szata czyni człowieka” jest jedną z najbardziej pasjonujących debat w historii kultury.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca ciekawa, wykorzystująca wszechstronne teksty kultury.

Na podstawie analizy wybranych nowel przedstaw symboliczne znaczenie przedmiotów.

Ocena:
20/20
Teza: Autorzy nowel pozytywistycznych często wykorzystywali przedmioty codziennego użytku w symboliczny sposób.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca w pełni poprawna. Dokładnie opisuje wybrane nowele. Obszerny plan ramowy wypowiedzi.

Labirynty i ich oblicza. Zaprezentuj znaczenie utworu odwołując się do wybranych utworów literackich

Ocena:
20/20
Teza: Motyw labiryntu pojawia się w literaturze od najdawniejszych czasów i zawsze ma sens symboliczny.

Ocena opisowa nauczyciela: Prezentacja skrupulatnie przedstawia literacki obraz labiryntu od czasów starożytnych po współczesność.

Motyw snu i jego funkcja w literaturze różnych epok. Przedstaw problem na wybranych przykładach

Ocena:
20/20
Teza: W literaturze różnych epok motyw snu spełnia wielorakie funkcje a każdy artysta inaczej ten motyw wykorzystuje.

Ocena opisowa nauczyciela:

Sztuka wobec niewyrażalnego. Symbol jako środek wyrazu w literaturze i sztuce wybranej epoki

Ocena:
19/20
Teza: Symbolizm zaistniał szczególnie mocno w okresie Młodej Polski. Twórcy pomimo jednoznacznych przekazów, pozostawiali odbiorcom drogę do interpretacji.

Ocena opisowa nauczyciela: Prezentacja bardzo dobra. Autor swobodnie porusza się po świecie literatury.

Femme fatale. Kobieta fatalna w literaturze i sztuce

Ocena:
19/20
Teza: Rola femme fatale zostaje narzucona kobiecie przez samą ofiarę – mężczyznę.

Ocena opisowa nauczyciela: Prezentacja ciekawa, ukazująca spojrzenie na femme fatale z dwóch odmiennych perspektyw.

Symbol jako środek wyrazu w poezji. Omów na wybranych przykładach

Ocena:
18/20
Teza: Symbolika stosowana przez poetów różnych epok jest sposobem ukazywania niewyrażalnego. W szczególności technikę tą stosowali twórcy modernizmu.

Ocena opisowa nauczyciela: Prezentacja poprawna. Autor dotarł do sedna problemu. Język i styl wypowiedzi wymaga 'wygładzenia'.

Omów znaczenie symboliczne przedmiotów na podstawie wybranych dzieł literackich i malarskich

Ocena:
18/20
Teza: Symbolizm obecny był we wszystkich dziedzinach sztuki. Twórcy poprzez symbol wyrażają odczucia, których nie są w stanie lub nie chcą ujawnić wprost, zmuszają przez to odbiorcę do refleksji.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca poprawna. Bogata argumentacja, umiejętnie dobrana bibliografia. Można poprawić styl wypowiedzi.

Przedstaw symbol jako środek wyrazu w literaturze i malarstwie . Omów na wybranych przykładach

Ocena:
18/20
Teza: Swoboda interpretacyjna w odbiorze symboli powoduje, że każdy może na swój sposób odbierać dzieło symboliczne - przepuszczając je przez filtr swoich odczuć i emocji.

Ocena opisowa nauczyciela: Prezentacja bardzo dobra. Dobry styl, ciekawe wnioski.