Pogotowie maturalne: Motywy literackie - Symbole


Symbol jako sposób nazywania niewyrażalnego. Interpretując wybrane utwory literackie i dzieła malarskie, określ rolę symbolu w komunikacji artystycznej

Temat śmierci, jako nieodłącznego elementu ludzkiego życia, obecny jest w całej historii twórczości człowieka. Często jest poruszany w utworach lirycznych i malarstwie, bo zjawisko to z pewnością intryguje i zastanawia jako coś nie do końca poznawalnego. Szczególnie interesująco jest ona przedstawiona i odkrywana w XIX wieku, ze względu na zróżnicowanie stylów i prądów oraz eksponowanie emocji i uczuć, które często kształtują rzeczywistość. Sądzę, że to skoncentrowanie na człowieku i jego psychologicznej sferze spowodowane jest szybkim rozwojem cywilizacyjnym w tym okresie, a co za tym idzie, zaspokojeniem podstawowych potrzeb człowieka. Dzięki temu bowiem możliwe było jego zwrócenie się ku wyższym problemom egzystencjalnym. Spowodowane mogło to też być ruchami społecznymi, które kierowały myśl ku nowym aspektom natury człowieka i jego postaw. Niejednokrotnie motywy interpretowania śmierci w poezji i malarstwie pokrywają się i dostrzec w nich można podobne wątki, mimo że czasem przedstawiane są w innym ujęciu lub inaczej kształtowane. Analizowanie i porównanie nadawanych śmierci form symbolicznych daje możliwość dostrzeżenia pełniejszego jej obrazu i odkrycie wielu jej sfer. Stosując określenie formy symboliczne miałam na celu nawiązanie do roli symbolu, czyli stosowania pewnych zjawisk nie w pierwotnym ich znaczeniu, ale umieszczanie ich w nowym kontekście dla wyrażenia czegoś nowego, dokonania nowych spostrzeżeń. Niekoniecznie jednak śmierć jest pozbawiona swojego pierwotnego sensu, ale z pewnością wyrażane są przez nią nowe treści. Poeci i artyści stosowali więc motyw śmierci jako formę umożliwiającą doskonalsze rozpatrywanie niektórych problemów, zjawisk, wartości życia czy aspektów natury ludzkiej.

Pierwszy problem, który chciałabym poruszyć to śmierć z powodu nieszczęśliwej miłości, która bezpośrednio wskazuje na postać nieszczęśliwego kochanka jak w wypadku Pożegnania Byrona lub kochanki jak w Niewiernym chłopcu Goethego. Jest też wyrazem zła i krzywdy jakie mogą sobie wyrządzić ludzie. W wierszu Byrona śmierć ukazana jest jako ucieczka przed wspomnieniem miłości, świadomością odrzucenia. Podmiot liryczny wykazuje postawę pogodnego pogodzenia z koniecznością śmierci i usilnego jej poszukiwania. Morską podróż, którą w tym celu zaplanował, można traktować dwojako: albo jako przenośnię o czym świadczyć mogą słowa:

My tam płyniemy, kędy niespodzianie
każdy dopływa po ziemskim obiegu!

albo dosłownie rzeczywiście jako podróż morską będącą jednocześnie jednak, ze względu
na swój może niebezpieczny charakter, wędrówką ku śmierci. Podmiot liryczny odkrywa naturę człowieka, który z pozoru dzielnie chce stawić czoła wyzwaniu śmierci, ale w rzeczywistości jest to przejawem tchórzostwa, obawy przed zmierzeniem się z życiem bez ukochanej.

U Goethego zaś śmierć jest wynikiem postradania zmysłów u porzuconej przez niewiernego kochanka dziewczyny, jest jednak jednocześnie źródłem szaleństwa u przerażonego skutkiem swojego czynu chłopca (jak wyraża się o nim podmiot liryczny). Śmierć jest tu jakby klątwą, fatum, burzycielką spokoju. Człowiek jest trwale w nią uwikłany, co odzwierciedla opis bezcelowego błąkania się kochanka, a ostatecznie bezpośrednie zetknięcie się z umarłą w świecie pozaziemskiego życia, nierozstrzygnięte wprawdzie, ale pokazujące niemożliwość ucieczki przed świadomością czy obrazem wyrządzonej krzywdy.

Obraz prerafaelickiego malarza Millais’a Ofelia również nawiązuje do obłąkania jako przyczyny śmierci. Postać śmierci wskazuje tu na jej źródło, przeszłość, a jednocześnie,
to jest moje subiektywne odczucie, Ofelia jakby oczekiwała na Hamleta sprawcę bólu,
ale mimo wszystko ukochanego. Oryginalnie bezpośrednią przyczyną jej śmierci było zamordowanie jej ojca – Poloniusza, ale w tym dziele dokonana została reinterpretacja tej historii i nadanie Ofelii cech nieszczęśliwej kochanki. Wskazuje na to między innymi symboliczne znaczenie kwiatów – wśród niech pojawia się bratek symbolizujący nieodwzajemnioną miłość. Śmierć tej dziewczyny nosi w sobie pierwiastek niedorzeczności, bo wydaje się ona być do końca zaślepiona miłością do mordercy swojego ojca i nie może przeboleć tej niesprawiedliwości czy zdrady dokonanej wobec jej zaufania i oddania.

Śmierć z powodu nieszczęśliwej miłości, rozumianej tu jednak nie jako odrzucenie przez ukochaną bądź ukochanego lub niemożliwość połączenia się ich, ale jako utrata tegoż z powodu śmierci, równoznaczna jest często z utratą sensu życia czyli niejako śmiercią duchową. Jest to szczególnie interesująco przedstawione w poemacie Edgara Allana Poe Kruk. Tytułowy ptak jest tu symbolem tęsknoty i cierpienia jakie odczuwa kochanek po utracie ukochanej. Jednocześnie ten kruk odzwierciedla stan, kiedy śmierć kładzie się cieniem na całe życie i „nigdy już”, w jakich to słowach wyraża się o tym kruk, nie będzie możliwe się z tego wyzwolić i ukoić bólu. Podobny stan musiał odczuwać Orfeusz z obrazu symbolistycznego malarz Alexandre Seon’a Skarga Orfeusza, ale odnosi się wrażenie, że w większym stopniu przepełnia go rozpacz i rezygnacja. Sytuacja na obrazie przedstawia moment kiedy po ostatecznym utraceniu Eurydyki Orfeusz, wg Wergiliusza, płakał i opowiadał swoje dzieje u pustynnych brzegów Strymonu. Jego pieśń musiała być daleko bardziej przejmująca niż zwykle, bardziej poruszać i wzbudzać współczucie. Na obrazie kryje się też smutna przyszłość Orfeusza – prawdopodobnie rozszarpany przez zazdrosne kobiety z okolicy i niepogrzebany nie miał szans już spotkać swojej ukochanej – nawet w krainie umarłych. Śmierć jawi się tutaj jako rzeczywistość do granic możliwości okrutna, przesłaniająca całą wartość życia i będąca źródłem druzgoczącej klęski.

Kolejne utwory i obrazy są również formą ukazania stanu po stracie bliskiej osoby, ale przedstawiają go w odmienny sposób i dotyczą raczej śmierci krewnego niż kochanka czy kochanki. Na obrazie Delacroix’a Sierota na cmentarzu widoczne jest na przykład osamotnienie dziecka (w tym wypadku już młodej dziewczyny) po stracie rodziców. Wypełnia ono bowiem całą rzeczywistość dziecka i całe jego istnienie. Śmierć jest tu jakby pretekstem do pokazania obawy czy może nawet strachu przed samotnością i opuszczeniem. W wierszu Williama’a Blake’a Kraina snów w obliczu śmierci rodzica wyeksponowana jest szczególnie tęsknota. Podmiot liryczny opisuje smutek dziecka po utracie matki i jednocześnie męża po utracie żony. Jest to przejmujący obraz miłości w rodzinie i ogromnej tęsknoty jaką ona wywołuje po śmierci któregoś z jej członków. Tęsknotę specyficznie wyraził van Gogh na dwóch swoich obrazach: Krzesło van Gogha z Arles z fajką oraz Krzesło Gauguina z Arles z książkami i świecą. Wyczuwalne jest na nich wrażenie pustki po umarłych osobach: ojcu van Gogha i jego przyjacielu. Dzieła te jakby sugerują,
że nieobecność ta jest przytłaczająca i uciążliwa, ale może jest też specyficzną formą oddania czci umarłym.

Tego samego stanu po utracie bliskiej osoby, ale w innym ujęciu dotyka Thomas Hardy w wierszu Ona na jego pogrzebie. Nie jest to wprost powiedziane, ale całkiem prawdopodobne, że podmiotem lirycznym jest żona, która uczestniczy w pogrzebie męża. Dominującymi uczuciami są tu żali i rozpacz ukazane przez kontrast z postawą krewnych, których uczucia są raczej obłudne i na pokaz. Z kolei ponownie w wierszu Goethego Żałosna pieśń o szlachetnej żonie Asana-Agi mamy do czynienia ze śmiercią z rozpaczy, która jest skutkiem miłości matki zabranej od dzieci, później zaś jeszcze przeciw niej obróconym. Jest to śmierć z przytłoczenia bólem i smutkiem. Śmierć matki, której niejako zabroniono czy pozbawiono miłości do dzieci.

Zupełnie inaczej wykorzystał motyw śmierci Alfred Tennyson w niezatytułowanym wierszu rozpoczynającym się od słów Niespodziewane łzy co znaczyć mogą... Podmiot liryczny zwraca tu uwagę na charakter minionych dni i przyrównuje je do śmierci. Wielokrotnie w tekście odnaleźć można nawiązanie do jej zjawiska zawsze podsumowane wersem:
Tak smutne, dziwne są dni, co minęły.

Osoba mówiąca w wierszu wiąże je z tęsknotą za tym co kochała, a co przeminęło i nie powróci. Fakt ten przejmuje ją głębokim żalem, dlatego też nadaje tym dniom miano śmierci w życiu.
Interesujące jest zestawienie śmierci w poezji Norwida z upadkiem wartości jak
w wierszu Na Zgon Poezji lub idei jak w Fortepianie Szopena. Ta wartość czyli Poezja (pisana z wielkiej litery) została nie tylko niedoceniona, ale nawet zgnębiona i zbezczeszczona. Możemy się domyślić, że podmiotem lirycznym jest autor, gdyż Norwid pisze ten utwór w przytułku w Ivry – na przedmieściach Paryża, samotny i zapomniany, więc najprawdopodobniej ma na myśli swoją twórczość. Wiersz przepełniony jest ogromnym żalem i smutkiem. Ja liryczne dręczy pytanie:

Czy to co gaśnie, jest duch albo ciało?

Zastanawia się więc czy jego poezja ma szansę zostać doceniona i żyć wiecznie, nieśmiertelnie czy przeznaczone jest jej zginąć wraz z duszą i nie doczekać już nigdy chwały. Z kolei w Fortepianie Szopena opisany jest autentyczny incydent z wyrzuceniem fortepianu, na którym grywał młody Szopen, przez rosyjskich żołnierzy w 1863 roku (czyli podczas trwania powstania styczniowego) przy okazji plądrowania pałacu Zamoyskich w Warszawie. Oczywiście poeta potraktował to zdarzenie metaforycznie. W muzyce Szopena (fortepian jest jej symbolem) dopatruje się wizji nowej Polski, co odnajdujemy w wyrażeniu:

Polska – przemienionych kołodziejów.

Zniszczenie tego fortepianu należy więc jednoznacznie rozumieć jako upadek idei odrodzonej Polski, pogrzebanie nadziei (instrument jest nawet przyrównany do trumny). Zdaje się jakby podmiot liryczny traktował to wydarzenie jak złą wróżbę, bo przecież powstanie trwa jeszcze
do 1864 roku.

W poezji i malarstwie XIX wieku dominuje dramatyczne postrzeganie śmierci
i stosowana jest najczęściej jako forma wyrażająca pesymistyczne wizje czy uczucia, ale zdarza się też bardziej pogodne czy optymistyczne podejście. I tak na obrazie van Gogha Żniwiarz odnajdujemy śmierć pełną spokoju i nadziei. Uosobieniem śmierci jest tu postać żniwiarza zbierającego swój plon. Można być pewnym tej interpretacji, ponieważ malarz wprost o tym pisze w jednym ze swoich listów. Podkreśla on, że nie ma w tej śmierci nic smutnego jako, że idzie ona w jasnym dziennym świetle zalewającym wszystko i że dążył przez to do tego, „by wydawała się wręcz uśmiechniętą”. Śmierć jest więc tu niejako symbolem pogodzenia się ze swoim losem i nieuniknionym przeznaczeniem.

Taki stosunek do śmierci widoczny jest też, choć może nie na pierwszy rzut oka,
na obrazie Edvarda Muncha Łoże śmierci, gdzie takiego znaczenia doszukiwać się można w kolorystyce obrazu. Należy zwrócić uwagę, że rzeczywiście dzieło sprawia wrażenie przytłoczenia świadomością śmierci i ogromnego cierpienia czy rozpaczy, ale tylko w postaciach towarzyszących umierającemu czy umarłemu. Tych, którzy zostają przez niego opuszczeni, tych którym odbierany jest bliski i podkreślone jest to czarną barwą. Sam jednak umierający wyraźnie odznacza się w tym obrazie, ponieważ otoczony jest bielą, która nasuwa skojarzenie ze spokojem, ulgą, a może nawet pogodą. Śmierć jawi się tu jako zbawienie lub coś wyczekiwanego. Podobnie w wierszu Walta Whitmana Do kogoś kto umrze niebawem. Domyślać się można, że podmiotem lirycznym jest tu anioł śmierci, ale co niezwykłe zapewnia on o swojej miłości (!) do umierającego, napełnia go otuchą i swoją misję przedstawia jako łaskę, którą otrzymał chory. Jednocześnie śmierć staje się wszystkim dla umierającego i w jej obliczu nic innego się nie liczy, nic nie jest bardziej istotne, ona przesłania wszystko. Jest to niezwykle pogodna wizja pełna nadziei i najzupełniej pozbawiona smutku. Anioł śmierci sam mówi, że nie lituje się nad chorym, ale razem z nim ma prawo się weselić. Ten wizerunek śmierci jest może tak optymistyczny ze względu na świadomość istnienia świata pozaziemskiego, pośmiertnego na co wskazuje sam podmiot liryczny. Dlatego właśnie możliwe jest trwanie w nadziei, spokoju i wręcz radości.

Takie samo odniesienie do wieczności odnajdujemy na obrazach Friedricha Brama cmentarza zarówno z Drezna jak i Bremy. Ten niewątpliwie jeden z najwybitniejszych romantycznych malarzy ukazuje sferę śmierci jako miejsce „przejścia” między ziemią a niebem. W drezdeńskiej Bramie... śmierć nie jest wrogiem, ale „otwiera szeroko swą bramę na rozległe pejzaże innego świata”. Brama cmentarza jest jakby Bramą Raju, na co wskazuje jej zwieńczenie – dwie skrzyżowane lance – narzędzia męki Chrystusa, przez którą dokonało się odkupienie. Na bremeńskim obrazie brama jest wprawdzie zamknięta, ale jest ona już zniszczona, butwiejąca, a przez nią widać już spokojny, oświetlony słońcem pejzaż, będący odzwierciedleniem rzeczywistości pośmiertnej. Jest on dla widza prawie na wyciągnięcie ręki, bardzo bliski, zdawałoby się już za chwilę osiągalny. Ten spokój w obliczu śmierci jest podkreślony przez wrażenie ciszy na obrazie – śmierci towarzyszy nastrój kontemplacji.

W tej pracy nie koncentrowałam się na tym, by dokonać dokładnej interpretacji dzieł, ale żeby pokazać różne oblicza śmierci i stosunku do niej oraz różnorodność form jakie ona przybiera w całym XIX wieku. W przedstawieniach śmierci artyści i poeci może nawet bezwiednie uświadamiają lub może przypominają nam istnienie śmierci jako zjawiska nieuniknionego, czegoś z czym każdy musi się zmierzyć, bo jest to nam przeznaczone już w momencie naszego poczęcia. Problem tkwi więc w tym, jaki jest stosunek człowieka do śmierci i jego postawa wobec niej. I tak w zaprezentowanych dziełach odnajdujemy dwojakie jej postrzeganie: jako tragedii lub błogosławieństwa, przekleństwa lub łaski. To z kolei warunkuje uczucia, jakie się rodzą w człowieku tak, jak o tym mówiłam wcześniej: rozpacz, osamotnienie, strach, tęsknota, żal czy smutek, ale z drugiej strony nadzieja, spokój, radość i optymistyczne pogodzenie. Wszystkich ich źródłem jest śmierć. Jak widać jest więc ona świetnym pretekstem do wnikania w naturę człowieka, formą umożliwiającą rozważanie wielu sfer jego egzystencji. Pomaga w tym również zwrócenie przez poetów i artystów uwagi zarówno na fizyczny jak i duchowy wymiar śmieci. Każdy z nich bowiem łączy się z różnymi problemami i zjawiskami i dotyczy innych wartości życia. Jednocześnie uświadamia nam to, że te dwa wymiary są nierozerwalne i wzajemnie się przenikają i uzupełniają, dając nam pełny obraz śmierci. Sadzę, że współcześnie możemy czerpać z dorobku twórczości artystów i poetów XIX wieku, żeby kształtować swoją postawę wobec tego zjawiska.

strona:    1    2    3    4    5    6  





Symbol jako sposób nazywania niewyrażalnego. Interpretując wybrane utwory literackie i dzieła malarskie, określ rolę symbolu w komunikacji artystycznej

Ocena:
20/20
Teza: Śmierć, szczególnie u twórców modernistycznych ma często znaczenie symboliczne, jest nośnikiem pewnych głębszych przemyśleń i przeżyć autora

Ocena opisowa nauczyciela: Autor w umiejętny sposób porusza się po świecie literatury i sztuki. Na uwagę zasługuje bogata bibliografia.

Symbolika i baśniowość w poezji Bolesława Leśmiana.

Ocena:
20/20
Teza: Symbolika i baśniowość w poezji Bolesława Leśmiana służy w celu przedstawienia swych poglądów filozoficznych.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca zawiera kopię sprawdzonej bibliografii i planu ramowego.

Symbolika i baśniowość w poezji Bolesława Leśmiana. Omów problem, odwołując się do utworów.

Ocena:
20/20
Teza: Symbolika i baśniowość w poezji Bolesława Leśmiana na każdym kroku odkrywa się coś niebywale fascynującego.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca świetnie analizuje poezję Leśmiana i jej baśniowość oraz symbole zastosowane przez poetę.

Strój jako element znaczący w różnych tekstach kultury. Omów zagadnienie, odwołując się do wybranych przykładów

Ocena:
20/20
Teza: Motyw stroju może pełnić liczne funkcje w tekstach kultury, zaś dyskusja o tym czy „szata czyni człowieka” jest jedną z najbardziej pasjonujących debat w historii kultury.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca ciekawa, wykorzystująca wszechstronne teksty kultury.

Na podstawie analizy wybranych nowel przedstaw symboliczne znaczenie przedmiotów.

Ocena:
20/20
Teza: Autorzy nowel pozytywistycznych często wykorzystywali przedmioty codziennego użytku w symboliczny sposób.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca w pełni poprawna. Dokładnie opisuje wybrane nowele. Obszerny plan ramowy wypowiedzi.

Labirynty i ich oblicza. Zaprezentuj znaczenie utworu odwołując się do wybranych utworów literackich

Ocena:
20/20
Teza: Motyw labiryntu pojawia się w literaturze od najdawniejszych czasów i zawsze ma sens symboliczny.

Ocena opisowa nauczyciela: Prezentacja skrupulatnie przedstawia literacki obraz labiryntu od czasów starożytnych po współczesność.

Motyw snu i jego funkcja w literaturze różnych epok. Przedstaw problem na wybranych przykładach

Ocena:
20/20
Teza: W literaturze różnych epok motyw snu spełnia wielorakie funkcje a każdy artysta inaczej ten motyw wykorzystuje.

Ocena opisowa nauczyciela:

Sztuka wobec niewyrażalnego. Symbol jako środek wyrazu w literaturze i sztuce wybranej epoki

Ocena:
19/20
Teza: Symbolizm zaistniał szczególnie mocno w okresie Młodej Polski. Twórcy pomimo jednoznacznych przekazów, pozostawiali odbiorcom drogę do interpretacji.

Ocena opisowa nauczyciela: Prezentacja bardzo dobra. Autor swobodnie porusza się po świecie literatury.

Femme fatale. Kobieta fatalna w literaturze i sztuce

Ocena:
19/20
Teza: Rola femme fatale zostaje narzucona kobiecie przez samą ofiarę – mężczyznę.

Ocena opisowa nauczyciela: Prezentacja ciekawa, ukazująca spojrzenie na femme fatale z dwóch odmiennych perspektyw.

Symbol jako środek wyrazu w poezji. Omów na wybranych przykładach

Ocena:
18/20
Teza: Symbolika stosowana przez poetów różnych epok jest sposobem ukazywania niewyrażalnego. W szczególności technikę tą stosowali twórcy modernizmu.

Ocena opisowa nauczyciela: Prezentacja poprawna. Autor dotarł do sedna problemu. Język i styl wypowiedzi wymaga 'wygładzenia'.

Omów znaczenie symboliczne przedmiotów na podstawie wybranych dzieł literackich i malarskich

Ocena:
18/20
Teza: Symbolizm obecny był we wszystkich dziedzinach sztuki. Twórcy poprzez symbol wyrażają odczucia, których nie są w stanie lub nie chcą ujawnić wprost, zmuszają przez to odbiorcę do refleksji.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca poprawna. Bogata argumentacja, umiejętnie dobrana bibliografia. Można poprawić styl wypowiedzi.

Przedstaw symbol jako środek wyrazu w literaturze i malarstwie . Omów na wybranych przykładach

Ocena:
18/20
Teza: Swoboda interpretacyjna w odbiorze symboli powoduje, że każdy może na swój sposób odbierać dzieło symboliczne - przepuszczając je przez filtr swoich odczuć i emocji.

Ocena opisowa nauczyciela: Prezentacja bardzo dobra. Dobry styl, ciekawe wnioski.