Pogotowie maturalne: Motywy literackie - Motywy mitologiczne


Motyw Prometeusza na wybranych przykładach literackich

Na wstępie pragnę odnieść się do słownikowego znaczenia, jakie przypisywane jest terminowi prometeizm, ponieważ ma ono kluczowe znaczenie dla moich dalszych rozważań. Zgodnie z „Słownikiem terminów literackich” prometeizm to: „postawa indywidualistycznego buntu przeciw Bogu, siłom natury i skrępowaniu wolności ludzkiego ducha oraz zgoda na poświęcenie się, a także samotne cierpienie za ideę i szczęście ludzkości”. „Przewodnik po literaturze polskiej” dodaje, że jest to również bunt przeciwko tolerowaniu zła oraz wiara w to, że owo zło można pokonać.

Prometeusz był Tytanem uznawanym przez niektóre mity za twórcę ludzkości, jednak człowiek przez niego stworzony był słaby i bezradny. Widząc bezbronność człowieka Prometeusz wykradł ogień i ofiarował go ludziom, dzięki czemu stali się silniejsi i mądrzejsi. Czynem tym przeciwstawił się bogom za co został surowo przez nich ukarany. Bohaterowi temu przez to, czego dokonał można przypisać miano buntownika i bezinteresownego dobroczyńcy ludzkości, którego historia stała się podstawą wielu interpretacji literackich.

Analizując ten tematu należy nadmienić, że mit o Prometeuszu wykorzystano już w okresie tworzenia się literatury czyli starożytności. Mowa tutaj o tragedii opartej na dziejach tego bohatera napisanej przez wybitnego dramatopisarza greckiego Ajschylosa „Prometeusz w okowach”. To właśnie w niej tkwią zalążki doktryny zwanej prometeizmem. Akcja tego dramatu rozgrywa się na skalistym pustkowiu, gdzie Prometeusz z rozkazu Zeusa zostaje przykuty do skalnej ściany. Była to kara za przysługi oddane ludzkości. Wymierzenie jej było spowodowane tym, że wykradając boski ogień i przekazując go ludziom przedłożył on miłość do człowieka, nad posłuszeństwo Bogom, przez co złamał ustalony przez nich porządek świata.

W ten sposób Prometeusz Ajschylosa stał się „patronem” prometeizmu, przykładem buntownika przeciwko narzuconym normom i nakazom ograniczającym człowieka oraz symbolem poświęcenia jednostki dla dobra ludzkości. Nawiązując do czynu Prometeusza, możemy także powiedzieć, że sam ogień ma moc symboliczną ponieważ może on odnosić się zarówno do miłości, światła i życia jak również możemy mu przypisać zniszczenie, nienawiść i śmierć.

W epoce romantyzmu prometeizm stał się wyrazem buntu przeciw potęgom krępującym wolności człowieka oraz symbolem cierpienia za idee. Przykładem może być tutaj Konrad z III części „Dziadów” Adama Mickiewicza. Bohater ten przeżywał wewnętrzne katusze z powodu udręczenia narodu polskiego przez zaborcę, nie mogąc jednocześnie pogodzić się z myślą, że Bóg nie reaguje na to zło. Przeciwstawia się więc Stwórcy i podejmuje z nim polemikę – mówiąc : „Daj mi rząd dusz” stawia się na równi z Bogiem i wierzy, że jest w stanie poprowadzić naród ku wolności. Konrad nie buntuje się jednak przeciwko Bogu dla własnych korzyści, występuje w imieniu całego narodu , twierdząc „nazywam się milion, bo za miliony kocham i cierpię katusze”, „Ja i ojczyzna to jedno”. Tym zachowaniem upodabnia się do Prometeusza, ponieważ jego miłość nie odnosi się do jednostki, ale do całego ogółu. Uważam, że prometeizm Konrada ma charakter narodowo-wyzwoleńczy, ponieważ występuje on przeciwko zniewoleniu Polaków zaś sama postać bohatera „Dziadów” to przykład romantycznego Prometeusza, który ma dosyć cierpień i pragnie aby Bóg zniszczył panujące na świecie zło.

Innym sposobem funkcjonowania postawy prometejskiej może być prometeizm rozumiany jako poświęcenie dla ludzi realizowane w ramach pracy u podstaw. Przykładem takiej postawy jest doktor Judym - bohater młodopolskiej powieści Stefana Żeromskiego „Ludzie bezdomni” - który , znając biedę z własnego doświadczenia, stara się pomóc ludziom żyjącym w nędzy. Robi to za cenę swojego pełnego perspektyw życia, wybierając samotną walkę o poprawę warunków życiowych najbiedniejszych. Judym w swoim prometeizmie buntuje się przeciwko swojej klasie społecznej – nie chce być lekarzem ludzi bogatych. W przeciwieństwie do prometeizmu romantycznego, bohater Żeromskiego nie przeciwstawia się Bogu żądając żeby zniszczył panujące na świecie zło. Judym sam próbuje zmieniać otaczającą go rzeczywistość, działając w myśl pozytywistycznego hasła pomocy najuboższym. Odrzuca też najważniejszą z wartości – miłość, po to aby móc zrealizować obrany przez siebie cel. Jego postawę cechuje poświęceni samotność i rozdarcie wewnętrzne.

Pół wieku później inny lekarz – dr Rieux – bohater powieści „Dżuma” Alberta Camus za istotę swojego życia wyznaczył sobie walkę z epidemią nękającą ludzi. W powieści przedstawiony jest metaforyczny obraz świata walczącego ze złem, zaś tytułowa „Dżuma” stała się pretekstem do ukazania różnych zachowań ludzkich w okresie zagrożenia i strachu. W utworze tym Rieux jest narratorem ukazującym losy mieszkańców Oranu, którym pośpieszył z pomocą wybierając tym samym misję ratowania ludzi słabych i chorych. Z tego względu jego postawa życiowa zasługuje na miano prometejskiej ponieważ cechuje go bunt i świadomy wybór walki ze złem. Podobnie jak w sztuce Ajschylosa, gdzie jak wspomniałem, ogień wykradziony przez Prometeusza miał moc symboliczną – w tym przypadku tytułowa dżuma, może być również alegorią zła i przemocy oraz metaforą śmierci.

Uważam, że dr Rieux podobnie jak dr Judym próbował zmieniać otaczającą go rzeczywistość, jednak odmienność tej postaci tkwi w tym, że prometeizm bohatera „Dżumy” odnosi się do zdarzenia, z którym przyszło mu się zmierzyć, zaś zachowanie bohatera Żeromskiego nie było skutkiem zdarzenia, a wynikiem trudnej szkoły życia, która stała się źródłem jego późniejszej postawy.

Omawiając różne sposoby funkcjonowania postawy prometejskiej odniosę się również do wiersza Wisławy Szymborskiej „Minuta ciszy po Ludwice Wawrzyńskiej”. Na przykładzie tytułowej bohaterki, rzucającej się w płomienie po to, aby ratować jak pisze autorka „cudze dzieci” możemy dowiedzieć się jak wielka może być bezinteresowna miłość do drugiego człowieka. Ludwika bez zastanowienia pobiegła w ogień, niosący zniszczenie i śmierć, nie myśląc o planach, które chciała zrealizować oraz o tym, że sama może zginąć. Odmienność postawy prometejskiej tej postaci polega na tym, że Ludwika Wawrzyńska swoją miłość do ludzi zrealizowała pod wpływem incydentu – można nawet powiedzieć, że był to prometeizm chwili, która wymagała poświęcenia – i znamienne wydają się być tutaj słowa poetki, że tyle wiemy o sobie tyle, na ile nas sprawdzono.

Innym sposobem funkcjonowania motywu Prometeusza jest prometeizm ukazany w literaturze wojennej. Nie odnosił się on już tylko do jednostki, ale do całego pokolenia, którego poświęcenie się było niejednokrotnie jedyną racją bytu. Przykładem może być tutaj wiersz Krzysztofa Kamila Baczyńskiego pod takim właśnie tytułem - „Pokolenie” – autor za jego pośrednictwem przemawia w imieniu swoim i innych młodych ludzi, którym przyszło przeżywać swoje najpiękniejsze lata w czasie wojny. Wiersz ten jest wyznaniem krzywd i „prometeuszowskim” manifestem pokolenia odczuwającego wewnętrzny nakaz walki ze złem, w której poświęca się swoje życie, odrzucając jednocześnie uczucia i zabijając innych. Na tym właśnie polega odmienność postawy prometejskiej ukazanej w tym okresie, ponieważ towarzyszy jej zarówno umiłowanie drugiego człowieka i ofiarowanie się za niego, jak i zwątpienie w sens działania i zwycięstwo ludzi, których wojna pozbawiła niejednokrotnie litości, sumienia i miłości. Poeta nazywa ich a zarazem siebie „złymi troglodytami”. Jedyną alternatywę dla swego pokolenia Baczyński widzi w zachowaniu patriotycznej postawy i heroizmie, pozwalającym upodobnić się do się bohaterów z kart Iliady.

Nie zawsze jednak postawa prometejska ukazana została jako heroiczna. Tak jest w utworze Zbigniewa Herberta „Stary Prometeusz”, gdzie motyw tej mitologicznej postaci został przedstawiony w sposób cyniczny. W swoim wierszu autor ukazuje bohatera, który na starość przestał być buntownikiem wobec władzy. Mieszka spokojnie z żoną, spędzając wieczory na pisaniu pamiętnika przy kominku i czekając na odwiedziny gości. Jako pamiątkę przechowuje wypchanego orła - symbol buntowniczej młodości - i podziękowanie od tyrana Kaukazu za ogień, który miał pomagać ludziom, a niejednokrotnie przyczyniał się do ich klęski.

Prometeusz Herberta nie wyraża otwartego buntu i chęci walki w imię dobra – jedynie na co go stać to cichy śmiech – autor określa to sposobem wyrażania niezgody na świat. Nawiązując w tym przypadku do symboliki ognia, przytoczonej przy dramacie Ajschylosa można powiedzieć, że od iskierki – symbolizującej bunt – wszystko się zaczyna, potem jest ogień odnoszący się do walki, a kończy popiołem mówiącym o wypaleniu ideałów. Stary Prometeusz nie do końca odcina się jednak od buntu – przejawia to ironicznym śmiechem, którym zastąpił na starość swój aktywny bunt młodości.

W swojej prezentacji ukazałem różne sposoby funkcjonowania postawy prometejskiej realizowanej poprzez: bunt przeciwko bogu, samotne cierpienie dla dobra innych, walkę ze złem, bezinteresowną miłość do drugiego człowieka, a także poświęcenie za wolność i godność człowieka
oraz ironiczny śmiech z otaczającej rzeczywistości. Mit o Prometeuszu ma charakter uniwersalny, ponieważ nakreśla najistotniejsze dążenia człowieka i dlatego właśnie stał się źródłem licznych inspiracji literackich.

strona:    1    2    3    4  





Motyw narcyza w literaturze i sztuce. Omów na wybranych przykładach

Ocena:
20/20
Teza: Na podstawie utworów wspominających postać Narcyza, można stwierdzić, że każdy malarz czy pisarz widzi w odbiciu tej mitologicznej postaci kogoś innego.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca uporządkowana i przejrzysta. Dobrze dobrane przykłady literackie i malarskie. Poprawny język.

Mitologiczne toposy w literaturze. Zanalizuj ich funkcjonowanie na wybranych przykładach.

Ocena:
20/20
Teza: Mitologia jest częścią fundamentu cywilizacji i kultury europejskiej.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca przemyślana. Temat zrealizowany jest w oparciu o topos ikaryjski, prometejski i związany z postacią Narcyza. Bogata bibliografia.

Bohaterowie mitologiczni, jako symbole wartości cenionych i propagandowych w różnych epokach. Scharakteryzuj, analizując wybrane przykłady literackie

Ocena:
20/20
Teza: W mitologii nie zabrakło ideałów dobra, moralności, prawości czy wierności, do których odwoływano się w kolejnych stuleciach.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca w pełni wyczerpuje temat.

Kultura antyczna źródłem inspiracji literatury i sztuki różnych epok

Ocena:
20/20
Teza: Wpływ starożytności na późniejszych twórców jest nieprzerwany.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca przemyślana, kompozycja czytelna, ciekawe rozważania i wnioski.

Mity jako źródło inspiracji artystycznej. Omów funkcje motywów zaczerpniętych z mitologii w wybranych tekstach literatury polskiej

Ocena:
20/20
Teza: Omówienie funkcji motywów zaczerpniętych z mitologii w wybranych tekstach literatury polskiej.

Ocena opisowa nauczyciela: Bogata prezentacja multimedialna. Temat potraktowany przekrojowo i wieloaspektowo.

Motyw Ikara w literaturze i sztuce. Przedstaw na wybranych przykładach

Ocena:
19/20
Teza: Mimo upływu tysiącleci motyw ikaryjski nie stracił na znaczeniu, wciąż wielu artystów stara się interpretować go na swój własny sposób.

Ocena opisowa nauczyciela: Rozległa literatura przedmiotu i podmiotu. Skrótowy plan. Ciekawa, dynamiczna praca. Drobne potknięcia językowe.

Motywy antyczne w literaturze. Przedstaw na wybranych przykładach z późniejszych epok

Ocena:
19/20
Teza: Mówiąc o inspiracjach antycznych należy pamiętać, że mają one różnorodny charakter. Mogą to być z jednej strony zwyczajne powtórzenia motywów klasycznych, bądź też reinterpretacje przynoszące zasadniczą zmianę sensu w stosunku do pierwo

Ocena opisowa nauczyciela: Praca zawiera bogatą bibliografię. Teza została w poprawny sposób uargumentowana.

Przedstaw różne sposoby ukazywania prometejskiej postawy w literaturze różnych epok

Ocena:
19/20
Teza: W literaturze występują nie tylko różnorodne ujęcia postawy prometejskiej, ale także różne sposoby jej funkcjonowania.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca przejrzysta. Teza poprawnie uargumentowana. Dobry język i styl wypowiedzi.

Mity greckie jako źródło inspiracji artystów epoki renesansu. Przedstaw zagadnienie na wybranych przykładach literackich i plastycznych

Ocena:
19/20
Teza: Grecka mitologia w literaturze i sztuce renesansu.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca realizuje temat, opierając się na twórczości Jana Kochanowskiego i dwóch przedstawicieli malarstwa renesansowego.

Postacie mitologiczne i biblijne jako symbole wartości uniwersalnych. Omów zagadnienie na wybranych przykładach

Ocena:
19/20
Teza: Postacie mitologiczne i biblijne reprezentują najbardziej uniwersalne wartości, czytelne także w dzisiejszych czasach.

Ocena opisowa nauczyciela: Poprawna prezentacja.

Motyw Prometeusza na wybranych przykładach literackich

Ocena:
18/20
Teza: Mit o Prometeuszu ma charakter uniwersalny, ponieważ nakreśla najistotniejsze dążenia człowieka i dlatego właśnie stał się źródłem licznych inspiracji literackich.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca poprawna. Trafnie dobrana literatura. Drobne niedociągnięcia językowe.

Motyw tyrtejski w literaturze. Przedstaw na wybranych przykładach.

Ocena:
18/20
Teza: Poezja tyrtejska, ze względu na szczególną historię znalazła szczególne zainteresowanie w Polsce.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca poprawna, rozbudowana treść. Można poprawić styl wypowiedzi.

Motyw stworzenia świata w literaturze i sztuce. Przedstaw na przykładzie wybranych utworów

Ocena:
18/20
Teza: Kosmogoniczne wyobrażenie służyło ludziom jako wyjaśnienie pochodzenia świata i człowieka.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca opiera się głównie na starożytnych wyobrażeniach kosmogonicznych.

Ponadczasowość motywów mitologicznych i biblijnych. Odwołaj się do stwierdzenia, przytaczając wybrane przykłady

Ocena:
16/20
Teza: Mitologia i Biblia stanowią ponadczasowe fundamenty kultury europejskiej i światowej.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca poprawna, choć skrótowa. Opisuje czym jest Biblia i Mitologia, a następnie określa rolę tych dzieł.