Pogotowie maturalne: Motywy literackie - Motyw zjaw, duchów, upiorów


Duchy, mary i upiory w literaturze. Omów problem na wybranych przykładach

<--1-->
Świat fantastyczny i pozagrobowy od zarania dziejów odgrywał niebagatelną rolę w życiu człowieka. Zjawy to istoty nierealne, przeważnie przybywające z zaświatów, czasem stanowiące element świata rzeczywistego. Mogą nimi być między innymi: rusałki, duchy, gnomy, elfy, trolle oraz koboldy. Funkcją literacką tych postaci jest wymierzanie sprawiedliwości, wzbudzanie strachu w bohaterach oraz tłumaczenie irracjonalności świata. Upiory i mary są duchami (widmami) ludzi zmarłych, błąkającymi się po świecie i kojarzonymi zazwyczaj z siłami zła. Temat duchów, mar i upiorów często poruszany był w literaturze, zarówno polskiej, jak i obcej. Celem mojej prezentacji jest przybliżenie tej tematyki.

Pierwszym utworem, jaki chciałbym zaprezentować jest Makbet Williama Szekspira. W dramacie tym występują Czarownice, które ukazują się Makbetowi i Bankowi na wrzosowisku w pobliżu Forres i przepowiadają: pierwszemu z nich – królewską władzę, a drugiemu – spłodzenie królów. Czarownice wyglądają dziwnie, odrażająco, są wychudzone, mają długie brody, nie wiadomo nawet, czy to kobiety. Omawiając te postacie nie można ignorować faktu, iż w czasach Szekspira panowała swoista psychoza dotycząca opętanych rzekomo przez szatana kobiet. To właśnie w okresie, w którym żył dramaturg odbywały się „polowania na czarownice”, dla XVI-wiecznych widzów Makbeta postacie te stanowiły zatem realne zagrożenie, a ich słowa należało traktować poważnie. Czarownice przepowiadają bohaterom przyszłość w specyficzny sposób, nie ujawniając całej prawdy. Ich przepowiednie są niejasne, wiedźmy ukazują przy tym swoją przewrotność, złośliwość i zwodniczość (szczególnie podczas drugiego spotkania z Makbetem, kiedy sugerują mu, że może czuć się bezpiecznie). Ich słowa są wieloznaczne, co umożliwia skrajnie różną interpretację. Postacie te mogą być uważane za symbol zła drzemiącego w Makbecie lub uosobienie zła istniejącego na świecie. Nie można jednak zapominać, że są to pełnoprawne bohaterki dramatu i z pewnością tak były odbierane przez widzów spektaklu.

Droga Makbeta od zamordowania Duncana do utraty tronu stanowi realizację przepowiedni, jest także obrazem tego, jak zmienia się osobowość głównego bohatera (z prawego i lojalnego rycerza staje się on tyranem i mordercą). Świat fantastyczny ingeruje także w sumienie bohaterów: Lady Makbet wydaje się, iż jej ręce splamione są krwią, a Makbetowi ukazuje się podczas uczty duch zamordowanego Banka.

Innym utworem, który traktuje o duchach jest Romantyczność Adama Mickiewicza<--2-->. Ballada ta uznana została za wyraz artystycznych i ideowych przekonań samego poety, a także młodego, romantycznego pokolenia. Ballada epatuje wręcz tajemniczością, niesamowitością, a nawet grozą. Utwór bardzo mocno związany jest z ludowymi wierzeniami i fantastyką, stanowi bowiem opowiedzianą pokrótce historię, która ma swe korzenie w podaniach na temat wierzeń prostego, wiejskiego ludu. Ballada wyraźnie dzieli się na dwie części. Pierwsza z nich to krótkie opowiadanie o obłąkanej wiejskiej dziewczynie – Karusi, która przed laty straciła ukochanego, natomiast część drugą stanowi polemika narratora ze starcem, czyli klasykiem odrzucającym wszystko, czego nie można naukowo uzasadnić. Karusia po śmierci narzeczonego – Jasia popadła w obłęd. Błąka się teraz wśród ludzi, szukając ukochanego i głęboko wierząc, że zmarły ciągle jest przy niej - wystarczy tylko wyciągnąć rękę, aby go dotknąć. Dziewczyna widzi swego kochanka obok siebie, rozmawia z nim, śmieje się do niego i płacze. Wiara Karusi w to, że Jaś kocha ją nawet po śmierci, że, choć umarł i przestał należeć do ziemskiego świata, to nadal może być z nią, jest niezwykle istotna dla ludowego przekonania o związku między dwoma światami. Pomiędzy poziomem ludzi zmarłych a osób żyjących istnieje łączność, te dwa światy przenikają się, współistnieją. Dlatego właśnie duchy mogą kontaktować się z żywymi – wierzy w to prosta dziewczyna i cały wiejski lud. Poeta podziela tę wiarę, mówiąc: I ja to słyszę, i ja tak wierzę.

Obłęd Karusi wywołany niespełnioną miłością jest bardzo ważną cechą literatury romantycznej, ponieważ romantycy uważali obłąkanych ludzi za posiadających szczególną zdolność widzenia tego, co dla zwykłego śmiertelnika było niedostrzegalne. Drugą część ballady zapowiada pojawienie się starca. Wyśmiewa on wiarę prostych ludzi, mówi o wyższości nauki i wiedzy nad urojeniami obłąkanej dziewczyny. Starzec jest symbolem klasyków, którzy do poezji romantycznej odnosili się drwiąco, z widocznym lekceważeniem. Narrator, wyrażający poglądy Mickiewicza podejmuje polemikę ze starcem, przeciwstawiając jego martwym prawdom żywe wierzenia wiejskiego ludu. Kończące utwór wezwanie: Miej serce i patrzaj w serce! wyraża poglądy młodego poety, jego sposób widzenia i rozumienia świata.

Duchy są również pełnoprawnymi bohaterami drugiej części dramatu Dziady. Akcja utworu koncentruje się wokół obrzędu dziadów, polegającego na przyzywaniu duchów zmarłych, którzy nie zaznali spokoju po śmierci<--3-->. Na początku dramatu występuje Upiór, tytułowy bohater ballady, która poprzedza część drugą Dziadów. Za życia był on nieszczęśliwym kochankiem, który nie mógł znieść tęsknoty za ukochaną i życia w samotności, zatem popełnił samobójstwo. Jego miłość jest tak głęboka, że każe mu wracać co rok do świata ludzi żywych, aby na nowo przeżywać cierpienia i odbierać sobie życie. To kara, ale jednocześnie sposób, aby miłość ta przetrwała, bowiem Upiór każdego roku odwiedza ukochaną i przypomina o sobie. Jak widać na powyższym przykładzie, dla miłości romantycznej nie ma przeszkód, łączy ona świat zmarłych ze światem żywych.

Zebranym podczas obrzędu dziadów mieszkańcom wsi ukazują się duchy Józia i Rózi. To dzieci, które występują jako uosobienie niewinności i nieświadomości. Przeżyły życie w stanie pierwotnego szczęścia, nie rozumiejąc cierpienia i bólu, chronione przez matkę, otoczone bezgraniczną miłością. Okazuje się, że taki los jest niepełny, a życie puste i bez znaczenia. Wywołane podczas obrzędu dziadów duchy dwojga aniołków (zmarłych dzieci, których matka znajduje się wśród zebranych) proszą mieszkańców wsi o dwa ziarnka gorczycy. Potrzebują ich aby dostać się do nieba, gdyż nie może iść tam nikt:

Kto nie doznał goryczy ni razu
Ten nie dozna słodyczy w niebie.

Duchy otrzymują ziarna gorczycy i znikają. Ważny jest jednak metaforyczny sens ich zjawienia się, bowiem symbolizują grzechy lekkie i mają pokazać żyjącym ludziom, że nawet z powodu braku cierpień na ziemi droga do nieba może być zamknięta.

Następnie ukazuje się duch złego pana – należy ono do kategorii duchów najcięższych. Dziedzic popełnił najgorszy z możliwych grzechów: odwrócił się od ludzi, wyzbył się własnych uczuć i emocji. Gnębił swoich poddanych, nie pomógł matce z dzieckiem na ręku, okrutnie obszedł się z chłopem, który kilkoma jabłkami z pańskiego sadu chciał zaspokoić głód. To skrajne przypadki niegodziwego zachowania, a jednocześnie znak wystąpienia przeciwko chrześcijańskim, a także ogólnoludzkim zasadom, których przestrzeganie powinno być oczywiste. Dziedzic z Dziadów wyzbył się ludzkich odruchów i dlatego został potępiony. Nie mogą pomóc mu ani zebrani ludzie, ani nawet Bóg, ponieważ dziedzic wyparł się Go, zatracając własne człowieczeństwo.

Kolejną zjawą, która ukazuje się mieszkańcom wsi jest duch Zosi – wyjątkowo pięknej pasterki. Reprezentuje on duchy pośrednie, zapewne dlatego, że po śmierci błąka się między niebem a ziemią<--4-->. Zosia za życia nie była ani dobra, ani zła. Nie popełniła żadnych ciężkich grzechów, ale i nie spełniła żadnych dobrych uczynków. Była obojętna wobec świata i ludzi –a dla romantyków, którzy cenili wielkie, gorące uczucia, obojętność stanowiła jedną z podstawowych wad. Mickiewicz, jak przystało na piewcę romantycznej miłości, szczególnie podkreśla brak tego uczucia w życiu pasterki. Zosia miała wielbicieli darzących ją szczerą, prostą miłością, ale drwiła z nich. Zmarła w wieku 19 lat, nie zaznawszy rozkoszy i goryczy ziemskiej miłości. Jej największym przewinieniem było doprowadzenie do samobójstwa pasterza.

Na końcu obrzędu dziadów pojawia się Widmo. To jedna z najbardziej tajemniczych postaci dramatu. Zjawia się niespodziewanie i ma wszystkie atrybuty Upiora z poprzedzającej drugą część Dziadów ballady. Na jego sercu widać ranę. Widmo wskazuje na nią, patrząc uparcie na jedną z pasterek. Mieszkańcy wsi nie mogą pomóc duchowi, prawdopodobnie jest on samobójcą, gdyż śmiertelna rana stanowi znak nieszczęśliwej miłości. To właśnie miłość przywiodła Widmo na obrzęd dziadów, ma ono bowiem świadomość, iż nie otrzyma pomocy, chce tylko być blisko pasterki (prawdopodobnie jego ukochanej) i patrzyć na nią. Noc Zaduszek stanowi ku temu jedyną okazję. Guślarz nie potrafi zakląć Widma, sprawić aby powróciło w zaświaty, co dowodzi, że siła, która sprowadziła tego ducha do kaplicy przerasta moc przewodnika obrzędu.

W części czwartej dramatu Dziady Adama Mickiewicza mamy do czynienia ze wspomnieniem osoby dorosłej o idyllicznej, utraconej krainie dzieciństwa. Był to typowy zabieg literacki we wczesnym romantyzmie, służący odsłonięciu utajonej części osobowości bohatera, ukazaniu jego rozdarcia oraz tęsknoty za utraconym rajem. Główny bohater czwartej części Dziadów to jednocześnie postać z ballady Upiór, poprzedzającej część drugą dramatu Dziady. Pustelnik – Gustaw przybywa w noc Zaduszek przywołany przez pacierz dzieci za dusze zmarłych. Maluchy intuicyjnie wyczuwają atmosferę śmierci, jaką niesie Pustelnik i wołają z przerażeniem: ...trup, trup!. Dla nich Gustaw jest obcy, nie rozumieją jego cierpienia, oceniają go na podstawie dziwnego wyglądu i zachowania. Potem okrutnie śmieją się i szydzą z Pustelnika. Zachowują się typowo, jak dzieci, między innymi zadając naiwne pytania, ale też bohatersko stając w obronie taty, gdy wydaje im się, że Gustaw zamierza skrzywdzić. Jednak kiedy Upiór śpiewa piosenkę dzieci wzruszają się, płaczą i obiecują modlitwy za duszę jego ukochanej<--5-->.

Pustelnik snuje opowieść wyjaśniającą jego śmierć, a dzieci powoli zaczynają rozumieć irracjonalny świat. W godzinie przestrogi są one już tylko biernymi obserwatorami i słuchaczami. W ten sposób dzieci stają po stronie Gustawa, przynależąc do grupy przeciwnej mędrcom, przed którymi – jak mówi Pustelnik – natura i człowiek mają swe tajemnice. W drugiej godzinie Upiór przypomina sobie przeszłość, przyjmującą kształt kraju dzieciństwa związanego z otoczeniem Księdza i jego domu. Przypomina sobie siebie żywego, sprzed doświadczeń miłości – klęski. Wspomnienie to jest poprzedzone wzajemnym rozpoznaniem się Księdza (nazywanego przez Gustawa drugim ojcem) i Pustelnika (jego ucznia). Gustaw prowadzi z Księdzem dyskusję na temat racji rozumowych i uczuciowych. Gdy zawodzi argumentacja słowna, stara się przekonać swego niegdysiejszego nauczyciela czynem, przebijając się sztyletem. Upiór jednak nie umiera, co nadal nie przekonuje Księdza do uznania faktu, że na świecie istnieją zjawiska, których rozum nie potrafi ogarnąć.

Duchy, zjawy i upiory pojawiają się również w II akcie dramatu Wesele Stanisława Wyspiańskiego. Są to mary będące alter ego postaci występujących w utworze. Duchy postaci historycznych nie tylko odzwierciedlają cechy narodu polskiego, ale także symbolizują jego przeszłość. Warto zauważyć, że w Weselu mamy do czynienia z dwoma planami akcji. W pierwszym – realistycznym poeta ukazuje uczestników wesela. W akcie drugim dochodzi natomiast do głosu element fantastyczny, który występuje naprzemiennie z planem realistycznym. Dwa światy: realny i fantastyczny przenikają się wzajemnie i coraz wyraźniej wiążą się ze sobą, aż do momentu ich zespolenia, które następuje w chwili rozmowy Gospodarza z Wernyhorą i pozostawienia przez Wernyhorę (postać nierealną) materialnych śladów jego wizyty: złotego rogu i zgubionej przez konia złotej podkowy.

Dramat Stanisława Wyspiańskiego to romantyczny spektakl pełen czarów, dziwów i fantazji, jednak w swej ostatecznej wymowie przynosi smutne rozliczenie się z polskimi mitami narodowymi. Występują w nim wspomniane Osoby dramatu – widma, duchy i mary, które ukazują się poszczególnym gościom weselnym. Widmo to zjawa ukazująca się Marysi – francuski malarz, jej były narzeczony, który zmarł na suchoty. Jego duch przybył na wesele. Rozpamiętuje chwile, gdy kochankowie byli razem, kiedy istniała między nimi silna więź. Widmo stanowi personifikację przeżyć wewnętrznych Marysi<--6-->. Z jednej strony dziewczyna cieszy się z jego przybycia, a z drugiej – obawia. Pogodziła się już ze śmiercią narzeczonego a Widmo stanowi symbol utraconej miłości.

Inna Osoba dramatu – Stańczyk – objawia się Dziennikarzowi Czasu. Stańczyk to symbol mądrości, głos wewnętrzny Dziennikarza. Twierdzi on, że Dziennikarz jako inteligent powinien przewodzić narodowi. Jest też symbolem postawy patriotycznej. Ukazuje niebezpieczeństwo zaniku walki – zarzuca Dziennikarzowi słowne deklaracje. Dziennikarz nie wierzy w deklaracje społeczne, nie widzi przyszłości dla Polski, wie, że obrał złą drogę. Stańczyk stanowi personifikację jego sumienia, dlatego z ironią wręcza mu kaduceusz. Pojawiający się w utworze Rycerz to symbol honoru i patriotyzmu. Jest uosobieniem pragnień Poety, któremu się objawia. Artysta ma poczucie siły swojej twórczości, a Rycerz występuje tu jako symbol mocy, odwagi i zwycięstwa, zwiastun odrodzenia. Nazywa on Poetę nędzarzem. Poeta cierpi, gdyż to, co tworzy jest odzwierciedleniem ducha czasu. Nie chce napisać wielkiego dzieła, nie jest w stanie podołać przywództwu narodu. Rycerz to symbol siły poezji oddziałującej na społeczeństwo.

Kolejną zjawą jest duch Hetmana Branickiego, który gardził chłopami. Stanowi on symbol fałszu, zdrady, magnackiego egoizmu i ukazuje się Panu Młodemu. Hetman jest dumny, dominuje nad chłopami. Uważa, że pan młody żeniąc się z chłopką zdradził swój stan. Hetman tłumaczy mu, że to moda, a nie szczere bratanie się z ludem. Upiór ukazał się natomiast Dziadowi. Był to duch Jakuba Szeli, który stanął na czele powstania chłopskiego. Dla Szeli ważne były dobra materialne, przypominał, że bratanie się chłopów i szlachty jest niedorzeczne. Stanowi on symbol krwawej zemsty chłopów na panach.

Kolejną zjawą jest Wernyhora – legendarny wróżbita przewidujący przyszłość, zwiastun czynu i niepodległości, który zszedł z obrazu Jana Matejki. Ofiarowuje on Gospodarzowi złoty róg – symbol walki, znak czynu, mający poderwać społeczeństwo polskie do walki o niepodległość. Poza Osobami dramatu w Weselu występują również inne symbole, takie jak: czapka z pawich piór – symbol przywiązania do rzeczy błahych i materialnych, sznur – symbol niewoli, Dzwon Zygmunta – symbol wielkości Polski, kosy nastawione na sztorc jako mit racławicki, gotowość walki, taniec chocholi – symbol zniewolenia, marazmu i niemocy narodowej. Ostatnią pojawiającą się na weselu zjawą jest ukazujący się gościom weselnym Chochoł<--7-->. Oznacza uśpione wartości, które na wiosnę mają się obudzić, a latem rozkwitnąć, stanowiąc nadzieję na odzyskanie niepodległości.

Podsumowując moje rozważania należy zauważyć, że motyw duchów, mar i upiorów często obecny był w literaturze różnych epok. Przedstawienie świata nierealnego spełniało najczęściej funkcję symboliczną. Od najdawniejszych czasów człowiek wierzył w istnienie duchów, widm, zjaw, wampirów, mar i upiorów. Postacie z zaświatów ukazywały ludzkie wyrzuty sumienia, myśli, marzenia, ukryte pragnienia... Świat metafizyczny odgrywał wielką rolę w życiu ludzkim na przestrzeni wieków. Wzajemne przenikanie się świata realnego z fantastycznym stanowiło swego rodzaju zabieg moralizatorski, którego celem było przestrzeganie przed określonymi zachowaniami, przepowiadanie przyszłości lub wyrażenie przekonania o tym, że miłość jest silniejsza niż śmierć.

strona:    1    2    3    4    5    6    7  





Przedstaw przyczyny popularności motywów zjawy, duchów, upiorów w literaturze, malarstwie, filmie

Ocena:
20/20
Teza: Duchy i demony są obecne w kulturze pierwotnej każdych ludów. Nic dziwnego, że skorzystała z tych motywów sztuka, z jednej strony zainspirowana ponadnaturalnymi postaciami, z drugiej popularyzująca metafizyczne zjawiska i postacie.

Ocena opisowa nauczyciela: Ciekawa literatura podmiotu. Popularność motywu duchów dobrze uargumentowana. Płynny i dojrzały język.

Funkcjonowanie zjaw, duchów i upiorów w literaturze różnych epok

Ocena:
19/20
Teza: Różny sposób funkcjonowania świata istot metafizycznych w utworach literackich spowodowany jest odmiennymi funkcjami, jakie miał on za zadanie pełnić w literaturze.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca poprawna, ciekawa bibliografia, odpowiednio uargumentowana teza.

Obecność duchów i ich rola w utworach literackich różnych epok. Przedstaw problem, odwołując się do przykładów literatury polskiej i obcej

Ocena:
19/20
Teza: Literatura podejmuje zagadnienia wiążące się z tajemnicą świata, istnienia.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca w wyczerpujący sposób przedstawia występowanie duchów w literaturze polskiej i obcej. Na uwagę zasługuje płynny styl wypowiedzi i przejrzysty plan.

Motyw zjaw, duchów, snów i wizji w literaturze i jego funkcja w dziełach literackich

Ocena:
18/20
Teza: Motyw snów i wizji odgrywa niemałą rolę w literaturze polskiej i obcej. Rolą duchów, snów i wizji jest pokazywanie ludzkiej kondycji z odmiennej perspektywy, prognozowanie przemian społecznych, ostrzeganie przed groźnymi wariantami przyszłość.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca bogata, teza ciekawie uargumentowana. Wiele zwięźle zaprezentowanych literackich przykładów.

Zjawy, duchy, sny i wizje w literaturze. Na wybranych przykładach omów, jakie funkcje pełniły te zjawiska w dziełach literackich

Ocena:
18/20
Teza: Zjawiska ponadnaturalne pojawiają się we wszystkich epokach i występują w wielu gatunkach literackich. Były i są chętnie wykorzystywane ze względu na możliwość pełnienia różnorodnych funkcji.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca poprawna, temat poprowadzony bezbłędnie.

Duchy, mary i upiory w literaturze. Omów problem na wybranych przykładach

Ocena:
17/20
Teza: Poza tym co widzialne i odczuwalne zmysłami na świecie istnieje jeszcze druga rzeczywistość. Należą do niej duchy i upiory, chętnie opisywane przez autorów dzieł literackich różnych epok.

Ocena opisowa nauczyciela: Temat, choć ujęty schematycznie, został w pełni zrealizowany. Przykłady wyczerpująco wykorzystane.

Istoty i zjawiska nadprzyrodzone. Na wybranych przykładach omów funkcje, jakie pełnią w literaturze

Ocena:
17/20
Teza: Pisarze wykorzystują istnienie w ludzkiej świadomości istot i zjawisk fantastycznych. Czasem stanowią one jedynie symbole, a czasem też są równoprawnymi bohaterami utworów w zależności od funkcji jaką pełnią w utworze.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca zwięzła. Jasno postawiona teza, konsekwentnie przeprowadzone argumenty. Dobry język.

Omów funkcjonowanie świata pozazmysłowego w wybranych utworach literackich różnych epok

Ocena:
17/20
Teza: Przekonanie o istnieniu irracjonalnego świata, wzajemnym przenikaniu się rzeczywistości i sfery pozaziemskiej od zarania dziejów stanowiły obiekt zainteresowania ludzkości. Przedstawione w literaturze duchy, zjawy, upiory - postacie przynależne do

Ocena opisowa nauczyciela: Praca poprawna, jednak temat potraktowany powierzchownie. Logiczne przedstawienie funkcji świata pozazmysłowego w kolejnych epokach literackich. Prosty i czytelny język.