Pogotowie maturalne: Motywy literackie - Motyw zjaw, duchów, upiorów


Funkcjonowanie zjaw, duchów i upiorów w literaturze różnych epok

<--1--> Wiara w funkcjonowanie świata pozazmysłowego istnieje tak długo jak sam człowiek. Istoty nierealne - zjawy, duchy, upiory - towarzyszyły mu od zawsze. Na początku dzięki ich istnieniu człowiek tłumaczył sobie zjawiska niezrozumiałe w otaczającym go świecie. W Europie wiara w istoty nierealne zanikła już w XVIII wieku, ale opowieści o zajmują poczesne miejsce wszędzie, gdziekolwiek żyją podania ludowe. Zainteresowanie ludzi światem nadprzyrodzonym nie mogło pozostać bez oddźwięku w literaturze, która była podatna na wpływy ludowe. Twórców fascynował wykraczający poza racjonalne myślenie świat, dlatego też ich dzieła zaczęły wypełniać się duchami, zjawami i upiorami.

Według Słownika mitów i tradycji Władysława Kopalińskiego zjawy to istoty nierealne, pochodzące przeważnie z zaświatów, stanowiące czasami element świata rzeczywistego. Duchy określane były na początku jako oddech, tchnienie, czyli właściwość odróżniającą człowieka żywego od nieboszczyka. Upiory natomiast to widma ludzi zmarłych błąkające się po świecie i nawiedzające ludzi. Kojarzone są często z siłami zła. Różnorakie przedstawienie sfery paranormalnej związane było ściśle z epoką, w której żył i tworzył artysta, z kierunkami literackimi, jakie w tym czasie panowały oraz środowiskiem, w jakim autor się obracał. Poza tym niebywałe znaczenie miały też osobiste przeżycia twórcy. Różny sposób funkcjonowania świata istot metafizycznych w utworach literackich jest spowodowany odmiennymi funkcjami, jakie miał on za zadanie pełnić w literaturze.

Rozważanie rozpocznę od baroku i dzieła Williama Szekspira pt. Makbet, w którym autor zrywa z realistyczną konwencją sztuki i wprowadza istoty nadprzyrodzone, fantastykę, nastrój grozy. W tragedii tej postaci fantastyczne symbolizują myśli i odczucia bohaterów, a czarownice stanowią metaforę ciemnych mocy ludzkiej natury. Tytułowego bohatera poznajemy już na początku utworu, gdy w groźnej scenerii wrzosowiska ukazują się mu oraz jego przyjacielowi Bankowi czarownice. Te brodate postaci znają i przepowiadają przyszłość bohaterom. Makbetowi mówią, że osiągnie królewską władzę, a Bankowi wróżą spłodzenie królów. Są burzącym spokój ducha głosem zła, które tkwi w szekspirowskim bohaterze. Ich obecność w świecie przedstawionym znamionuje pokusę grzechu, która nawiedza chorobliwie ambitnego Makbeta. Główny bohater to, co przepowiedziały mu czarownice próbuje zepchnąć w sferę podświadomości. Wiadomością dzieli się przedtem jednak ze swoją małżonką i to właśnie ona staje się „wykonawczynią słów” wiedźm, nakłaniając Makbeta do popełnienia zbrodni królobójstwa<--2-->. Makbet jako człowiek o delikatnej strukturze osobowościowej, ale też o rozbudzonych ambicjach, staje się niezwykle podatny na wpływy otoczenia, łatwo ulega podszeptom nie tylko żony, ale także własnej wyobraźni. Trudno bowiem jednoznacznie określić, czy spotkanie na wrzosowisku wiedźmy to niezależne byty metafizyczne, postaci świata grozy, czy też projekcie wewnętrznych, ukrytych pragnień bohatera, który marzy o władzy i potędze. Magia przepowiedni i naciski żony sprawiają, że Makbet ulega. Zabójstwo króla pociąga za sobą kolejne zbrodnie. Od tego momentu świat realny ściśle związany jest ze sferą nadprzyrodzoną. Jego życie powoli zaczynają wypełniać chorobliwe obsesje. Wyrzuty sumienia dopadły także Lady Makbet. Popadła w dziwny stan, lunatykowała, miewała wizje, nieustannie myła ręce, na których dostrzegała ślady krwi.

Rola świata fantazji-demonów i czarownic w Makbecie nie jest jednoznaczna. Z jednej strony symbolizują one myśli i pragnienia głównego bohatera, z drugiej zaś mogą być postrzegane jako upostaciowanie zła istniejącego w świecie, nie w człowieku, ale poza nim. Wiedźmy pojawiają się na początku sztuki i poprzez tajemniczą przepowiednię stają się głównym bodźcem działań Makbeta. Wprawiają w ruch cały mechanizm akcji. Czy zdejmują więc z niego część odpowiedzialności? Czy są może literackim uosobieniem ludzkich żądz i pragnień czekających na sprzyjający moment do spełnienia?

Znaczącą rolę sfery istot nadprzyrodzonych dostrzec można także w epoce romantyzmu. Twórcy romantyzmu przejęli ludowe poglądy na rzeczywistość, w których to, co materialne łączy się z tym, co duchowe. Inspirowana wyobraźnią średniowieczną i szekspirowską literatura romantyczna nadała fantastyce dwojaką funkcję. Miała ona wyrażać położenie człowieka w świecie oraz przedstawiać jego życie wewnętrzne. Wsparte na wierze ludowej przekonanie romantyków o obcowaniu żywych z umarłymi objawiają się w balladach wprowadzeniem postaci nadrealnych. W realny pejzaż ingeruje świat nadziemski - przestrzeń dziwów i cudów. Tak, jak to ma miejsce w balladzie Lilije Adama Mickiewicza. Obecność elementów fantastycznych ma wprowadzić ład moralny w zachwiany porządek ludzki, ma przybliżyć otchłań tajemnicy istnienia.

Istotnym dziełem podejmującym kwestię duchów, zjaw i upiorów jest II część Dziadów. Dramat zaczyna się mottem zaczerpniętym z Hamleta Williama Szekspira: „Są dziwy w niebie i na ziemi, o których / ani nie śniło się waszym filozofom”, czym autor już zapowiada treść utworu i pojawienie się w nim sfery niematerialnej<--3-->. Utwór zawiera szereg pouczeń moralnych. Jest to inscenizacja ludowego obrzędu obchodzonego w wigilię Wszystkich Świętych. Obrzęd ten polegał na przywoływaniu duchów zmarłych, aby pomóc im wstąpić do nieba. Pierwsze zjawy przybywające na obrzęd Dziadów to dwoje zmarłych dzieci (Józio i Rózia). Reprezentują one „najlżejsze duchy”. Ich przewinienie polegało na tym, że za życia ani razu nie zaznały cierpienia. Dlatego proszą wiejską gromadę o „gorczycy dwa ziarna”. Kondycje umarłego najbardziej ciekawie zarysował Mickiewicz w postaci widma złego pana - drugiej ze zjaw przybywającej na obrzęd. Był on człowiekiem, który nie znał litości, na sumieniu miał śmierć wielu ludzi. Nie ma dla niego ratunku ani zbawienia. Ma świadomość swych uczynków i dlatego chce przestrzec zgromadzonych przed takim postępowaniem. W przedmowie do II części Dziadów Mickiewicz twierdzi, że podczas obrzędu „wywołują się dusze nieboszczyków”. Widmo złego pana jest jednak bytem złożonym z duszy i ciała. Dusza złego pana została zatem uwięziona w jego martwym ciele. Dlatego Guślarz będzie mógł go nazwać upiorem. Kolejnym duchem pojawiającym się w kaplicy jest duch średni - widmo Zosi. Całe swe życie drwiła z miłości, odtrącała kochanków. Była zbyt dumna i próżna, aby odwzajemnić uczucia. Dlatego teraz za karę musi błąkać się zawieszona między ziemią, a niebem. Do zgromadzonych kieruje następujące słowa: „Kto nie dotknął ziemi ni razu,/ Ten nigdy nie może być w niebie”. Wynika z tego, że tylko umiejętność odwzajemniania uczuć daje możliwość zbawienia.

Adam Mickiewicz poprzez zawarcie w utworze obrzędu Dziadów sięgnął do ludowej sprawiedliwości, pokazując, że grzechem może być nie tylko zły uczynek, ale również obojętność. Człowiek nie może uciekać od bólu, musi doświadczyć wszystkiego, co ludzkie i po ludzku traktować bliźnich. Pojawiające się duchy są przestrogą dla żywych, aby wiedli uczciwe i godne życie, gdyż po śmierci nie można już nic naprawić, a sprawiedliwość i tak ich dociągnie.

W romantyzmie świat istot nadprzyrodzonych dostrzegamy także w dramacie Juliusza Słowackiego pt. Balladyna. Akcja tego utworu toczy się w dwóch równoległych światach: w prawdziwym, ziemskim raz w świecie wyobraźni, fantazji i metafizyki. Ten drugi, metafizyczny świat zaludniają trzy osoby: władczyni jeziora - Goplana oraz dwa duszki leśne, słudzy Goplany, czyli Skierka i Chochlik - ucieleśnienie sił natury. Zostały one obdarzone władzą magiczną, która źle użyta mogła zaszkodzić człowiekowi<--4-->. Słowacki baśniową konwencję zastosował do ukazania niemal wszystkich ważnych wydarzeń w utworze. W taki sposób przedstawił widzowi i czytelnikowi dzieje Balladyny, która po wpływem czarów wyszła za mąż za Kirkora. Świat fantastyczny jest w dramacie „siłą sprawczą”, która nie prostuje ścieżek ludzkich, lecz wbrew swym intencjom sieje zło i zniszczenie.

Z osiągnięć fantastyki literackiej korzystał też modernistyczny symbolizm. Twórcy dzięki istotom metafizycznym usiłowali wyrazić kondycję duchową człowieka - jego zmaganie się z własną słabością, pragnienia i lęki. Wesele Stanisława Wyspiańskiego jest zarówno dramatem symbolistyczno-fantastycznym, jak i realistycznym. Chata bronowicka, przedstawiająca dwie warstwy społeczne: chłopów i inteligencję, urasta do rozmiarów Polski. Głównym problemem tego dramatu jest sprawa walki o wolność ojczyzny. Myśl o niej nurtuje umysły wszystkich niemal uczestników wesela.

Tekst Wesela wylicza „Osoby dramatu” jako odrębną rzeczywistość. Są to zjawy, więc sny i halucynacje, odzwierciedlają wewnętrzne lęki, kompleksy i rozterki weselników, są symbolami głębokich, nie zawsze uświadomionych pokładów psychiki tych ludzi. Marysię Mikołajczykównę nachodzi Widmo. Jest ono wspomnieniem romantycznej miłości. Wesele siostry przypomina jej, że i ona miała być żoną inteligenta. Dziennikarzowi ukazuje się Stańczyk - błazen królewski. Jest uosobieniem rozumu, dalekowzroczności politycznej i patriotyzmu. Stanowi metaforę refleksji Dziennikarza na temat własnej roli w ważnym momencie dziejowym swojego narodu. Do Poety przychodzi rycerz - Zawisza Czarny. Jest symbolem siły i męstwa, o których marzy dekadencki Poeta. Hetman, jeden ze zdrajców targowickich, przybywa do Pana Młodego, który „zdradził” swoją klasę i żeni się z chłopką. Ta zjawa ujawnia wewnętrzną rozterkę Pana Młodego, każe zastanowić czy ślub z Jadwigą jest tylko wyrazem mody, a nie przejawem szczerego zbratania się z ludem. Dziadowi, dla którego ciągle jeszcze są żywe wspomnienia rzezi galicyjskiej, ukazuje się główny bohater rabacji - Jakub Szela i konkretyzuje jego refleksje na temat trwałości sojuszu inteligencko-chłopskiego. Do Gospodarza natomiast przychodzi Wernyhora, Jest sublimacją uczuć i pragnień Gospodarza, który chce zgody pomiędzy klasami społecznymi i wspólnego działania.

Stanisław Wyspiański za pomocą świata istot pozazmysłowych wyraża w Weselu podświadome stany psychiczne swoich bohaterów, ich lęki i marzenia<--5-->. Dzięki fantastyce artysta ukazał przyczyny niemożności porozumienia się inteligencji i chłopów w walce o niepodległość narodu.

Innym utworem, w którym dostrzegamy problem upiorów jest dramat Henryka Ibsena pt. Upiory. Autor poruszył tematy spowite dotąd milczeniem: choroby weneryczne, kazirodztwo i morderstwo z litości. Sztuka postawiła wielki znak zapytania odnośnie moralności obowiązku, przy małżeństwie i chrześcijaństwie. Tytułowymi upiorami są w utworze „różne stare, martwe poglądy, różne strupieszałe wierzenia”, które nadal sprawują władzę nad umysłami bohaterów. „Upiory” ograniczonym poglądom i podwójnej moralności przeciwstawiają radość życia jako wartość najwyższej rangi. Identyfikowana jest ona z radością pracy, miłością i wolnym, twórczym życiem jednostki, a uwypuklana przez kontrast z jałową, zabijającą szczęście moralnością, przymusem obowiązków i posłuszeństwa oraz jego konsekwencjami: hipokryzją i amoralnością.

Widać wyraźnie, że świat istot nadprzyrodzonych odgrywał różną rolę w utworach literackich, a uwarunkowane to było wieloma czynnikami. Sposób ich kreacji zależał od koncepcji twórcy, od tego, co chciał, przez użycie świata paranormalnego pokazać. W Makbecie Williama Szekspira postaci fantastyczne są metaforą ciemnych mocy ludzkiej natury. W epoce romantyzmu pojawienie się postaci nadprzyrodzonych nie było przypadkowe. Stały one na straży sprawiedliwości, przestrzegały, upominały człowieka, dawały wskazówki, jak postępować aby doświadczyć pełni człowieczeństwa na ziemi i zbawienia w niebie. W modernizmie natomiast poeci dzięki fantastyce wyrażali abstrakcyjne zjawiska oraz podświadome stany psychiczne swoich bohaterów. Mogły one symbolizować tak jak w Weselu wewnętrzne lęki, kompleksy i rozterki, albo być metaforą przeżytych poglądów, obumarłych praw, obłudnych zasad postępowania niszczących świat ducha i ciała, jak w Upiorach.

strona:    1    2    3    4    5  





Przedstaw przyczyny popularności motywów zjawy, duchów, upiorów w literaturze, malarstwie, filmie

Ocena:
20/20
Teza: Duchy i demony są obecne w kulturze pierwotnej każdych ludów. Nic dziwnego, że skorzystała z tych motywów sztuka, z jednej strony zainspirowana ponadnaturalnymi postaciami, z drugiej popularyzująca metafizyczne zjawiska i postacie.

Ocena opisowa nauczyciela: Ciekawa literatura podmiotu. Popularność motywu duchów dobrze uargumentowana. Płynny i dojrzały język.

Funkcjonowanie zjaw, duchów i upiorów w literaturze różnych epok

Ocena:
19/20
Teza: Różny sposób funkcjonowania świata istot metafizycznych w utworach literackich spowodowany jest odmiennymi funkcjami, jakie miał on za zadanie pełnić w literaturze.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca poprawna, ciekawa bibliografia, odpowiednio uargumentowana teza.

Obecność duchów i ich rola w utworach literackich różnych epok. Przedstaw problem, odwołując się do przykładów literatury polskiej i obcej

Ocena:
19/20
Teza: Literatura podejmuje zagadnienia wiążące się z tajemnicą świata, istnienia.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca w wyczerpujący sposób przedstawia występowanie duchów w literaturze polskiej i obcej. Na uwagę zasługuje płynny styl wypowiedzi i przejrzysty plan.

Motyw zjaw, duchów, snów i wizji w literaturze i jego funkcja w dziełach literackich

Ocena:
18/20
Teza: Motyw snów i wizji odgrywa niemałą rolę w literaturze polskiej i obcej. Rolą duchów, snów i wizji jest pokazywanie ludzkiej kondycji z odmiennej perspektywy, prognozowanie przemian społecznych, ostrzeganie przed groźnymi wariantami przyszłość.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca bogata, teza ciekawie uargumentowana. Wiele zwięźle zaprezentowanych literackich przykładów.

Zjawy, duchy, sny i wizje w literaturze. Na wybranych przykładach omów, jakie funkcje pełniły te zjawiska w dziełach literackich

Ocena:
18/20
Teza: Zjawiska ponadnaturalne pojawiają się we wszystkich epokach i występują w wielu gatunkach literackich. Były i są chętnie wykorzystywane ze względu na możliwość pełnienia różnorodnych funkcji.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca poprawna, temat poprowadzony bezbłędnie.

Duchy, mary i upiory w literaturze. Omów problem na wybranych przykładach

Ocena:
17/20
Teza: Poza tym co widzialne i odczuwalne zmysłami na świecie istnieje jeszcze druga rzeczywistość. Należą do niej duchy i upiory, chętnie opisywane przez autorów dzieł literackich różnych epok.

Ocena opisowa nauczyciela: Temat, choć ujęty schematycznie, został w pełni zrealizowany. Przykłady wyczerpująco wykorzystane.

Istoty i zjawiska nadprzyrodzone. Na wybranych przykładach omów funkcje, jakie pełnią w literaturze

Ocena:
17/20
Teza: Pisarze wykorzystują istnienie w ludzkiej świadomości istot i zjawisk fantastycznych. Czasem stanowią one jedynie symbole, a czasem też są równoprawnymi bohaterami utworów w zależności od funkcji jaką pełnią w utworze.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca zwięzła. Jasno postawiona teza, konsekwentnie przeprowadzone argumenty. Dobry język.

Omów funkcjonowanie świata pozazmysłowego w wybranych utworach literackich różnych epok

Ocena:
17/20
Teza: Przekonanie o istnieniu irracjonalnego świata, wzajemnym przenikaniu się rzeczywistości i sfery pozaziemskiej od zarania dziejów stanowiły obiekt zainteresowania ludzkości. Przedstawione w literaturze duchy, zjawy, upiory - postacie przynależne do

Ocena opisowa nauczyciela: Praca poprawna, jednak temat potraktowany powierzchownie. Logiczne przedstawienie funkcji świata pozazmysłowego w kolejnych epokach literackich. Prosty i czytelny język.