Pogotowie maturalne: Motywy literackie - Motyw zjaw, duchów, upiorów


Istoty i zjawiska nadprzyrodzone. Na wybranych przykładach omów funkcje, jakie pełnią w literaturze

<--1--> W dziełach starożytnych, takich jak: Biblia czy Mitologia, odnajdujemy całe rzesze nadnaturalnych postaci, które swoje źródło mają w ludowych wierzeniach i opowieściach. W ślad za antycznymi twórcami podążali literaci późniejszych epok. Zadajmy więc pytania: do czego pisarze wykorzystują istnienie w ludzkiej świadomości istot i zjawisk fantastycznych? Czy stanowią one jedynie symbole, czy też są równoprawnymi bohaterami utworów?


W pierwszym akcie „Makbeta”, w burzowej scenerii, na ponurych wrzosowiskach poznajemy główne przedstawicielki świata nadprzyrodzonego. Trzem wiedźmom towarzyszy atmosfera grozy i tajemniczości. Już samym wyglądem nie budzą sympatii czytelnika. Banko tak je opisuje:

„(…)Ale któż są
Te tam postacie wywiędłe i szpetne?
Nie zdają się mieć nic wspólnego z ziemią,
Są jednak: na niej. Czy jesteście żywe?
Zdolne na ludzką mowę odpowiedzieć?
Zdawałoby się, ze mnie rozumiecie,
Bo wszystkie razem chude swoje palce
Do ust zapadłych przykładacie. Pozór
Niewieści macie, ale wasze brody
Nie pozwalają mi w tę płeć uwierzyć.”
William Shakespeare Makbet, Akt I, scena 3

Charakterystyka przedstawiona przez Banka wyraźnie uwypukla pozaziemskie pochodzenie czarownic. Odrażający wygląd odzwierciedla ich podłą naturę. Służy to podkreśleniu naczelnej roli jaką pełnią w utworze, a mianowicie uosobieniu zła.

Określenie czarownic - weird sisters, co tłumaczy się jako siostry rządzące losem, jest nawiązaniem do mitycznych sióstr - bogiń zwanych Parkami. Takie porównanie sugeruje, że wiedźmy mogą też symbolizować fatum. W tym wypadku jest to okrutny los, który karze ludzi za zło jakiego się dopuścili. Wiedźmy mamią Makbeta świetlaną przyszłością. Ich przepowiednia nieprzypadkowo pojawia się na początku utworu. Jest przyczyną późniejszych wydarzeń. Nie stanowi jednak dowodu na z góry przesądzony los bohatera. Makbet ma wolną wolę i dlatego też świadome i samodzielne podejmuje decyzje. Zostaje królobójcą. Proroctwo wiedźm ukazuje więc prawdziwe oblicze pana Kawdoru, budzi jego głęboko skrywane pragnienia. Jedno morderstwo pociąga za sobą kolejne. Wyrzuty sumienia tworzą dręczące Makbeta obrazy jego ofiar. Przykładem jest duch Banka, który ukazuje się w czasie uczty. Główny bohater traci panowanie nad sobą. Próbuje przegnać widziadło, bojąc się, że wyda jego sekret. Zapomina przy tym o zebranych gościach, którzy są zdumieni jego szaleńczym zachowaniem<--2-->.

Złakniony wiedzy pan Kawdoru udaje się do czarownic po kolejne przepowiednie. Wiedźmy przyzywają zjawy: głowa w hełmie ostrzega Makbeta przed Makdufem, potwierdzając obawy bohatera. Zakrwawione niemowlę umacnia go w dotychczasowym postępowaniu, gdyż nikt zrodzony z kobiety nie może mu zagrozić. Ostatnia zjawa, przedstawiająca małe dziecko w koronie, usypia czujność Makbeta, zapowiadając, że będzie on bezpieczny, dopóki las Birnam nie ruszy na zamek walczyć przeciwko niemu. Na koniec spotkania bohaterowi ukazuje się korowód królów, potomków zamordowanego Banka. Doprowadza go to do wściekłości, jak i budzi niepokój, który prawie natychmiast zostaje stłumiony. Duchy przedstawiając Makbetowi nierealne powody jego upadku, dają mu w ten sposób pozorne poczucie bezpieczeństwa, przyczyniając się tym samym do jego tragedii.

W odróżnieniu do „Makbeta”, w „Weselu” Wyspiańskiego istoty nadprzyrodzone tworzą odrębną rzeczywistością. Nie należą do realnego świata tak wyraźnie jak wiedźmy z tragedii Shakespeare`a. Osoby dramatu są zjawami, czyli halucynacjami, projekcjami myśli weselników. Mimo, że większość z nich ukazuje się tylko konkretnym osobom, to mówią o sprawach dotyczących wszystkich weselników. Każde widziadło ma nadany odrębny symbol: Widmo wyraża żal za utraconą przeszłością, Stańczyk to synonim mądrości, Rycerz - mocy i męstwa, Hetman - zdrady narodowej, Upiór - przypomina o braku solidarności między grupami społecznymi, Wernyhora - to pragnienie odrodzenia się Polski na drodze ogólnego powstania. Najbardziej wieloznaczny jest jednak chochoł – krzak róży owinięty w słomę. Otulina symbolizuje uśpienie narodu, równocześnie skryty pod nią kwiat oznacza nadzieję na odzyskanie niepodległości. Ogólną funkcją zjaw jest ukazanie marazmu społecznego i pozorów chłopomanii oraz wprowadzenie kontekstu historycznego.

Do Marysi przybywa widmo jej zmarłego narzeczonego, co w rzeczywistości jest odzwierciedleniem niespełnionych marzeń dziewczyny o życiu u boku malarza. W kolejnej scenie widzimy Dziennikarza, który rozmawia ze swoim wewnętrznym głosem zobrazowanym w postaci Stańczyka. Błazen krytykuje obóz konserwatystów. Zarzuca mężczyźnie, że nie motywuje narodu do walki o wolność, co należy do jego obowiązków jako inteligenta. Następnie ukazuje się Rycerz, który jest esencją artystycznych pragnień Poety. Obnaża jego skłonność do pisania podniosłych poematów, nie zagrzewających jednak do powstania. Stanowi też podkreślenie wszystkich historycznych możliwości utraconych przez Polaków, udowadniając tym samym ich nieporadność<--3-->. Dalej widzimy Pana Młodego (Lucjana Rydla), któremu duch Hetmana Branickiego zarzuca zdradę swego stanu. Uświadamia mu, że małżeństwo z chłopką jest wynikiem mody, a nie oznaką rzeczywistego bratania się z ludem. Natomiast Upiór Jakuba Szeli w konfrontacji z Dziadem przypomina o krwawych wydarzeniach z chłopsko-inteligenckiej przeszłości, czyli rabacji galicyjskiej z roku 1846. Wątpi w prawdziwość porozumienia między tymi warstwami społecznymi. Uważa, że przeszłości nie da się wymazać, a historia może się powtórzyć. W końcu do bronowickiej chaty przybywa Wernyhora. Powierza Gospodarzowi przywództwo nad powstaniem, jednak ten nie jest w stanie podołać zadaniu. Kozacki wróżbita obnaża w ten sposób jego nieudolność.

Wydarzenia te zostają zainicjowane przez rozmarzoną Rachelę, która poddaje pomysł zaproszenia chochoła na wesele. Rozmawiający z nią wcześniej Poeta nakłania państwa młodych do przyzwania nadnaturalnych gości. W ten sposób na zabawę przybywa chochoł. Ukazuje się najpierw małej Isi, zapowiadając nadejście nadprzyrodzonych istot, potem zaś Jaśkowi, kiedy zjawia się na koniec dramatu, aby wprowadzić w hipnotyczny taniec zebranych w bronowickiej chacie weselników.

„A za dziwnym dźwiękiem weselnej muzyki wodzą się liczne, przeliczne pary, w tan powolny, poważny, spokojny, pogodny, półcichy - że ledwo szumią spodnice sztywno krochmalne, szeleszczą długie wstęgi i stroiki ze świecidełek podzwaniają - głucho tupocą buty ciężkie - taniec ich tłumny, że zwartym kołem stół okrążają, ocierając o się w ścisku, natłoczeni”
Stanisław Wyspiański Wesele, Akt III scena 37

Zamknięty krąg symbolizuje bierność Polaków, zanik ich ducha narodowego.


Istoty nadprzyrodzone często personifikują świat duchowy i emocjonalny. Tak jest w przypadku króla olch z ballady Goethego. Utwór pochodzący z okresu „burzy i naporu” uważany jest za programowe dzieło romantyzmu. W epoce tej artyści za pośrednictwem zjawisk nadnaturalnych przedstawiali wszystko to, co dotyczyło sfery uczuciowej. Z tego również powodu w „Królu Olch” przedstawione zostają dwie postawy poznawcze: oświeceniowa i romantyczna. Pierwsza z nich, polega na kierowaniu się rozumem i nieuznawaniu istnienia zjawisk nadprzyrodzonych. Jej przedstawicielem jest ojciec. Natomiast postawa romantyczna, reprezentowana przez synka, charakteryzuje się nastawieniem na odczuwanie sercem. Różnice w postrzeganiu świata doskonale oddaje fragment:

„- Cóż tobie, synku, że w las patrzysz tak?
Tam ojcze, on, król olch, daje znak,
Ma płaszcz, koronę i biały tren<--4-->.
- To mgła, mój synku, albo sen.”
Johann Wolfgang Goethe Król Olch
swobodny przekład Wisławy Szymborskiej

Ponadto postać króla olch ma jeszcze inne znaczenie. Istota ta uosabia śmierć bądź też stanowi jej zapowiedź. Elf przyzywa do siebie chorego malca i roztacza przed nim wizję magicznego świata pełnego szczęścia i wiecznej zabawy z leśnymi córami. Wabi go też pięknymi przedmiotami, np. złotolistą chustą. Gdy malec jednak nie zwraca na to uwagi, elf grozi, że porwie go siłą. W tym momencie dziecko traci ducha. Tak więc postać fantastyczna wprowadza element dramaturgii. Król Olch pojawia się w momencie, gdy dziecko trawione jest majakami. Poeta wykorzystuje chorobę jako stan pomiędzy jawą i snem, ponieważ gorączka rozmywa widzenie rzeczywiste i wyczula na doznania pozazmysłowe. Wykorzystana zostaje również dziecięca wyobraźnia. Należy pamiętać, że dzieci w romantyzmie najczęściej miały kontakt z magicznym światem.

Na podstawie podanych przykładów można stwierdzić, że postacie fantastyczne pełnią w literaturze różnorodne funkcje. Na przykładzie Makbeta obserwujemy pogłębienie portretu psychologicznego oraz obrazowe odzwierciedlenie stanów emocjonalnych bohatera. Natomiast istoty z Wesela w symboliczny sposób komentują przeszłość i teraźniejszość, jak też przekazują realnym uczestnikom zabawy przestrogi na przyszłość. Goethe w swojej balladzie za pomocą postaci króla olch po mistrzowsku przedstawił sprawy niedające się odczuć zmysłami. Wynika z tego, że istoty i zjawiska nadprzyrodzone nie są jedynie elementami służącymi podniesieniu wartości artystycznej utworu, ale mają również za zadanie spełniać konkretne funkcje.

strona:    1    2    3    4  





Przedstaw przyczyny popularności motywów zjawy, duchów, upiorów w literaturze, malarstwie, filmie

Ocena:
20/20
Teza: Duchy i demony są obecne w kulturze pierwotnej każdych ludów. Nic dziwnego, że skorzystała z tych motywów sztuka, z jednej strony zainspirowana ponadnaturalnymi postaciami, z drugiej popularyzująca metafizyczne zjawiska i postacie.

Ocena opisowa nauczyciela: Ciekawa literatura podmiotu. Popularność motywu duchów dobrze uargumentowana. Płynny i dojrzały język.

Funkcjonowanie zjaw, duchów i upiorów w literaturze różnych epok

Ocena:
19/20
Teza: Różny sposób funkcjonowania świata istot metafizycznych w utworach literackich spowodowany jest odmiennymi funkcjami, jakie miał on za zadanie pełnić w literaturze.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca poprawna, ciekawa bibliografia, odpowiednio uargumentowana teza.

Obecność duchów i ich rola w utworach literackich różnych epok. Przedstaw problem, odwołując się do przykładów literatury polskiej i obcej

Ocena:
19/20
Teza: Literatura podejmuje zagadnienia wiążące się z tajemnicą świata, istnienia.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca w wyczerpujący sposób przedstawia występowanie duchów w literaturze polskiej i obcej. Na uwagę zasługuje płynny styl wypowiedzi i przejrzysty plan.

Motyw zjaw, duchów, snów i wizji w literaturze i jego funkcja w dziełach literackich

Ocena:
18/20
Teza: Motyw snów i wizji odgrywa niemałą rolę w literaturze polskiej i obcej. Rolą duchów, snów i wizji jest pokazywanie ludzkiej kondycji z odmiennej perspektywy, prognozowanie przemian społecznych, ostrzeganie przed groźnymi wariantami przyszłość.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca bogata, teza ciekawie uargumentowana. Wiele zwięźle zaprezentowanych literackich przykładów.

Zjawy, duchy, sny i wizje w literaturze. Na wybranych przykładach omów, jakie funkcje pełniły te zjawiska w dziełach literackich

Ocena:
18/20
Teza: Zjawiska ponadnaturalne pojawiają się we wszystkich epokach i występują w wielu gatunkach literackich. Były i są chętnie wykorzystywane ze względu na możliwość pełnienia różnorodnych funkcji.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca poprawna, temat poprowadzony bezbłędnie.

Duchy, mary i upiory w literaturze. Omów problem na wybranych przykładach

Ocena:
17/20
Teza: Poza tym co widzialne i odczuwalne zmysłami na świecie istnieje jeszcze druga rzeczywistość. Należą do niej duchy i upiory, chętnie opisywane przez autorów dzieł literackich różnych epok.

Ocena opisowa nauczyciela: Temat, choć ujęty schematycznie, został w pełni zrealizowany. Przykłady wyczerpująco wykorzystane.

Istoty i zjawiska nadprzyrodzone. Na wybranych przykładach omów funkcje, jakie pełnią w literaturze

Ocena:
17/20
Teza: Pisarze wykorzystują istnienie w ludzkiej świadomości istot i zjawisk fantastycznych. Czasem stanowią one jedynie symbole, a czasem też są równoprawnymi bohaterami utworów w zależności od funkcji jaką pełnią w utworze.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca zwięzła. Jasno postawiona teza, konsekwentnie przeprowadzone argumenty. Dobry język.

Omów funkcjonowanie świata pozazmysłowego w wybranych utworach literackich różnych epok

Ocena:
17/20
Teza: Przekonanie o istnieniu irracjonalnego świata, wzajemnym przenikaniu się rzeczywistości i sfery pozaziemskiej od zarania dziejów stanowiły obiekt zainteresowania ludzkości. Przedstawione w literaturze duchy, zjawy, upiory - postacie przynależne do

Ocena opisowa nauczyciela: Praca poprawna, jednak temat potraktowany powierzchownie. Logiczne przedstawienie funkcji świata pozazmysłowego w kolejnych epokach literackich. Prosty i czytelny język.