Pogotowie maturalne: Motywy literackie - Motyw zjaw, duchów, upiorów


Motyw zjaw, duchów, snów i wizji w literaturze i jego funkcja w dziełach literackich

<--1--> Człowiek od najdawniejszych czasów wierzył w sny i duchy. Wierzył w istnienie świata metafizycznego. Postacie z zaświatów przedstawiały ludzkie wyrzuty sumienia, myśli, marzenia. Uosabiały wiele ukrytych pragnień. Także sny i wizje odgrywały wielką rolę w życiu ludzkim na przestrzeni epok. Były to swego rodzaju zabiegi moralizatorskie, których celem było przestrzegać i upominać człowieka lub przepowiadać przyszłość.

W Biblii, jedną z ksiąg Nowego Testamentu jest Apokalipsa św. Jana. Ta księga Nowego Testamentu ma charakter proroczy, a jej tematem są przyszłe dzieje ludzkości i Kościoła oraz wizja Sądu Ostatecznego. Gdy św. Jan znajdował się na wyspie Patmos, ujrzał wspaniałe i wstrząsające wizje, które spisał na rozkaz Boga. Religijna wymowa „Apokalipsy” jest następująca: wobec ogromu zła i wszelkich nieprawości, które dotykają ludzkość, może się wydawać, że wszelka sprawiedliwość jest zdeptana, a Bóg zapomniał o Ziemi. To jednak punkt widzenia krótkowzrocznego człowieka, ostateczne zwycięstwo będzie bowiem po stronie Boga i Sprawiedliwych. Na końcu dziejów jest wieczna szczęśliwość – „niebieskie Jeruzalem”. Godni tego zostaną w nim na wieczność, potępieni znajdą miejsce w kaźni. „Apokalipsa” zawiera wiele symboli. Wielokrotnie powtarzają się liczby, np. trzy – to liczba doskonała, symbolizuje Trójcę Świętą, liczba boska, łączy się ją z wizją nieba, cztery – symbol wszechświata, czterech stron świata, czterech pór roku, związana z czterema ramionami krzyża, siedem – to liczba duchowości i tajemnicy, symbolizuje porządek i równowagę. Najważniejszymi symbolami występującymi w „Apokalipsie” są: czterej jeźdźcy Apokalipsy, każdy dosiada innego rumaka, oznaczają kolejno epidemię, wojnę, głód i śmierć. Natomiast Baranek to symbol Chrystusa, lew – zwycięstwa, wół – wojny, orzeł – głodu, zwierzę o ludzkiej twarzy – śmierci. „Apokalipsa” jest dziełem o niezwykłej sile wizyjnej. W proroczych wizjach pokazuje odwieczną walkę dobra ze złem, ludzkie lęki, spojrzenie w wieczność. W tym zawiera się uniwersalna wymowa. Została spisana, aby pocieszyć współwyznawców. Do dzisiaj oddziałuje na wyobraźnię pisarzy, jest przedmiotem niezliczonych interpretacji i wciąż ponawianych prób odczytania jej symbolicznych sensów.

„Boska Komedia” to dzieło wybitnego włoskiego poety - Dantego Alighieri. Utwór jest pomostem między średniowieczem a renesansem, a za razem wizja, której zadaniem jest wskazanie zabłąkanemu człowiekowi właściwej drogi ku świętości, niebu i Bogu<--2-->. Treścią dzieła jest wędrówka bohatera (poety) przez trzy obszary zaświatów: piekło, czyściec i niebo. Piekło znajduje się w głębi ziemi. Ma kształt ogromnego leja, który składa się z dziewięciu kręgów. Na każdym z nich, podążając w dół, umieszczeni są coraz więksi grzesznicy. Ostatni krąg to siedziba Lucyfera. Największe męki cierpią tam Judasz, Brutus i Kasjusz. Czyściec to ogromna góra, zbudowana z dziewięciu pięter. Raj posiada dziewięć sfer nieba, znajdujących się wysoko wśród gwiazd. W Empireum, zwieńczeniu nieba, mieszka Bóg. Dante twierdził, że celem życia ludzkiego powinien być Bóg i osiągnięcie zbawienia. Człowiek przez całe swe życie powinien dążyć do Boga. „Boska komedia” udowadnia, że nasze życie to wędrówka, której ostatecznym celem jest Bóg.

Innym dramatem ukazującym zjawy jest „Makbet” Williama Szekspira. Trzy czarownice przepowiadają w nim Makbetowi, że zostanie królem Szkocji. Od tego momentu bohater opiera się tylko na przepowiedniach zjaw i dążąc chorobliwie do celu dopuszcza się morderstw. Za namową żony zabija obecnego króla, potem wodza wojsk szkockich Banka i jego syna. Makbet zaczyna tracić zmysły. Pojawiają się przed nim duchy zamordowanych. Popada w coraz większy obłęd. Zjawy ofiar nie dają mu spokoju. Prześladują go halucynacje i koszmary. Widziadła zwiastują Makbetowi jego zgubę. Mimo to on ciągle brnie do celu. Udaje się do czarownic, aby pomogły mu swymi mocami. Jednak Makbet jest już zgubiony. Jego krwawa żona Lady Makbet również popada w obłęd i popełnia samobójstwo. Makbet jest już cieniem, który oczekuje na śmierć. Zostaje zabity w pojedynku przez Makdufa. Tak kończy szaleniec, który wiążąc się ze złymi mocami chce za wszelką cenę dojść do władzy nie zważając na nic. Tak, więc rola wiedźm i zjaw w Makbecie to: stworzenie nastroju tajemniczości i zagadkowości utworu jak też wyeksponowaniu prawdy o człowieku, penetrowaniu tajemnicy duszy ludzkiej, niewidzialnej dla człowieka.

Wizje, mary nocne często obrazują też stan duchowy bohatera i mogą być ukojeniem cierpień. Przykładem tego jest „Tren XIX” zatytułowany „Sen”. Jest to utwór o charakterze konsolacyjnym. W śnie objawia się poecie zmarła matka z Urszulką na ręce, a znękany cierpieniem ojciec znajduje pociechę. Matka wyjaśnia synowi, że córeczka uniknęła namiętności i cierpień życia, a zyskała wieczny duchowy spokój i życie przez „wiek nieprzeżyty”. Matka pomaga Kochanowskiemu podnieść się z wewnętrznego upadku<--3-->. Napomina go, żeby z godnością, po ludzku, zniósł wszystkie cierpienia i, że „czas doktór wszystkiemu”.

Duchy, zjawy i upiory są częstymi postaciami utworów Adama Mickiewicza, a także całej literatury romantyzmu. Fantastyka w tej epoce wiąże się z tajemnicą natury bytu a nie z przepajającą lękiem grozą. Odbiorca „Romantyczności” Mickiewicza może mieć wątpliwości, czy dziewczyna mówiąca o niewidocznej osoby jest obłąkana czy faktycznie rozmawia z duchem zmarłego, jednak autor wyraźnie ukazuje, którą z dwóch możliwości czytelnik powinien zaaprobować: „i ja tak wierzę”. Karusia rozmawia ze swoim zmarłym kochankiem, widziadło jest białe jak chusta i ma zimne dłonie, budzi postrach w oczach dziewczyny: „Ty już umarłeś? Ach! ja się boję!” Jednocześnie prosi ona, aby ukochany zabrał ją ze sobą i nie opuszczał jej, ponieważ boi się, że w jej wizje nikt nie uwierzy i że zostanie odrzucona przez społeczność. Pojawiające się w balladzie fantastyczne zjawisko nie ma na celu przestraszenia czytelnika, ma za zadanie przekonać, że istnieją zjawy, które ukazują się przed „oczyma duszy”. Główną funkcją pojawiającej się w balladach fantastyki jest bowiem przekonanie odbiorcy, że do zrozumienia świata i psychiki człowieka nie wystarczy zdrowy rozsądek ani racjonalistyczna wizja tego świata. Zarówno postacie przybywające z zaświatów, jak cudowne przemiany bohaterów i przejawy wyższej sprawiedliwości ukazane są jako faktycznie istniejące. Tym samym też racjonalistyczna wizja świata musi zostać podważona, a nawet zburzona, ustępując miejsca wizji irracjonalnej.

Utwór, którego nie da się nie umówić to „Dziady” Mickiewicza. Część III to swego rodzaju próba zadośćuczynienia narodowi, który w walce o wolność w latach 1830-31 nie był wspomagany przez swego wieszcza. W utworze tym mamy do czynienia ze snem. Widzenie Księdza Piotra jest objawieniem, aktem jasnowidztwa. Jest to scena ukazująca dziej Polski na wzór męczeństwa Chrystusa. To przykład mesjanizmu narodowego - naród polski miał być łącznikiem między Bogiem a całą ludzkością. Sen Pana Senatora to scena, w której diabły podsycają jego pychę. Śni mu się, że Nowosilcow nadaje mu nowe tytuły, godności. Jednak później wszystko się odmienia: Senator wypada z łask i zostaje wystawiony na kpiny i szyderstwa. Diabły dręczą jego duszę do świtu. Problematyka utworu wiąże się z cierpieniami narodu polskiego, którego przyszłe losy przedstawiają wizje, prorocze widzenia i sny oraz z człowiekiem, który zostaje okrążony przez ciemne moce i musi walczyć o zbawienie siebie, swej ojczyzny i wszystkich rodaków<--4-->. Tu przykładem może być Konrad, który musi stoczyć walkę o naród, sprzeciwić się Bogu i poświęcić się dla idei. „Dziady” część III to kolejny dowód na to, że w twórczości Mickiewicza akcja toczy się na dwóch płaszczyznach - ziemskiej, realnej i pozaziemskiej; obie jednak stapiają się tu w jedną całość.

Innym, ale równie ciekawym utworem ukazującym zjawy i duchy to dramat młodopolski Stanisława Wyspiańskiego - „Wesele”. Postacie, występujące w scenach realistycznych, autor nazwał osobami, a widma i zjawy – osobami dramatu. Są one niczym innym, jak alter ego bohaterów, projekcją ich sumienia i ukrytych myśli. Rycerz – Zawisza Czarny z Grabowa, bohater spod Grunwaldu, symbol niezłomnego rycerza, ukazuje się Poecie (pierwowzór tej postaci to Kazimierz Przerwa-Tetmajer, autor dramatu „Zawisza Czarny”). Poeta, dekadent oderwany od życia, pełen smutku i pesymizmu, w głębi duszy marzy o wielkich uniesieniach i czynach.

„Jutro dzień! Przede dniem świt!
Wiesz ty, czym ty mogłeś być?” -
takie pytanie kieruje Rycerz do Poety, przypominając mu, że przed „świtem” wyzwolenia potrzeba wieszcza, który wskrzesi w narodzie dawną siłę, przypomni minioną wielkość Polski (m.in. zwycięstwo pod Grunwaldem). Scena ta dowodzi, że Poeta, mimo że prezentuje nastroje dekadenckie, marzy o potędze wieszcza, pragnąłby poprowadzić społeczeństwo ku wolności. Niestety nie jest zdolny do czynu. Dziennikarzowi (Rudolf Starzewski, redaktor „Czasu”, będącego organem konserwatystów zwanych stańczykami) ukazuje się Stańczyk – słynny błazen na dworze Zygmunta Starego, uwieczniony na obrazie Matejki. Dziennikarz głosi pogląd polityczny stańczyków: przyczynę upadku Polski widzi w wadach samych Polaków, skarży się na brak jedności, na to, że „koncept narodowy gaśnie”, odsuwa w przeszłość walkę o niepodległość:
„Wina ojca idzie w syna;
niegodnych synowie niegodni”.

Stańczyk wyśmiewa branie odpowiedzialności za winy przodków, widząc w tym raczej pozę, sugeruje, by odrzucić „kruczy ton”, by dzwon Zygmunta przestał kojarzyć się z pogrzebami, a raczej z wielkością Polski. Dziennikarz sądzi, że dopiero nieszczęście obudzi naród. Stańczyk nazywa go „puszczykiem” i na koniec wręcza mu swą laskę błazeńską. Dziennikarz nie jest pewien czy dobrze robi, głosząc poglądy konserwatywne. Wstydzi się, że usypia naród, podczas gdy powinien go zagrzewać do walki narodowowyzwoleńczej<--5-->. Widmo Stańczyka odsłania jego słabości i dylematy wewnętrzne.

Widmo, które widzi Marysia (malarz de Laveaux) jest to jej były narzeczony. Ta scena różni się od innych – symbolizuje wewnętrzny dramat miłosny. Z kolei - Pan Młody (poeta Lucjan Rydel) widzi Hetmana (Franciszek Ksawery Branicki, hetman wielki koronny, zdrajca biorący pieniądze od Katarzyny II, jeden z twórców konfederacji targowickiej). Branicki, który trafił do piekła za egoizm i zdradę kraju, krzyczy do rozmówcy: „Czepiłeś się chamskiej dziewki?!” Sam Pan Młody nie jest pewien, czy przez małżeństwo z chłopką nie zdradził swojej grupy społecznej. Jego ślub nie był więc wyrazem miłości, lecz powierzchowną fascynacją wsią. Natomiast Dziad (uczestnik rabacji chłopskiej) sceptycznie patrzy na rzekomą jedność chłopów i inteligencji. Pojawienie się Upiora (Jakub Szela – przywódca sprowokowanego przez władze austriackie powstania chłopskiego w 1846r., zwanego rzezią galicyjską) jest kolejnym przypomnieniem krwawej przeszłości, o której pamięć uniemożliwia wspólne działanie tych grup społecznych.

Ostatnia ze zjaw różni się od poprzednich choćby tym, że pozostawia po sobie dowody obecności (złoty róg, złota podkowa), widzi ją zresztą nie tylko Gospodarz (Włodzimierz Tetmajer). Pojawienie się Wernyhory (legendarny lirnik i poeta ukraiński) jest, być może, wyrazem pragnienia czynu, Gospodarz marzy o kontynuowaniu narodowowyzwoleńczej tradycji szlacheckiej. Jednocześnie pojawienie się tej postaci wprowadza do dramatu Wyspiańskiego wątek powstania i pozwala na analizę gotowości narodu do takiego zrywu. Duchy, które pojawiają się poszczególnym postaciom, są projekcją ich stanów wewnętrznych. Są także sposobem interpretacji historii narodowej, odsłaniają wielkie karty historii, ale przypominają także o dniach hańby narodowej (Branicki, Szela).

Po analizie tych utworów mogę stwierdzić, że zjawy, duchy, sny i wizje pełnią dużą rolę w literaturze. Ich rolą jest raczej pokazywanie ludzkiej kondycji z dziwnej (niemożliwej w realistycznej prozie) perspektywy, prognozowanie przemian społecznych, ostrzeganie przed groźnymi wariantami przyszłość. Wraz z pojawieniem się tych postaci fantastycznych, czytelnik odkrywa też nowe prawdy. Owe duchy najczęściej wywodzą się przeważnie z podań ludowych, traktujących o problemie dobra i zła. Opowieści te zaś opierają się na mistycyzmie, czyli kontakcie i wierze w duchowe strony każdego zjawiska bądź rzeczy oraz szukania ich<--6-->. Owe ścieranie się obu przestrzeni a także obecność i ingerencja bohaterów pozazmysłowych odgrywają w literaturze niemałą rolę. Podważają, bowiem naukę, pozwalają uprawomocnić proroctwo, dowodzą, że jest coś jeszcze poza naszym, zwykłym, ludzkim doświadczeniem. Dają również nowe możliwości artystyczne. Podstawą są jednak nauki, jakie zostają przedstawione. W kreacje duchów wpisane są podstawowe mądrości etyczne, jak np. przekonanie , że nie ma zbrodni bez kary. Tak, więc obecność upiorów i duchów nie jest przypadkowa, a autor ma pewien cel umieszczając w utworze postać nierealną. Oczywiście nasze poglądy nieraz różnią się od przedstawionych prawd. Mimo wszystko owe wymienione przeze mnie dzieła mogą wiele nas nauczyć i pozwolić zrozumieć prawa rządzące całym światem.

strona:    1    2    3    4    5    6  





Przedstaw przyczyny popularności motywów zjawy, duchów, upiorów w literaturze, malarstwie, filmie

Ocena:
20/20
Teza: Duchy i demony są obecne w kulturze pierwotnej każdych ludów. Nic dziwnego, że skorzystała z tych motywów sztuka, z jednej strony zainspirowana ponadnaturalnymi postaciami, z drugiej popularyzująca metafizyczne zjawiska i postacie.

Ocena opisowa nauczyciela: Ciekawa literatura podmiotu. Popularność motywu duchów dobrze uargumentowana. Płynny i dojrzały język.

Funkcjonowanie zjaw, duchów i upiorów w literaturze różnych epok

Ocena:
19/20
Teza: Różny sposób funkcjonowania świata istot metafizycznych w utworach literackich spowodowany jest odmiennymi funkcjami, jakie miał on za zadanie pełnić w literaturze.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca poprawna, ciekawa bibliografia, odpowiednio uargumentowana teza.

Obecność duchów i ich rola w utworach literackich różnych epok. Przedstaw problem, odwołując się do przykładów literatury polskiej i obcej

Ocena:
19/20
Teza: Literatura podejmuje zagadnienia wiążące się z tajemnicą świata, istnienia.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca w wyczerpujący sposób przedstawia występowanie duchów w literaturze polskiej i obcej. Na uwagę zasługuje płynny styl wypowiedzi i przejrzysty plan.

Motyw zjaw, duchów, snów i wizji w literaturze i jego funkcja w dziełach literackich

Ocena:
18/20
Teza: Motyw snów i wizji odgrywa niemałą rolę w literaturze polskiej i obcej. Rolą duchów, snów i wizji jest pokazywanie ludzkiej kondycji z odmiennej perspektywy, prognozowanie przemian społecznych, ostrzeganie przed groźnymi wariantami przyszłość.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca bogata, teza ciekawie uargumentowana. Wiele zwięźle zaprezentowanych literackich przykładów.

Zjawy, duchy, sny i wizje w literaturze. Na wybranych przykładach omów, jakie funkcje pełniły te zjawiska w dziełach literackich

Ocena:
18/20
Teza: Zjawiska ponadnaturalne pojawiają się we wszystkich epokach i występują w wielu gatunkach literackich. Były i są chętnie wykorzystywane ze względu na możliwość pełnienia różnorodnych funkcji.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca poprawna, temat poprowadzony bezbłędnie.

Duchy, mary i upiory w literaturze. Omów problem na wybranych przykładach

Ocena:
17/20
Teza: Poza tym co widzialne i odczuwalne zmysłami na świecie istnieje jeszcze druga rzeczywistość. Należą do niej duchy i upiory, chętnie opisywane przez autorów dzieł literackich różnych epok.

Ocena opisowa nauczyciela: Temat, choć ujęty schematycznie, został w pełni zrealizowany. Przykłady wyczerpująco wykorzystane.

Istoty i zjawiska nadprzyrodzone. Na wybranych przykładach omów funkcje, jakie pełnią w literaturze

Ocena:
17/20
Teza: Pisarze wykorzystują istnienie w ludzkiej świadomości istot i zjawisk fantastycznych. Czasem stanowią one jedynie symbole, a czasem też są równoprawnymi bohaterami utworów w zależności od funkcji jaką pełnią w utworze.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca zwięzła. Jasno postawiona teza, konsekwentnie przeprowadzone argumenty. Dobry język.

Omów funkcjonowanie świata pozazmysłowego w wybranych utworach literackich różnych epok

Ocena:
17/20
Teza: Przekonanie o istnieniu irracjonalnego świata, wzajemnym przenikaniu się rzeczywistości i sfery pozaziemskiej od zarania dziejów stanowiły obiekt zainteresowania ludzkości. Przedstawione w literaturze duchy, zjawy, upiory - postacie przynależne do

Ocena opisowa nauczyciela: Praca poprawna, jednak temat potraktowany powierzchownie. Logiczne przedstawienie funkcji świata pozazmysłowego w kolejnych epokach literackich. Prosty i czytelny język.