Pogotowie maturalne: Motywy literackie - Motyw śmierci


Motyw śmierci w literaturze i sztukach plastycznych. Omów zagadnienie, odwołując się do wybranych dzieł

Z biologicznego punktu widzenia śmierć to nieodwracalne ustanie wszystkich czynności ustroju oraz procesów przemiany materii we wszystkich jego komórkach. Pojmowana jest jako jeden z podstawowych elementów egzystencji, który wpływa na świadomość każdego człowieka. Śmierć towarzyszy człowiekowi od początku jego istnienia. (cytat 1). Jest odbierana jako coś negatywnego, ponieważ budzi strach i powoduje cierpienie. Z jednej strony chrześcijaństwo traktuje ją jako ucieczkę od ziemskiego cierpienia, z drugiej jako karę za grzechy oraz tragedię, która zabiera wszystko, bez względu na pochodzenie, czy status społeczny. Charakterystyczne jest, że z jednej strony śmierć uważana była za przepustkę do niebiańskiego raju, a z drugiej bliscy zawsze opłakiwali zmarłego zamiast cieszyć się z jego szczęścia. Przede wszystkim stanowi wielką tajemnicę, dlatego każda kultura czy religia porusza problem umierania. Są różne poziomy uświadomienia śmierci, zarówno przez poszczególnych ludzi, jak i przez kolejne epoki historyczne: od lęku i obawy, poprzez pogodzenie się, aż do oczekiwania na nią. Sama śmierć jest dla człowieka nierozpoznawalna, bo gdy my istniejemy, ona jest nieobecna, a gdy tylko się pojawi, wtedy nas już nie ma. Aby „oswoić” śmierć ludzie w zależności od epoki, a więc czasu, kultury, światopoglądu i głoszonych idei, próbowali stworzyć jej wizerunek i zmierzyć się z jej rzeczywistością. Przedstawiana jest najczęściej jako szkielet z kosą. Zagadka śmierci intrygowała od zarania artystów. Wizerunek śmierci najczęściej pojawiał się w średniowieczu i baroku, nieobcy był również twórcom romantycznym i modernistycznym. Aby udowodnić wyżej zaprezentowaną tezę, przedstawię wybrane teksty literackie i dzieła malarskie z różnych epok.

Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią to utwór zaliczany do największych osiągnięć artystycznych polskiej poezji średniowiecznej. Obszerny dialog między mędrcem o imieniu Polikarpus a personifikowaną Śmiercią zachował się w jedynym zapisie z połowy XV wieku. Treścią tego wiersza jest jeden z najpopularniejszych w średniowieczu tematów: motyw śmierci, jej okrutnej, niczym nieubłaganej władzy nad ludźmi i nad całym w ogóle żyjącym stworzeniem. Rzecz miała się tak: mistrz Polikarp prosił Boga, aby mógł ujrzeć Śmierć we własnej postaci. Jego modlitwa została spełniona i pewnego razu Śmierć ukazała mu się w straszliwej, grozą przejmującej postaci. Mistrz na widok tej szkarady przeraził się i padł na ziemię. Oto obraz Śmierci w utworze polskim: (cytat 1). Obraz istotnie przerażający, pełen grozy kreślony dosadnymi rysami. Śmierć występuje tutaj nie jako szkielet, ale jako rozkładający się trup, budzący większą odrazę i przestrach aniżeli sam kościec, pozbawiony zupełnie ciała. Obraz jej pozostaje w związku z ówczesnymi wyobrażeniami śmierci i z ikonografią średniowieczną. Co więcej, w opisie upostaciowanej Śmierci autor dialogu skorzystał z wizerunku żeńskiego trupa. Przerażony jej widokiem mistrz upadł na ziemię, zachowując się jak błazen, a nie jak mędrzec. (cytat 2). Śmierć przypomina mu jego prośbę i oznajmia, że ukazuje mu się w swej postaci z polecenia Boga, zapewnia jednak, że przybywa w pokojowych zamiarach. Mistrz i Śmierć są nierównymi stronami dialogu. Polikarp, którego strach rzucił na ziemię, odbierając mu zdolność rozumowania i czyniąc „wiłą” zadaje pytania, na które Śmierć udziela wyczerpujących odpowiedzi. Polikarp nie ukrywa swego strachu, kieruje do swojej rozmówczyni prośby, aby odsunęła się i odłożyła kosę. Ta jednak zapewnia, że nie zamierza go jeszcze usiec swą bronią. Oprzytomniawszy nieco, Polikarp formułuje pierwsze pytanie pod adresem Śmierci. Dotyczy ono jej pochodzenia. Odpowiada, że poczęła się w raju w chwili, gdy Ewa zerwała jabłko z zakazanego drzewa i podała je Adamowi, (cytat 3). Wtedy to zaczęła się jej władza nad ludźmi. Drugie pytanie składa się z dwóch części: skąd bierze się zaciekłość Śmierci i czy da się ją przekupić darami, uchodząc w ten sposób przed jej ciosem? Śmierć nie chce słyszeć o darach. Rozdrażniona i gniewna zapowiada, że niczym nie da się jej przekupić. Wszelkie dobro ziemskie nic u niej nie znaczy. Pozostałe pytania, dotyczące lekarzy, którzy twierdzą, że ich zioła potrafią uchronić człowieka od śmierci, dotyczące jakiegoś istniejące schronienia przed Śmiercią, nudzą i drażnią rozmówczynie, a samego Polikarpa ośmieszają. Są one naiwne. W najwyższą złość wprawia ją niezdolność pojęcia przez Mistrza prawdy o bezwyjątkowości jej władzy na ludźmi i wszelkimi stworzeniami, co rzuca cień na jej niczym nieograniczoną moc. To właśnie ta teza jest główną myślą utworu, powtarzaną wielokrotnie. Dla nikogo nie czyni ona wyjątków, nie kieruje się litością, dosięga każdego bez względu na jego stan. Podpierając się argumentem woli bożej wskazuje zasięg swojego działania na świecie i jego trwanie oraz wylicza wszystkiego podległe sobie „stany”. Wymieniając korowód wszystkich tych stanów, wyróżniła mnichów dobrych i złych. Ci pierwsi nie musza się obawiać rozstania z życiem doczesnym, tych drugich czeka zasłużona kara. Enumeracja stanów unaoczniła równość wszystkich ludzi wobec śmierci, gwarantowaną przez ich gatunkowa wspólnotę. Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią jako utwór o charakterze moralistyczno-dydaktycznym obrazuje przede wszystkim ideę powszechności śmierci – ludzie są względem niej równie bezradni, niezależnie od swego stanu czy majętności. Ponadto wiersz ten jest satyra społeczną, której główne ostrze kierowane jest przeciwko duchowieństwu. Należy również zaznaczyć silny związek Rozmowy mistrza Polikarpa ze Śmiercią ze średniowieczną ikonografią, zwłaszcza z popularnym motywem tańca śmierci. Dasne Macabre nazywamy w literaturze dramatycznej i w ikonografii średniowiecznej to cykl obrazów, w których występuje Śmierć w postaci szkieletu, z bronią (najczęściej kosą) lub instrumentem muzycznym w ręku, i wśród tańca wzywa ludzi wszystkich stanów, płci i wieku, by żegnali się z życiem doczesnym i szli za nią w światy nieznane, skąd nie ma powrotu dla nikogo ze śmiertelnych. Ideą zasadniczą Tańców była myśl, że śmierć jest potęgą wszechwładną i że wobec niej wszyscy są równi. Liczba osób, biorących udział w Tańcu śmierci wynosiła pierwotnie 24. Reprezentowały one wszystkie stany, godności i zawody, a uszeregowane były według obowiązującej hierarchii społecznej, od papieża poczynając, na żebraku i dziecku kończąc; później liczba znacznie wzrosła. Aby lepiej zobrazować przytoczoną przeze mnie definicję, zanalizuję teraz obraz nieznanego malarza, Taniec śmierci. Jest to obraz o otwartej kompozycji w tonacji barw ciemnych. Gdzieniegdzie można zauważyć nieco jaśniejszą kolorystykę. Wystąpił problem z określeniem czasu powstania dzieła. Według Hanny Szabelskiej, stroje kobiet centralnej części obrazu pochodzą z wieku XVIII, zaś w medalionach wskazują na wiek XVII. Pomimo swej dużej anonimowości obraz Taniec śmierci jest najbardziej charakterystyczny i najczęściej omawiany, jako symbol średniowiecznej ikonografii. Środkowa scena przedstawia korowód taneczny szkieletów na przemian z niewiastami różnych stanów. Po lewej stronie głównego malowidła u góry znajduje się wizerunek Chrystusa na krzyżu na tle krajobrazu, po prawej - Sąd Ostateczny. Po lewej u dołu artysta umieścił pierwszych rodziców, w środku grajków, którym szkielety trzymają nuty, po prawej zaś – piekło, przedstawione jako smocza paszcza. Oprawę stanowi czternaście medalionów ze szkieletami pogrążonymi dyspucie przedstawicielami różnych stanów. Treść owych dysput sugerują umieszczone pod każdym z nich nieudolne wiersze. Przyjrzyjmy się niektórym przedstawicielom poszczególnych stanów. Z duchownymi, zwłaszcza z papieżem, śmierć obchodzi się dość łagodnie, nie bawi się natomiast ze świeckimi: cesarza, włożywszy sobie kapelusz na jego głowę, ciągnie siłą za rękę. Księciu kostucha grozi pozbawieniem tytułu. Senatora zaś ściąga z krzesła wśród drwin z jego magnackiej pychy. To tylko kilka opisów medalionów. Wróćmy jednak do głównej myśli. W poemacie polskim śmierć chełpiąc się swą potęgą wymienia wszystkich, których „pomorzyła”, a w długim tym rejestrze powtarzają się osoby występujące typowo w Tańcu śmierci, jakkolwiek nie ma zachowanej hierarchii społecznej w ich uszeregowaniu: jest papież i cesarz, król i książę, kardynał i biskup, kanonik i proboszcz, mnich i opat, szlachcic rycerz, lekarz, kupiec, itd. Wszystkie te osoby i stany wymienione w Rozmowie mistrza Polikarpa ze Śmiercią wyobrażać mają myśl ogólną poematu, zgodną również zupełnie z ideą Tańca śmierci – o marności wszelkich dóbr ziemskich, równości wszystkich wobec śmierci; wszystko przemija, a każdy człowiek stanie się w końcu jej ofiarą.

Cierpienia młodego Wertera to tytuł książki, która ukazała się anonimowo w dwóch małych tomikach w 1774 roku w Lipsku. Młody Werter pochodzi podobnie jak Goethe z zamożnej rodziny mieszczańskiej. Ponieważ w życiu społecznym nie może znaleźć zadowolenia, ucieka w samotność. Na łonie przyrody, w obcowaniu z prostymi ludźmi i z dziećmi pragnie zapomnieć o rozczarowaniach i odzyskać spokój wewnętrzny. W listach do przyjaciela Wilhelma pisze o swym nowym życiu. Szczęśliwy, rozkoszuje się pięknem przyrody, w rozmowach z prostymi ludźmi, mieszkańcami okolicznych wsi, poznaje ich życie, nadzieje i pragnienia, ich prawdziwa ludzką wartość i wiedzę. Poddaje się napływowi wrażeń z nowego świata, w którym żyje na mocy własnej decyzji, pragnie wykorzystać je dla rozwoju własnej osobowości i zbudować na nich nową rzeczywistość. W tym czasie poznaje Lottę. W oczach Wertera jest ona uosobieniem samej natury, jej czystej, nieskażonej jeszcze formy, ucieleśnieniem prostoty i prawdy. Pochłonięta troską o ojca i rodzeństwo, zamknięta w swym małym ograniczonym światku, prowadzi cichy, niepozorny żywot. Werter zaczyna kochać Lottę, narzeczoną Alberta. W korespondencjach z powiernikiem daje wyraz swym wewnętrznym walkom, swym nadziejom i rozczarowaniom. Zmienność nastrojów, mająca swą przyczynę w różnorodności przeżyć, nadaje zawartym w listach opisom przyrody, ludzi i spotkań z nimi swoisty charakter. W chwili, kiedy Werter pojmuje, że jego tęsknota miłosna nigdy nie zostanie zaspokojona, postanawia wrócić do normalnego życia, do życia uprzednio porzuconego. Ulegając namowom matki przyjmuje posadę sekretarza poselstwa. Biorąc czynny udział w życiu codziennym Werter pragnie odnaleźć jego prawdziwą treść. Niestety, na każdym kroku spotyka się interesownością, pedanterią, małostkowością i bezduszną etykietą swojego otoczenia, z najniższymi, najpodlejszymi namiętnościami. Spotyka go wreszcie bolesne upokorzenie, którego przyczyna tkwi w kastowym charakterze społeczności szlacheckiej. W tym rozpaczliwym nastroju wraca do Lotty, która tymczasem poślubiła Alberta. Tylko miłość ku ukochanej każe Werterowi odsunąć na razie myśl o samobójstwie. Lotta odwzajemnia wprawdzie jego uczucie, jednak jest już mężatką. Albert to spokojny, zadowolony z życia przeciętny mieszczanin na stanowisku zapewniającym dostatnią egzystencję.

Życie u jego boku upływa Lotcie szczęśliwie. Natomiast Werter mimo swych powszechnie docenianych zdolności i umiejętności jest człowiekiem, który niczego nie osiągnął. Po pożegnaniu z ukochaną popełnia samobójstwo strzelając do siebie z pożyczonego od Alberta pistoletu. O to krótki zarys powieści epistolarnej Jana Wolfganga Goethego. Technika, którą się posłużył autor miała na celu między innymi pokazać uczucia głównego bohatera. Pod koniec powieści Werter mówi o swej (cytat 1). Kocha świat i wszechświat, przyrodę, ludzi, przede wszystkim dzieci. Ale miłość do kobiety wysuwa się na pierwszy plan. Werter chciałby kochać bez kompromisów, wbrew konwencji i hamującym go uprzedzeniom. Jego serce jest czyste. W żadnym wypadku nie chodzi tu o miłość wyłącznie platoniczną. Jest to miłość pełna, ludzka. Mimo, że Werter kocha Lottę z całą namiętnością, to jednak szanuje początkowo jej związek z Albertem. Wraca do normalnego życia, do polityczno-społecznej rzeczywistości. Dopiero, gdy ta niemiecka osiemnastowieczna rzeczywistość pozbawia go ostatniej szansy, odgradza się od niej ostatecznie. Tylko dzięki Lotcie odsuwa myśl raz po raz od śmierci. Lotta kocha Wertera, ale ze względu na zwyczaje panujące w jej środowisku i zakorzenione głęboko poczucie obowiązku pozostaje wbrew swemu sercu przy Albercie.

Miłość Wertera jest w swej istocie rewolucyjna, a jej klęska jest tragiczna. Z początku Werter odczuwa jedność wszechświata. Jego własne „ja” i otaczająca go rzeczywistość tworzą harmonię. Czuje to zwłaszcza, gdy przebywa wśród ludzi. 15 maja pisze: (cytat 2). Później rozmyśla na temat istniejących stosunków dochodzi do wniosku, że toczy je śmiertelna choroba. Potwierdzenie tego, ma swoje odzwierciedlenie w liście z 12 sierpnia. Werter to esteta, przeżywający wszystko wyjątkowo bezpośrednio, reagujący jak sejsmograf na wstrząsy społeczne i miłujący piękno. W końcu gry wszystko go przerasta, jak Hamlet staje przed dylematem: „być albo nie być”. Ale jego słabość jest jednocześnie jego siłą, bo jego samobójstwo musi być ocenione jako protest społeczny i czyn rewolucyjny – choćby nawet sam w sobie dyskusyjny i niszczycielski. Śmierć Wertera jest gwałtownym rozwiązaniem sprzeczności osobistych i społecznych, jest tragiczną w najprawdziwszym sensie tego słowa. Jest to, bowiem śmierć mieszczanina spowodowana podstawowym konfliktem jego epoki, z całym towarzyszącym mu zespołem konsekwencji intelektualnych i emocjonalnych. Problem samobójstwa omówiony został w rozmowie Albertem, który określa je jako słabość. Werter odpowiada mu: (cytat 3). Wybierając śmierć zrywa on na podobieństwo samotnego buntownika krępujące go pęta – łańcuchy, których nie może jeszcze rozerwać naród. Jak widać miłość nie jest jedynym powodem samobójczej śmierci głównego bohatera. Wiele innych czynników złożyło się na popełnienie tego czynu. Ale czy rzeczywiście musiało się tak stać, czy można było uniknąć takiego finału? Być może wszystko było na pokaz, sztuczne i nieprawdziwe?

Podobne uczucia wywołuje obraz pod tytułem Ofelia, artysty Johna Everett’a Millais. Tematyka dzieła koresponduje z duchem epoki – w romantyzmie samobójstwo, obłąkanie z powodu nieszczęśliwej miłości, sama nieodwzajemniona miłość to jeden z najczęściej powtarzających się motywów w sztuce. Obraz został na malowany w 1851 roku. Bohaterką dzieła jest Ofelia, ukochana Szekspirowskiego Hamleta, która wpadła w obłęd i popełniła samobójstwo skacząc do wody. (Podobnie obsesyjna miłość Wertera doprowadziła do tragedii.) Opiszę krótko walory artystyczne obrazu, po czym przejdę do bardziej szczegółowej analizy. Obraz jest otwarty. Technika malarska, jaką posłużył się autor dzieła to świetlistość barw osiągnięta przez kładzenie czystych kolorów na zagruntowane białą farbą płótno. Żywa kolorystyka dzieła (przewaga barwy zielonej i brązowej) zmierza do osiągnięcia efektu wiernego oddania natury. Na pierwszym planie widzimy leżącą w wodzie, martwą Ofelię. Na drugim zaś bujną naturę, namalowaną ze szczegółami, stanowiącą tło.

Postać Ofelii przybiera pozę niezwykle sztuczną: leżąca na wznak kobieta ma ręce odwiedzione od tułowia, wykonuje jakby gest pojednania, wokół jej dłoni pływają piękne kwiaty. Twarz młodej samobójczyni wyraża spokój, na pół przymknięte powieki odsłaniają zapatrzone w dal (może w głąb siebie?) oczy. Głowę otaczają wdzięcznie, miękko ułożone włosy, postać przyobleczona jest w kosztowną suknię zakrywającą nawet stopy. Sprawia wrażenie wiotkiej, nieskazitelnie harmonijnej i urodziwej. Postać ta mimo piękna, nie jest prawdziwa, wiarygodna: niemożliwe jest, by w takiej pozie znajdowała się istota popełniająca desperacki czyn. Kwiaty unoszące się na wodzie maja charakter dekoracyjny, tworzą też umowną mogiłę. Ważna jest wymowa poszczególnych roślin, pozwalająca na osiągnięcie symbolicznej wymowy dzieła. Tak, więc według Historii malarstwa Wendy Beckett kwiaty oznaczają: maki – śmierć, róże – młodość, fiołki – wczesną śmierć oraz wierność, stokrotki – niewinność, bratki – nieodwzajemnioną miłość. Złamany konar drzewa namalowany został z drobiazgowością. Może on oznaczać przerwane w połowie życie – w ten sposób zrozumiała byłaby symbolika kwitnącej na biało róży. Przedstawione przeze mnie Cierpienia młodego Wertera i Ofelia posiadają wiele cech wspólnych. Ich charakterystycznym elementem jest motyw samobójstwa. Jest to częsty temat romantycznych dzieł, zarówno literackich, jak i malarskich.

Dżuma Alberta Camus została napisana w 1947 roku. Data ta jest o tyle istotna, że książkę można interpretować w kontekście wydarzeń II wojny światowej. Obiorę jednak inny kierunek i zinterpretuję Dżumę jako uniwersalny obraz życia ludzkiego, który jest przerażający. Na podstawie charakterystyki wybranych bohaterów powieści przedstawię ich stosunek do śmierci wywołanej przez epidemię. Camus, poddawszy swoich bohaterów okrutnym doświadczeniom, każe im przyznać, że dżuma (cytat 1) i do solidarnego oporu. Akcja utworu dzieje się w Oranie. W rzeczywistości to duży port morski nad Morzem Śródziemnym, stanowiący ważny ośrodek przemysłowy. Oran jest miastem banalnym. Na takie właśnie miasto spadła dżuma. Tamtejsze społeczeństwo zostało wystawione na próbę. Być może to właśnie koncentracja na własnym zysku i przyjemności doprowadziła do takiej, a nie innej sytuacji. Ale postacie, które teraz opiszę, udowodnią, że w ludziach więcej rzeczy zasługuje na podziw niż na pogardę. Józef Grand (cytat 2). To oryginalna i śmiała artystycznie kreacja. Ma w sobie coś z postaci chaplinowskich. Jest śmieszny i zarazem poetyczny, prawdziwie człowieczy. Ten mężczyzna pięćdziesięcioletni, o żółtym i długim, zagiętym wąsie, wąskich ramionach i chudych członkach (cytat 3). Jego oryginalność polegała na głębokim a prostym pojmowaniu godności człowieczej, niedozwalającej o nic prosić, o nic się kłaniać. Dlatego pozostał drobnym urzędnikiem merostwa. Silne poczucie więzi z innymi kazało mu zadeklarować swą współpracę w ochotniczych formacjach sanitarnych, skromnie i po prostu: (cytat 4). Ten człowiek opuszczony, samotny, górował nad innymi umiejętnością pojmowania tego losu w milczeniu, bez skargi, z poczuciem wewnętrznej niezależności.

A więc Grand i tacy jak on nieliczni ludzie czystego serca – to sama najskuteczniejsza przeciw naporowi dżumy broń. To oni są tymi sprawiedliwymi, którzy mogą przeważyć szalę zła i zamętu. Toteż Grand, on jeden, przetrzymuje zwycięsko atak zabójczej gorączki. Umie się przedziwnie dostosować do wszelkich warunków przez siłę swej wytrzymałości i zdolności oderwania się od zewnętrznego świata. Doktor Bernard Rieux jest jedyną postacią powieści, która nie musiała zmieniać swojej postawy w obliczu dżumy. Nie musiał konfrontować swojego sposobu myślenia ze świadomością zagrożenia – przyjmował taką postawę jak zwykle. Rieux jest osobą poświęcającą się dla szczęścia i życia ludzi, nie zapomina także o swoim szczęściu osobistym. Jest to człowiek zdolny do miłości i przyjaźni. Głęboko przywiązany do żony, bardzo przeżywa rozstanie z nią oraz jej nieobecność przy nim podczas epidemii. Zaprzyjaźnia się z Tarrou i bardzo boleśnie przeżywa jego śmierć.

Doświadczając tak ogromnego cierpienia Rieux zdaje sobie sprawę, że jest ono wpisane w ludzką egzystencję. Mimo to nadal chce mu się przeciwstawiać. Walczył z zarazą od samego początku. Chociaż nie został zarażony, nie raz śmierć zajrzała mu w oczy. Przeżył dżumę, straciwszy najbliższych, do końca bohaterski w swej postawie. Jeśli zła i dżumy nie można zwalczyć ostatecznie można protestować przeciw ich panoszeniu się i zmagać się z nimi mężnie. Tak też czynili, każdy na swój sposób Rieux i Tarrou. Nieco odmienną osobowością jest Cottard. Jest postacią bardzo zagadkową, wyróżniającą się na tle innych. Poznajemy go w chwili, kiedy Grand i Rieux ratują go od popełnienia samobójstwa. Później wychodzi na jaw, że dopuścił się go, ponieważ popełnił jakieś przestępstwo. Do tej pory żył na uboczu, w obawie, że zostanie schwytany przez policję. Dżuma zupełnie zmieniła jego życie. Czas epidemii to nie moment na ściganie przestępców, wszystkie służby są zajęte przeciwdziałaniem rozprzestrzenianiu się choroby. W tym momencie Cottard odżywa, nie musi się już obawiać o swój los. Zaczyna prowadzić bardziej intensywne życie towarzyskie, ma dobry humor, ubiera się elegancko, odwiedza restauracje. Tarrou określa go jako (cytat 5). Dlaczego tak się dzieje? Mając coś na sumieniu Cottard czuł się wyobcowany ze społeczeństwa, ciążyło na nim piętno zbrodni, bał się schwytania przez policję. Z powodu wybuchu epidemii strach stał się udziałem wszystkich, a zwykłe zbrodnie przestały mieć znaczenie. Narrator tak pisze o Cottardzie: (cytat 6).

Strach, który przeżywał wcześniej sam, strach o własne życie, jest teraz udziałem wszystkich, stał się normą. Dlatego właśnie Cottard jest szczęśliwy. Oznaki zakończenia epidemii Cottard przyjmuje z wielkim niepokojem. Początkowo nie chce uwierzyć w to, że choroba się skończy. Gdy staje się to faktem, wariuje, zabarykadowuje się w swoim mieszkaniu i strzela do ludzi. Ostatecznie zostaje schwytany przez policję. Cottarda można uznać za człowieka, którego pokonała dżuma. Choć przeżył, został zwyciężony przez własny strach przed karą. Ojciec Paneloux to „wojujący jezuita”. Na kartach powieści obserwujemy jego przemianę. Początkowo jego stosunek do dżumy był bardzo radykalny, konserwatywny. W swoim pierwszym kazaniu, wygłoszonym w miesiąc po zarazie, udowadniał innym, że dżuma jest karą boską. Tłumaczył, że dżuma przyszła, aby przerwać zepsucie moralne mieszkańców Oranu. Jej dobrą stroną jest to, że oczyszcza z grzechu, i dlatego Orańczycy powinni „upaść przed nią na kolana”. Wypowiadał się przy tym ex catedra, tak, jakby problem dżumy jego nie dotyczył – odgradzał się od mieszkańców Oranu, mówiąc do nich „wy”. Ogromne wrażenie na ojcu Paneloux wywarła śmierć synka pana Othona. W obliczu cierpienia niewinnego dziecka jego wytłumaczenie dżumy przestało się sprawdzać. Paneloux zmienił się od tamtego czasu. Zaczął przygotowywać rozprawę pod tytułem „Czy kapłan może radzić się lekarza”, pewne swoje przemyślenia z nią związane chce wygłosić podczas kazania, na które zaprosił także doktora Rieux. Na drugim kazaniu ojca Paneloux nie było już tak dużo osób, kościół zapełnił się w trzech czwartych, jednak nie przeszkadzało to kaznodziei. Drugie kazanie ojca Paneloux znaczenie różniło się od pierwszego. Jezuita nie przedstawiał już dżumy jako kary za grzechy, ale raczej jako wyzwanie, w którym sprawdza się nasze człowieczeństwo. Zachęcał do walki z zarazą. Nie mówił już „wy”, ale „my” - nie oskarżał swoich słuchaczy o nic, ale utożsamiał się z nimi. Wkrótce po tych wydarzeniach Paneloux przeprowadził się – zamieszkał u starej gospodyni, na której zrobił złe wrażenie. Gdy zapadł na chorobę o dziwnych objawach (najprawdopodobniej była to dżuma), nie pozwolił kobiecie wezwać lekarza. Kiedy dostał się do szpitala, jego stan był już ciężki. Umarł szczęśliwy, spokojny, z krucyfiksem w ręku, a na jego karcie napisano „przypadek wątpliwy”.

Paneloux jest przykładem człowieka, który próbuje walczyć z dżumą na sposób duchowy. Dżuma zmieniła go wewnętrznie, zrozumiał, że jego dotychczasowa wiara była kaleka, niewystarczająca. Doświadczenie cierpienia zmieniło jego stosunek do świata. Jak już wcześniej wspomniałam, właściwym bohaterem jest całe społeczeństwo, a treścią zapisów w dużej mierze różnorodne reakcje i próby przystosowania się obywateli do okrutnych czasów zagłady. Sądzę, że gdyby autor poprzestał na zdychających szczurach, ropiejących ranach, dusznościach i gorączce, trudno było by przedstawić głębszy sens tej książki.

Dobrym zobrazowaniem zachowania społeczeństwa będzie obraz Arnolda Bocklina Dżuma. Wydaje się on znakomitym kontekstem do odczytania dżumy jako metafory zła i śmierci. Tak jak pisarz w powieści, tak malarz na płótnie daje abstrakcyjnej wartości zastępczą postać. Tam choroba - tu potwór i personifikacja śmierci. Genialne dzieło, które budzi w odbiorcy przerażenie i podziw. W tle - miasto. Trupy, cierpienie, opłakiwanie najbliższych. Tak jakby to było w Oranie. To właśnie to dzieło doskonale odzwierciedla postawy społeczeństwa, które jest głównym bohaterem. Przedstawione przeze mnie dzieło malarskie i znakomita powieść wydają się nawet stworzone przez jedną osobę - trudno jest dostrzec jakiekolwiek różnice.

Reasumując moją wypowiedź, należy zwrócić uwagę na kilka wniosków dotyczących motywu śmierci. Przede wszystkim wizerunek ten zmieniał się na przestrzeni wieków. W zależności od epoki zmiany te były dosyć widoczne. Średniowiecze – szkielet z kosą, romantyzm – samobójstwo, literatura współczesna – utożsamianie ze złem. Pragnę również zauważyć, że wraz ze zmianą postaci, stosunek ludzi również często się przeinaczał. Z początku była to fascynacja samą postacią i tym, co dzieje się po śmierci z duchem, jak i z ciałem. Później nieszczęśliwie zakochani (i nie tylko) traktowali ją, jako rodzaj ucieczki od problemów codziennego życia. Dzieła literackie XX wieku pokazały moim zdaniem trochę mieszane odczucia, co do śmierci. Być może było to spowodowane wydarzeniami, które miały miejsce w ubiegłym stuleciu. Sądzę jednak, że stosunek ludzi zależał od przyjętych postaw, ideologii i panującego światopoglądu. Te właśnie czynniki w dużej mierze decydowały o postawie człowieka wobec śmierci. Prezentując ten temat, doszłam do wniosku, iż śmierć będzie częściej kojarzona z końcem życia, aniżeli z początkiem życia wiecznego. Jednak świadomość finiszu naszego codziennego bytu bardziej przeraża nas samych i naszych bliskich. Rzadziej cieszymy się startem czegoś nowego, czego tak naprawdę nie jesteśmy pewni, czy osiągniemy.

strona:    1    2    3    4    5    6    7  





Bo życie kruche jest... Motyw cierpienia i śmierci na podstawie wybranych utworów literackich i dzieł sztuki

Ocena:
20/20
Teza: Bohaterowie literaccy często staja w obliczu śmierci i cierpienia. Zjawiska te są wielowymiarowe i często nieuniknione.

Ocena opisowa nauczyciela: Temat trudny. Bardzo dobrze przeprowadzona argumentacja broni tezę prezentacji. Ciekawe wnioski uzupełniają całość. Brawo!

Symbol jako sposób nazywania niewyrażalnego. Interpretując wybrane utwory literackie i dzieła malarskie, określ rolę symbolu w komunikacji artystycznej

Ocena:
20/20
Teza: Śmierć, szczególnie u twórców modernistycznych ma często znaczenie symboliczne, jest nośnikiem pewnych głębszych przemyśleń i przeżyć autora

Ocena opisowa nauczyciela: Autor w umiejętny sposób porusza się po świecie literatury i sztuki. Na uwagę zasługuje bogata bibliografia.

Różne sposoby ukazywania śmierci i umierania w literaturze i malarstwie renesansu oraz przełomu XIX i XX wieku

Ocena:
20/20
Teza: Motyw życia i śmierci towarzyszy ludzkości od początku jej istnienia poprzez wszystkie epoki literackie i artystyczne.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca dojrzała, bardzo przejrzysta. Kolejne argumenty przedstawione są logicznie. Dobre wprowadzenie do tematu i wnioski.

Motyw śmierci w literaturze i sztukach plastycznych. Omów zagadnienie, odwołując się do wybranych dzieł

Ocena:
20/20
Teza: W zależności od epoki historycznej, kultury, światopoglądu i głoszonych idei człowiek próbował oswajać śmierć, pojąć jej zagadkę.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca bardzo obszerna i szczegółowa. Temat wnikliwie zanalizowany.

Śmierć jako motyw w literaturze i sztuce. Przeanalizuj zagadnienie na wybranych przykładach

Ocena:
20/20
Teza: Artyści, próbując przybliżyć innym tajemnicę śmierci, przedstawiali w swoich dziełach własne wyobrażenia umierania i życia pośmiertnego.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca bogata w różne wizje śmierci. Rozbudowana bibliografia, płynna i poprawna wypowiedź. Ciekawe ilustracje.

Analizując wybrane utwory literackie, omów funkcje śmierci i zła w baśniach, bajkach i mitach

Ocena:
20/20
Teza: Zło i śmierć podstawowymi elementami baśniowego, bajkowego i mitycznego świata.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca w pełni realizuje temat. Ciekawe przykłady literatury podmiotowej, przemyślana kompozycja.

Danse macabre - motyw śmierci w literaturze i sztuce

Ocena:
20/20
Teza: Taniec śmierci odzwierciedla wszechobecność śmierci, która wszystkich ludzi traktuje tak samo.

Ocena opisowa nauczyciela: Motyw bardzo poprawnie opracowany. Zawiera zarówno literackie, jak i plastyczne przykłady. Dobra bibliografia i plan prezentacji.

Czekając na śmierć, czyli jak i w czym odnaleźć sens życia kiedy brak już nadziei. Rozwiń temat w oparciu o wybrane utwory z różnych epok

Ocena:
20/20
Teza: Autorzy każdej epoki przedstawiali ludzi oczekujących na śmierć, świadomych jej nieuchronnego nadejścia.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca zawiera wszelkie niezbędne argumenty. Poprawna konstrukcja, ciekawy tok myślenia.

Ars moriendi - wielcy bohaterowie literaccy wobec śmierci. Zaprezentuj ich postawy i autorskie sposoby kreacji analizując wybrane dzieła

Ocena:
20/20
Teza: Główne utwory związane z ars moriendi powstały w średniowieczu, jednak i w późniejszej literaturze możemy odnaleźć przykłady godnej śmierci.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca wykorzystuje dostępne argumenty. Poprawna stylistyka, logiczna spójność.

Przedstaw funkcjonowanie motywu śmierci w literaturze i sztuce średniowiecza i baroku

Ocena:
20/20
Teza: Charakterystyka obrazów śmierci w średniowieczu i barok

Ocena opisowa nauczyciela: Praca szczegółowa, zawiera wiele ciekawych przykładów z literatury i sztuki. Poprawna kompozycja, teza i wnioski.

Człowiek wobec śmierci w literaturze i sztuce. Przedstaw zagadnienia na wybranych przykładach

Ocena:
20/20
Teza: Artyści często wykorzystywali motyw śmierci, by ukazać swój stosunek do niej lub stosunek swego pokolenia.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca zawiera wiele interesujących przykładów. Poprawna bibliografia i plan.

Miłość i śmierć w wybranych utworach literackich i w sztuce

Ocena:
20/20
Teza: Miłość i śmierć w literaturze i kulturze – popularność omawianych motywów.

Ocena opisowa nauczyciela: Prezentacja w pełni realizuje temat. Ciekawe przykłady oraz wnioski.

Literackie i malarskie sposoby heroizacji śmierci bohatera. Omów problem na wybranych przykładach

Ocena:
20/20
Teza: Heroizacja śmierci bohaterów najczęściej służyła zachowaniu pamięci i oddaniu hołdu nieprzeciętnym jednostkom.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca ciekawa, oparta na przykładach z różnych epok literackich.

Przedstaw motyw poświęcenia życia w literaturze. Scharakteryzuj problem, analizując przykłady literackie z różnych epok

Ocena:
20/20
Teza: Ukazanie wyjątkowych postaci, które w imię szczytnej idei poświęciły własne życie.

Ocena opisowa nauczyciela: Temat ciekawie przedstawiony. Oparty na lekturach z różnych epok.

Wesela i pogrzeby w literaturze polskiej. Omów różnorodne ujęcia motywów, odwołując się do wybranych przykładów

Ocena:
20/20
Teza: Motyw wesela i pogrzebu w twórczości pisarzy polskich różnych epok.

Ocena opisowa nauczyciela: Prezentacja w pełni wyczerpuje temat - opisuje dwa wesela i dwie ceremonie pogrzebowe.

Przedstaw różne wyobrażenia ludzi dotyczące śmierci w oparciu o wybrane dzieła literackie

Ocena:
20/20
Teza: a) Uniwersalność i tajemniczość tematu śmierci widziana oczami twórców literatury.

Ocena opisowa nauczyciela: Prezentacja wnikliwie przedstawia wybrane utwory. Poprawny styl i kompozycja.

Motyw śmierci w literaturze i sztuce romantyzmu i Młodej Polski. Omów na wybranych przykładach.

Ocena:
20/20
Teza: Zaprezentowanie funkcjonowania motywu śmierci w literaturze i sztuce romantyzmu i Młodej Polski.

Ocena opisowa nauczyciela: Bogata bibliografia i szczegółowy plan prezentacji.

Przedstaw rolę motywu śmierci w wybranych utworach literackich

Ocena:
20/20
Teza: Pisarze i poeci w zależności od roli, jaką przypisywali motywowi śmierci opisywali różnorodne jej oblicza.

Ocena opisowa nauczyciela: Prezentacja przemyślana, pokazuje różnorodne wizje śmierci służące różnym celom autorskim.

In hora mortis. W jaki sposób poeci opisywali swoje przeżycia związane ze śmiercią ważnych dla nich osób?

Ocena:
20/20
Teza: Artyści przeżywając śmierć ważnych dla nich osób swoje refleksje przekazywali za pomocą języka poezji.

Ocena opisowa nauczyciela: Prezentacja w pełni realizuje temat. Mówi o poetyckich obrazach "godziny śmierci" w różnych epokach.

Wykorzystanie motywu śmierci w utworach literackich i malarskich XIX i XX wieku Omów, analizując wybrane dzieła

Ocena:
19/20
Teza: Literatura odbiega od przedstawiania śmierci wyłącznie w biologicznym wymiarze, nadając jej określony sens.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca logiczna, zawierająca bogatą literaturę podmiotową i przedmiotową. Wiele argumentów na udowodnienie tezy.

Motyw śmierci w literaturze i malarstwie. Omów na wybranych przykładach

Ocena:
19/20
Teza: Temat śmierci jest ciągle aktualny i fascynuje wielu artystów, dlatego też powstało mnóstwo dzieł poruszających tę kwestię.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca napisana dobrym stylem. W pełni realizuje temat.

Obraz śmierci w malarstwie i literaturze. Omów na wybranych przykładach

Ocena:
19/20
Teza: Myśl o śmierci towarzyszyła człowiekowi praktycznie od zawsze. Istnieją na to dowody w poezji, prozie, dramacie czy sztukach pięknych.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca napisana płynnym językiem. Ciekawe przykłady z malarstwa. Logiczna i przejrzysta kompozycja.

Motyw samobójstwa w literaturze. Przedstaw na wybranych przykładach pochodzących z różnych epok

Ocena:
19/20
Teza: W literaturze akt samobójstwa jest najczęściej potępiany i nie prowadzi do niczego pozytywnego.

Ocena opisowa nauczyciela: Temat zwięźle ukazany. Poszczególne argumenty sformułowane poprawnie. Jasne wnioski. Właściwy plan i bibliografia.

Śmierć i umieranie w literaturze dawnej oraz współczesnej. Omów na podstawie dwóch epok

Ocena:
19/20
Teza: Różnorodność sposobów ujęcia motywu śmierci i umierania jest ściśle uzależniona od okoliczności historycznych, światopoglądowych i epokowych.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca dojrzała, wnikliwie analizuje temat. Poprawnie dobrana literatura.

Motyw śmierci w literaturze. Dokonaj analizy wybranych utworów z różnych epok

Ocena:
19/20
Teza: Artyści, próbując przybliżyć innym tajemnicę śmierci przedstawiali w swoich dziełach własne wyobrażenia umierania i życia pośmiertnego.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca szeroko ukazuje motyw śmierci w literaturze. Szczegółowa bibliografia i plan pracy.

Przedstaw różne wyobrażenia ludzi dotyczące śmierci w oparciu o wybrane dzieła literackie

Ocena:
19/20
Teza: Przez wieki w literaturze śmierć przybierała różnorodne obrazy.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca na kilku przykładach pokazuje jak artyści przedstawiali śmierć. Poprawna bibliografia i język wypowiedzi.

Scharakteryzuj różne ujęcia motywu śmierci w literaturze i określ ich funkcje

Ocena:
19/20
Teza: Artyści odmiennie przedstawiali motyw śmierci w literaturze w zależności od funkcji jaką miał pełnić.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca pokazując różne ujęcia śmierci uwzględnia ich funkcję. Poprawny język, rozbudowana bibliografia i plan pracy.

Sposoby ukazywania bohaterskiej śmierci w literaturze. Scharakteryzuj je na podstawie wybranych utworów różnych epok literackich.

Ocena:
19/20
Teza: Mimo iż istota śmierci jest niezmienna, odmienne są sposoby prezentacji bohaterskiej śmierci w literaturze rożnych epok.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca poprawna, bogata bibliografia.

Sceny śmierci w literaturze. Porównaj i omów ich funkcje w wybranych dziełach

Ocena:
19/20
Teza: Aby „oswoić” śmierć poszczególni twórcy próbowali przedstawić różnorodne sceny śmierci.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca zawiera wszystkie niezbędne elementy. Poprawny plan pracy oraz bibliografia.

Obraz śmierci w sztuce średniowiecza. Omów na wybranych przykładach

Ocena:
19/20
Teza: Wyobrażenia śmierci w średniowieczu miały przede wszystkim charakter dydaktyczny – przypominały o kruchości ludzkiego żywota i zachowaniu pokory wobec Stwórcy.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca ciekawa, ukazuje różnorodność wizerunków śmierci. Poprawna bibliografia.

Motyw śmierci i czasów ostatecznych w literaturze, sztuce i muzyce. Omów, analizując wybrane przykłady

Ocena:
19/20
Teza: Motyw śmierć i czasów ostatecznych ukazywany jest na obraz i podobieństwo wyobrażeń ludzi żyjących w danej epoce.

Ocena opisowa nauczyciela: Zwięzła praca w pełni realizująca temat.

Topos śmierci heroicznej w literaturze. Przedstaw jego źródła i udowodnij jego popularność w epoce romantyzmu i literaturze współczesnej

Ocena:
19/20
Teza: Popularność motywu śmierci heroicznej w romantyzmie i czasach współczesnych.

Ocena opisowa nauczyciela: Prezentacja w pełni poprawna, właściwy dobór lektur i ciekawe wnioski.

Motyw miłości i śmierci. Przedstaw na wybranych przykładach literackich

Ocena:
18/20
Teza: Miłość i śmierć w literaturze to nierozerwalne uczucia.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca na odpowiednio dobranych przykładach literackich ilustruje postawioną tezę. Poprawna bibliografia.

Bohaterska śmierć w literaturze. Przedstaw na wybranych przykładach literackich

Ocena:
18/20
Teza: W romantyzmie twórcy ukazywali śmierć bohaterów w celu ukazania właściwej postawy patriotycznej, jednak sposoby przedstawiania zgonu bohatera były różne.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca poprawna, napisana dobrym językiem. Teza poprawnie uargumentowana.

Różne ujęcia śmierci w literaturze i sztuce. Omów na wybranych przykładach

Ocena:
18/20
Teza: Pomimo licznych prób ukazania śmierci w literaturze i sztuce wciąż pozostaje ona tajemnicą.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca poprawnie realizuje temat. Dobry język i styl wypowiedzi.

Samobójstwo jako temat utworów literackich różnych epok

Ocena:
18/20
Teza: Ucieczka przed realnym życiem, zagubienie w świecie wartości oraz niedojrzałość i nieodpowiedzialność jako źródła decyzji samobójczej wybranych bohaterów literackich.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca świetnie realizuje temat. Ciekawa kompozycja pracy.

Motyw umierania ukazany w literaturze. Omów na wybranych przykładach

Ocena:
18/20
Teza: W literaturze problem śmierci jest podejmowany niezwykle często.

Ocena opisowa nauczyciela: Poprawna i przejrzysta praca. Ciekawa prezentacja pps.

Śmierć w literaturze różnych epok

Ocena:
18/20
Teza: Śmierć to jeden z najczęściej pojawiających się motywów w literaturze.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca bardzo zwięzła. Poprawna forma wypowiedzi i przytoczone argumenty.

Człowiek wobec śmierci w poznanych utworach literackich różnych epok. Przedstaw na wybranych przykładach

Ocena:
18/20
Teza: Wizerunek śmierci zmieniał się w zależności od czasu, w którym poruszano ten temat.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca przeciętna. Dobra argumentacja. Poprawny język i styl wypowiedzi.

Motyw śmierci heroicznej w wybranych utworach

Ocena:
18/20
Teza: Literatura wskazuje bohaterów, którzy poświęcając swoje życie w dobrej sprawie, ukazali swe męstwo i odwagę.

Ocena opisowa nauczyciela: Prezentacja poprawna, analizuje podstawowe utwory dotyczące heroicznej śmierci.

Stosunek człowieka do śmierci. Przedstaw problem, opierając się na wybranych lekturach

Ocena:
17/20
Teza: Obraz śmierci w literaturze ukształtowany jest na obraz i podobieństwo ludzkich wyobrażeń danej epoki.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca poprawna i przejrzysta. Śmierć została przedstawiona wieloaspektowo, na przykładzie lektur z różnych epok.

Funkcje motywu śmierci w literaturze i sztuce. Przedstaw na podstawie wybranych utworów

Ocena:
17/20
Teza: Śmierć jest zjawiskiem ponadczasowym, które na przestrzeni epok literackich zmienia swój wizerunek.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca przeciętna. Poprawna bibliografia i plan wypowiedzi.

Wizerunek śmierci w utworach literackich i malarstwie. Zaprezentuj odwołując się do wybranych przykładów

Ocena:
17/20
Teza: We wszystkich epokach niemal każdy twórca podejmował temat śmierci.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca poprawna, a temat przedstawiony na wielu przykładach.

Miłość, samotność i śmierć w literaturze. Przedstaw temat, odwołując się do wybranych przykładów

Ocena:
17/20
Teza: Zróżnicowanie kreacji miłości, śmierci i samotności na przestrzeni wieków.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca przeciętna i tendencyjna. Poprawna bibliografia.