Pogotowie maturalne: Motywy literackie - Motyw zjaw, duchów, upiorów


Omów funkcjonowanie świata pozazmysłowego w wybranych utworach literackich różnych epok

<--1--> Tematem mojej pracy jest ukazanie funkcjonowania świata pozazmysłowego w wybranych utworach literackich różnych epok. Zdecydowałem się, że zinterpretuje i zanalizuje ten motyw na przykładzie dzieł powstałych w baroku, romantyzmie i Młodej Polsce. Są to: „Makbet” Williama Szekspira, „Dziady” Adama Mickiewicza, „Kordian” Juliusza Słowackiego i „Wesele” Stanisława Wyspiańskiego.

Chcę pokrótce wyjaśnić czym podyktowany był mój wybór. Otóż, przekonanie o istnieniu irracjonalnego świata, wzajemnym przenikaniu się rzeczywistości i sfery pozaziemskiej od zawsze stanowiły obiekt zainteresowania ludzkości. Wyobraźnia, będąca podstawowym narzędziem poznania świata duchów i zjaw, znosiła wszelkie podziały między światem nierzeczywistym i sferą realną. Dzięki czuciu, intuicji i wrażliwości możemy obcować z tym irracjonalnym, nierzeczywistym światem. Te „narzędzia poznania” pozwalają na kontakt z tajemniczymi siłami natury, z istotami niematerialnymi, z Bogiem, wreszcie z całym wszechświatem.

Pozwolą Państwo, że swoje rozważania rozpocznę od szekspirowskiego dramatu. „Makbet”. Jest to świetne studium psychologiczne człowieka opętanego żądzą władzy i bezustannie borykającego się z wyrzutami sumienia. Świat przedstawiony w tragedii przypomina upiorny majak senny, w którym roi się od zbrodni, wszystko ocieka krwią, a sceneria pogrążona jest w mrokach nocy. Światu temu nie są obce zjawy. Na pół widmowe, na pół rzeczywiste są wiedźmy objawiające Makbetowi tajemnicę jego przyszłości. Droga Makbeta od zamordowania Duncana do utraty tronu jest realizacją przepowiedni, a także obrazem tego, jak zmienia się osobowość głównego bohatera - z prawego i lojalnego rycerza staje się tyranem i mordercą. Grozę budzą nie tylko morderstwa, ale również okoliczności, w jakich są one popełniane. W „Makbecie” ludzie mordowani są nocą, wśród jęczącego wiatru i nadprzyrodzonych zjawisk. Makbet skazuje na śmierć Banka, Makdufa i syna Banka, a gdy dwóm ostatnim udaje się uciec, ginie żona Makdufa. W ślad za zbrodnią idą jednak koszmarne halucynacje, zjawy i przewidzenia. Mordując króla, Makbet „zabija sen”. Od tej pory nigdy nie zazna spokoju. Świat fantastyczny zaczyna ingerować w sumienie bohaterów. Widziadła zamordowanych oraz tajemnicze głosy wieszczą królowi nadchodzącą zgubę. Lady Makbet wydaje się, że ma ręce splamione krwią, a Makbetowi ukazuje się podczas uczty duch zamordowanego Banka<--2-->. W końcu Lady Makbet popełnia samobójstwo, a jej mąż zostaje zabity przez wracającego z wygnania Makdufa.

Zjawy, duchy, sny znalazły szczególne miejsce w dziełach romantycznych pisarzy. Świat irracjonalny obecny był niemal we wszystkich utworach tego okresu. Ponadto odgrywał w nich niezwykle ważną rolę, będąc areną, na której rozgrywały się najbardziej dramatyczne konflikty i zmagania romantycznych bohaterów. Jednym z podstawowych sposobów przedstawienia rzeczywistości pozaziemskiej było odwołanie się do ludowej wiary w związek istniejący pomiędzy światem żywych i światem duchów, do przekonania o oddziaływaniu natury na człowieka za pośrednictwem jej fantastycznych tworów.

Takie ujęcie odnajdujemy przede wszystkim w II części „Dziadów” Adama Mickiewicza. Szczególnie uwypuklony został w niej związek między światem żywych i sferą duchów. Rzeczywistości te są wzajemnie zależne: żywi potrzebni są zmarłym do pomocy przy wypełnianiu powinności mających duchom otworzyć drogę do nieba; zmarli z kolei udzielają ludziom biorącym udział w obrzędzie dziadów przestróg moralnych. Prezentacja różnych kategorii duchów pozwala ukazać, na czym naprawdę polega pełnia człowieczeństwa. Jedyną postacią, która narusza porządek dziadów i nie reaguje na zaklęcia Guślarza jest Gustaw – upiór pojawiający się pod koniec obrzędu dziadów. Jest on postacią z pogranicza obu światów – żyje w prawdzie w sensie biologicznym, ale jest „umarły dla świata”, bo zatopiony w miłości i przez nią zraniony.

Obok ludowego pojmowania świata w utworach romantyków dużą rolę odgrywa także zafascynowanie specyfiką snu. W III części „Dziadów” odnajdujemy widzenia senne, będące nieuświadomionymi wizjami, mające czasem charakter profetyczny, będące swoistą projekcją podświadomości, przeczuć, stanowiące pomost między rzeczywistością a światem nadrealnym. Mam tu na myśli między innymi sen księdza Piotra oraz sen Senatora. Romantyczny mistycyzm, przejawiający się przede wszystkim w „Widzeniu” księdza Piotra i „Wielkiej Improwizacji”, pozwala na ukazanie współzależności ziemskich i metafizycznych spraw człowieka. Zarówno Konrad, jak i ksiądz Piotr rozmawiają z Bogiem, kontaktują się ze sferą spirytualną poprzez wyobraźnię, przebłyski geniuszu, głęboką wiarę, zdolność do silnego uczucia oraz wrażliwość. Duma Konrada pcha go do bluźnierstwa, a tym samym do zguby. W krytycznym momencie obrazy Boga dopuszcza się jednak szatan<--3-->. Jego ingerencja okazała się punktem przełomowym w życiu bohatera III części „Dziadów”. Niecierpliwość złych mocy, które pobudzały jego pychę, stanęła na przeszkodzie, by całkowicie go pogrążyć.

W twórczości romantyków bardzo często spotykamy jeszcze jedną sferę pozarealnego świata, a mianowicie piekło. W „Kordianie” Juliusza Słowackiego szatan zdaje się być kreatorem rzeczywistości. W „Przygotowaniu” to właśnie diabły tworzą kolejnych przywódców powstania listopadowego, wpływając tym samym na rozwój wypadków. Takie ujęcie sugeruje i uwypukla krytyczny stosunek Słowackiego do dowódców zrywu narodowego z 1830 roku. W dramacie Słowackiego Mefistofeles doprowadza do obłąkania Kordiana, każąc mu samotnie walczyć o dobro narodu. Wskazuje mu tym samym drogę może i szlachetną, ale nieskuteczną, wiodącą donikąd. W tym upatruje Słowacki kolejnej przyczyny klęski powstania. Po raz drugi w dramacie podkreślona jest rola szatana jako inspiratora tragedii Polaków. Ponadto wprowadzenie na scenę postaci nierealnych stanowi typowe dla romantyzmu odejście od klasycznej zasady mimesis, polegającej na ukazywaniu świata przedstawionego w jednej, tylko realistycznej konwencji.

Świat irracjonalny możemy odnaleźć również w dziełach twórców Młodej Polski, czego przykładem jest „Wesele” Stanisława Wyspiańskiego. Akt II, w którym pojawiają się osoby dramatu, zbudowany jest w konwencji onirycznej. Należy go traktować w kategoriach dramatu wizyjno-symbolicznego, jest to bowiem specyficzny seans spirytystyczny wywołany interwencją Racheli i zaproszeniem Panny Młodej. Do końca nie wiadomo czy bohaterowie widzą swoje alter ego na jawie, czy podczas snu, ponieważ, zgodnie z wypowiedzią Chochoła, osoby dramatu charakteryzują słowa: „Co się w duszy komu gra, co kto w swoich widzi snach.” Poecie ukazuje się Czarny Rycerz - Zawisza Czarny - będący uosobieniem młodopolskich marzeń o sile, mocy. Kiedy jednak odsłania przyłbicę Poeta widzi tylko nicość i pustkę. Dziennikarzowi, przedstawicielowi konserwatywnych kół politycznych Galicji, ukazuje się Stańczyk, symbolizujący mądrość i przenikliwość polityczną. Pan Młody widzi widmo Hetmana Branickiego, który jest personifikacją sprzeciwu szlachty wobec niezawisłości narodu polskiego. Przed Dziadem staje Upiór - Jakub Szela przypominający o niedawnej krwawej rabacji chłopskiej w Galicji. Do Gospodarza natomiast przychodzi Wernyhora, by wręczyć mu złoty róg, symbol sprawy narodowej, która ma porwać Polaków do kolejnego powstania<--4-->. Postacie te nie tylko odzwierciedlają cechy narodu polskiego ale także symbolizują jego przeszłość, ze względu jednak na swój symboliczny charakter nie dają się jednoznacznie zinterpretować.

Podsumowując, uważam, że ranga zaprezentowanych przeze mnie utworów oraz ich twórców zmusza do wysunięcia istotnego wniosku. Otóż: duchy, zjawy, upiory - postacie przynależne do świata irracjonalnego, z którymi człowiek obcować może poprzez uczucie, wyobraźnię, wrażliwość, mają duży wpływ na ludzką rzeczywistość. Ingerują w ziemskie sprawy, prowokują dramatyczne sytuacje, stają się inspiracją zbrodni. Z drugiej jednak strony świat pozazmysłowy osądza ludzkie czyny, stając się nieraz czynnikiem wprowadzającym ład w zagmatwany porządek ludzkiego życia.

strona:    1    2    3    4  





Przedstaw przyczyny popularności motywów zjawy, duchów, upiorów w literaturze, malarstwie, filmie

Ocena:
20/20
Teza: Duchy i demony są obecne w kulturze pierwotnej każdych ludów. Nic dziwnego, że skorzystała z tych motywów sztuka, z jednej strony zainspirowana ponadnaturalnymi postaciami, z drugiej popularyzująca metafizyczne zjawiska i postacie.

Ocena opisowa nauczyciela: Ciekawa literatura podmiotu. Popularność motywu duchów dobrze uargumentowana. Płynny i dojrzały język.

Funkcjonowanie zjaw, duchów i upiorów w literaturze różnych epok

Ocena:
19/20
Teza: Różny sposób funkcjonowania świata istot metafizycznych w utworach literackich spowodowany jest odmiennymi funkcjami, jakie miał on za zadanie pełnić w literaturze.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca poprawna, ciekawa bibliografia, odpowiednio uargumentowana teza.

Obecność duchów i ich rola w utworach literackich różnych epok. Przedstaw problem, odwołując się do przykładów literatury polskiej i obcej

Ocena:
19/20
Teza: Literatura podejmuje zagadnienia wiążące się z tajemnicą świata, istnienia.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca w wyczerpujący sposób przedstawia występowanie duchów w literaturze polskiej i obcej. Na uwagę zasługuje płynny styl wypowiedzi i przejrzysty plan.

Motyw zjaw, duchów, snów i wizji w literaturze i jego funkcja w dziełach literackich

Ocena:
18/20
Teza: Motyw snów i wizji odgrywa niemałą rolę w literaturze polskiej i obcej. Rolą duchów, snów i wizji jest pokazywanie ludzkiej kondycji z odmiennej perspektywy, prognozowanie przemian społecznych, ostrzeganie przed groźnymi wariantami przyszłość.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca bogata, teza ciekawie uargumentowana. Wiele zwięźle zaprezentowanych literackich przykładów.

Zjawy, duchy, sny i wizje w literaturze. Na wybranych przykładach omów, jakie funkcje pełniły te zjawiska w dziełach literackich

Ocena:
18/20
Teza: Zjawiska ponadnaturalne pojawiają się we wszystkich epokach i występują w wielu gatunkach literackich. Były i są chętnie wykorzystywane ze względu na możliwość pełnienia różnorodnych funkcji.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca poprawna, temat poprowadzony bezbłędnie.

Duchy, mary i upiory w literaturze. Omów problem na wybranych przykładach

Ocena:
17/20
Teza: Poza tym co widzialne i odczuwalne zmysłami na świecie istnieje jeszcze druga rzeczywistość. Należą do niej duchy i upiory, chętnie opisywane przez autorów dzieł literackich różnych epok.

Ocena opisowa nauczyciela: Temat, choć ujęty schematycznie, został w pełni zrealizowany. Przykłady wyczerpująco wykorzystane.

Istoty i zjawiska nadprzyrodzone. Na wybranych przykładach omów funkcje, jakie pełnią w literaturze

Ocena:
17/20
Teza: Pisarze wykorzystują istnienie w ludzkiej świadomości istot i zjawisk fantastycznych. Czasem stanowią one jedynie symbole, a czasem też są równoprawnymi bohaterami utworów w zależności od funkcji jaką pełnią w utworze.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca zwięzła. Jasno postawiona teza, konsekwentnie przeprowadzone argumenty. Dobry język.

Omów funkcjonowanie świata pozazmysłowego w wybranych utworach literackich różnych epok

Ocena:
17/20
Teza: Przekonanie o istnieniu irracjonalnego świata, wzajemnym przenikaniu się rzeczywistości i sfery pozaziemskiej od zarania dziejów stanowiły obiekt zainteresowania ludzkości. Przedstawione w literaturze duchy, zjawy, upiory - postacie przynależne do

Ocena opisowa nauczyciela: Praca poprawna, jednak temat potraktowany powierzchownie. Logiczne przedstawienie funkcji świata pozazmysłowego w kolejnych epokach literackich. Prosty i czytelny język.