Pogotowie maturalne: Motywy literackie - Motyw bohatera romantycznego


Literacki portret bohatera romantycznego i kontynuacja jego wizerunku w późniejszych epokach literackich

<--1--> Epokę polskiego romantyzmu rozpoczyna wydanie Ballad i romansów Adama Mickiewicza w roku 1822. Jedną z ballad, Romantyczność otwierają słowa zaczerpnięte z Hamleta Szekspira: zdaje mi się, że widzę… gdzie? Przed oczami duszy mojej. Słowa te wskazują na fakt, że nadchodzący bohater romantyczny, to bohater który w swoim postępowaniu kierować się będzie czuciem i wiarą.

Pierwsze słowa, jakie się nasuwają w związku z typem literackim, jakim jest bohater romantyczny, to niepowtarzalność, niezwykłość, siła namiętności i uczucia, indywidualizm. Jest to postać zbuntowana, zmagająca się ze społeczeństwem, z Bogiem, ze sobą. Nieustannie walczy, powodowana pasją tworzenia nowego. Sprzeciwia się społecznej niesprawiedliwości, tkwiącemu w ludziach złu, obojętności świata i jego sztywnym konwenansom. Bohater romantyczny jest wrażliwy (często przewrażliwiony), idealistyczny, marzycielski, skłonny do bezinteresownych poświęceń. Dla wielkiej idei jest w stanie poświęcić wszystko, nawet osobiste szczęście. Często też bywa samotny, wyobcowany, niezrozumiany i nieakceptowany przez większość. Czasem sam trzyma się na uboczu, zmagając się z wielką namiętnością lub poczuciem winy.

Pierwszym utworem w którym ukazany został bohater romantyczny to IV część Dziadów, określanych mianem wileńsko-kowieńskich. Głównym bohaterem IV cz. Dziadów jest Pustelnik-Gustaw. Bohater wybitnie romantyczny. Jedną z jego podstawowych cech jest tajemniczość – pojawia się niespodzianie w domu Księdza, a jego wygląd i zachowanie budzą niepokój. Nieproszony gość to postać o niejasnej tożsamości, nie wiadomo czy to istota żywa, czy zjawa, duch zmarłego człowieka. Jego postać budzi lęk u dzieci, które nazywają go potworem. Wszystkie jego wypowiedzi, dotyczące tożsamości i celu przybycia do domu Księdza, są początkowo niejasne. Pustelnik bardzo tajemniczo wyraża się o swojej wędrówce. Początkowo zachowuje się jak żywy człowiek, zdradza jednak cechy obłąkanego. Cierpienie z powodu nieszczęśliwej miłości, to główna udręka bohatera. Pod wpływem wspomnień, które wywołały znalezione w szafie książki zbójeckie (Cierpienia młodego Wertera Goethego, Nowa Heloiza i Julia Rousseau) Gustaw wpada w uniesienie i próbuje zadać sobie śmiertelny cios sztyletem, co oczywiście nie przynosi skutku. Wyraźną oznaką obłędu jest tu również traktowanie gałęzi jodły jako swego przyjaciela. Szaleństwo Gustawa jest więc jedną z cech charakterystycznych dla bohatera romantycznego. Bohater czuje się związany z Werterem Goethego<--2-->. Wielka, jedyna i niespełniona miłość do kobiety, która - zgodnie z koncepcją dusz bliźniaczych – była mu przeznaczona. Gustaw jednak uważa romantyczną miłość, za silniejszą od śmierci, za najwyższą wartość. Z Werterem łączy go również postrzeganie świata przez filtr literatury i marzeń, co doprowadziło go do osobistej klęski i marzeń.

Z wielka, nieszczęśliwą miłością wiążą się także inne cechy bohatera romantycznego.
Samotność i wyobcowanie… uczucie, którym darzył przeznaczoną mu kobietę, sprawiło , że odsunął się od ludzi. Miłosne niepowodzenia sprawiły, że wszyscy go unikają. Gustaw jest indywidualistą, gardzącym tym, co powszechne. Buntownik wobec społeczeństwa i panujących w nim konwencji, które sprawiły, że on i jego ukochana zostali rozdzieleni. Wyjątkowy jest fakt, że siła jego uczuć przetrwała nawet po śmierci, przekracza wszelkie ludzkie miary.

Ważnym elementem biografii bohatera romantycznego jest samobójstwo – Gustaw pozbawiony ukochanej osoby, sensu swego życia, „zabija sam siebie”, chcąc uciec od cierpienia. Samobójcza śmierć, nie może być jednak wyzwoleniem od doczesnych trosk. Ludowa sprawiedliwość sprawia, że dusza samobójcy musi odpokutować swój grzech ciężki, co roku w Dzień Zaduszny, przeżywając wszystkie cierpienia od nowa.

Gustaw własnym istnieniem i zachowaniem potwierdza romantyczne przekonanie o istnieniu świata nadprzyrodzonego, którego po samobójczej śmierci stał się częścią.
Bohater zarówno w ziemskim życiu, jak i w czasie pośmiertnej pokuty, kieruje się w swym życiu przede wszystkim „czuciem i wiarą”.

Pragnę teraz przejść do postaci Konrada. Konrad to główny bohater III części Dziadów. Jest to postać niezwykle zagadkowa. Na początku dramatu pojawia się jako anonimowy Więzień, by pod koniec sceny przeżyć wewnętrzną przemianę, z Gustawa w Konrada.
Frejend, towarzysz celi, określa go jako ponurego poetę, który jak Cygan przepowiada przyszłość. Bohater trzyma się nieco z boku, nie bierze udziały w ożywionej dyskusji przyjaciół. Jest wyobcowany, nie potrafi nawiązać głębszego kontaktu z ludźmi, jest przede wszystkim wielkim samotnikiem. Odzywa się dopiero, gdy bierze w obronę imię matki Boskiej.
Charakter bohatera ujawnia się najpełniej w dwóch scenach: Małej i Wielkiej Improwizacji.
Konrad, w porywie wieszczego natchnienia, mówi tu o sobie jako o poecie i proroku. Już w zakończeniu II sceny ujawniają się jego główne cechy: duma i pycha, które osiągną swoje apogeum w Wielkiej Improwizacji<--3-->.

Wielka Improwizacja. Już na wstępie Konrad przedstawia się jako wielki samotnik i poeta, którego żaden człowiek zrozumieć nie jest w stanie. Dlatego też wszystkie swoje słowa kieruje do Boga. Jako poeta uważa się za równego Mu twórcę. Wola, wyobraźnia i niezwykły talent dają Konradowi poczucie boskiej mocy. Dumny i pyszny wieszcz pogardza wszystkimi wybitnymi ludźmi, którzy żyli przed nim, zarówno poetami, mędrcami i prorokami. Uznaje się też za człowieka uprawnionego do utożsamienia się z narodem i stania się jego przywódcą. Pewny swej siły oskarża Boga o niesprawiedliwość i obojętność wobec cierpiącego narodu. Poeta pragnie potwierdzenia przez Boga swej potęgi i udzielenia mu przez Stwórcę władzy nad ludźmi.
Konrad jest reprezentantem romantycznego prometeizmu. Wyrazem prometejskiej postawy są obie Improwizacje, a zwłaszcza Wielka. Bohater daje wyraz swej miłości do narodu polskiego i chęć uszczęśliwienia rodaków. Podobnie jak mityczny Prometeusz, Konrad buntuje się przeciw Bogu w imię szczęścia ludzkości, przede wszystkim jednak szczęścia własnego narodu. Romantycznego buntownika, podobnie jak greckiego boga, cechuje gotowość do poniesienia największych nawet ofiar w imię szczęścia ludzkości. Wg Konrada, jego cierpienia nie są tylko osobistym doświadczeniem, ale maja wymiar metafizyczny, wynikają z jego szczególnej roli w historii własnego narodu: Ja i ojczyzna to jedno/ Nazywam się Milijon – bo za miliony / Kocham i cierpię katusze.

W rzeczywistości jednak, pragnie on wyzwolić Polaków i uszczęśliwić całą ludzkość nie na drodze ofiary i odkupienia grzechów, ale poprzez zapanowanie nad nimi. Bohater kieruje się przede wszystkim pychą, co sprawia, że jego bunt bliższy jest postawie Szatana niż Prometeusza.

Swoje poszukiwania kontynuacji wizerunku bohatera romantycznego w późniejszych epokach, pragnę zacząć od Glorii Victis E. Orzeszkowej. Z tej krótkiej noweli, która jest rodzajem hołdu złożonego przez pisarkę powstańcom, którzy zginęli walcząc o niepodległość ojczyzny, wyłaniają się dwie postacie o cechach romantycznych.

Pierwszą jest Maryś Tarłowski, któremu można nadać miano pozytywistycznego romantyka. Ten zaledwie dwudziestoletni chłopiec, nazywamy w obozie małym Tarłowskim wyróżniał się spośród powstańców innych delikatnością i nieśmiałością. Miał on wyjątkowo subtelne, niemal dziewczęce rysy twarzy, a także kolor i oprawę oczu. Z natury łagodny, był niepozorny, a przy tym wątłego zdrowia<--4-->. Mimo iż był słabszy fizycznie od innych powstańców, dzielnie walczył z wrogiem, wykazując się męstwem i nieustępliwością. Powstanie wyzwoliło w nim nowe siły. To właśnie on uratował życie samemu Romualdowi Trauguttowi.

Bardzo kochał swoją siostrę, Anielkę. Maryś to bohater tragiczny. Wykształcony na naukowca, musiał wszystko w jednej chwili porzucić i ruszyć do walki o ojczyznę, miał poczucie obowiązku, powinności wobec niej. Zginął śmiercią męczeńską, dosłownie rozerwany na pikach wrogów. Z tego obrazu wyłania się bohater romantyczny, delikatny, uczuciowy, związany z naturą, i oddany ojczyźnie.

Drugą z kolei postacią jest Romuald Traugutt. To postać historyczna, w opisanych wydarzeniach był dowódcą jednego z oddziałów powstańczych, działających na Polesiu. Jego postać została poddana mitologizacji. Porównany został do Leonidasa, sławnego króla Sparty. Wskazuje to na jego męstwo, bohaterstwo i patriotyzm, gotowość oddania życia dla dobra ojczyzny. Przyrównanie do Leonidasa karze zwrócić uwagę na jeszcze jedną cechę Traugutta: tragizm postaci. Nie ma pewności czy ofiara jego żołnierzy pomoże w walce narodowowyzwoleńczej. Sytuacja powstańców było bowiem ciężka.

Romuald Traugutt porównany jest również do Jezusa. Tak jak Jezus, wziął na swoje barki krzyż narodu swego i do ostatnich chwil walczył z zaborcą. To on sam według przykazania Pana opuścił swoją żonę i dzieci, dostatek i spokój, byleby tylko odzyskać utraconą wolność. Zostawił najbliższą rodzinę i całym sobą walczył o lepsze jutro.

Kolejną postacią, którą chciałbym przedstawić, jest Stanisław Wokulski, bohater powieści Bolesława Prusa Lalka.

Wokulskiego można również określić mianem pozytywistycznego romantyka. Jako pozytywista, interesował się nauką, prowadził sklep, działał charytatywnie, wierny pozyty stycznym postulatom pracy u podstaw i pracy organicznej. Jaki jest Wokulski jako romantyk? Bohater w młodości brał udział w powstaniu styczniowym, poświęcając się patriotycznej walce o wolność i niepodległość. Za swą miłość do ojczyzny cierpi później na zesłaniu. Na uwagę zasługuje również fakt, że pochodził z rodziny szlacheckiej.

Wokulski cierpiał również z powodu romantycznej, nieszczęśliwej i nieodwzajemnionej miłości do Izabeli Łęckiej, która była motorem jego działań. Bohater idealizował obiekt swoich uczuć, do tego stopnia iż nie wyobrażał sobie życia bez niej. Charakterystyczne dla jego romantycznej osobowości jest również to, że był samotnikiem i cierpiał samotnie<--5-->. Jest on człowiekiem skłonnym do depresji, stanów apatycznych i melancholijnych, niezwykle uczuciowy, zdolny do głębokich przemyśleń, rozpamiętywania setki razy tej samej sytuacji, wspominania każdego gestu, uśmiechu czy słowa ukochanej.
Można domniemać, że to uczucie doprowadziło do jego samobójczej śmierci.

Kolejnym utworem, gdzie znaleźć możemy romantycznego bohatera, jest Warszawianka Stanisława Wyspiańskiego. Warszawianka to utwór dramatyczny należący do długiego szeregu dzieł, zrodzonych z refleksji nad przebiegiem i upadkiem powstania listopadowego.

Akcja utworu toczy się w roku 1831, 25-ego lutego, w trzecim dniu bitwy pod Grochowem w dworku na przedmieściu Grochowa. W dworku zgromadziło się dowództwo sił armii polskiej.
Podczas gdy wewnątrz budynku trwają ożywione debaty generalskie, spoza sceny , spoza ścian zamykających świetny sztab, przychodzi żołnierz Wiarus. Wraca wprost z pola bitwy rozstrzygającej o losie powstania, z obszaru skąd wciąż dochodzi huk dział. Reprezentuje on wszystkich wypełniających swój żołnierski obowiązek aż do samego kresu życia. Przychodzi z ostatnim meldunkiem o złożonej przez całą dywizję krwawej ofierze śmierci, i sam tę ofiarę uosabiający. Wiarus przychodzi ze świata ofiary i obowiązku, a przynosi wieść o hekatombie tysięcy takich jak on, ale również takich jak wybraniec Marii czy gen. Żymirski. Żołnierze ci to heroiczni walczący o wolność bohaterowie, którzy dla wiernej służby sprawie niepodległości narodu składają w ofierze swoje życie.

Ostatnią postacią, którą chciałbym przedstawić jest Feluś Czartkowski z powieści Kordian i cham L. Kruczkowskiego.

Powieść Leona Kruczkowskiego Kordian i cham, której treść opiera się głownie na pamiętniku Kazimierza Deczyńskiego, syna polskiego chłopa, jest powieścią o losach chłopów w epoce Królestwa Kongresowego, w dobie poprzedzającej bezpośrednio wybuch powstania listopadowego . Jednakże, utwór ten zawiera w sobie tzw. motyw „Kordiana”
Wszyscy pamiętamy jak Kordian Juliusza Słowackiego trzymając straż przed sypialnią cara, nie może dokonać planowanego zabójstwa z uwagi na „przeszkody”, jakie stawiają mu fantastyczne widziadła (Strach i Imaginacja). Ta sytuacja dała podstawę Kruczkowskiemu do wysnucia wątku Felusia Czartkowskiego, będącego niejako w podobnej sytuacji.

Feluś Czartkowski to młodzieniec ze szlacheckiej rodziny, syn dzierżawcy i wójta w Brodni. Feluś jest uczniem Szkoły Podchorążych w Warszawie w stopniu sierżanta piechoty liniowej<--6-->.
Na czas koronacji cara Rosji Mikołaja I w 1829 r., zostaje odesłany do pułku, gdzie oczekuje awansu na podporucznika. W warszawskiej kawiarni Feluś opowiada kolegom swój dziwny sen, w którym stał na warcie przed komnatą cara, a tajemniczy nieznajomy, przypominający wyglądem Juliusza Słowackiego, zwracając się do niego imieniem Kordian, namawiał go do zabicia tyrana narodu polskiego.

Feluś nie otrzymuje jednak awansu, gdyż wielki książę Konstanty uznaje go za zbyt młodego, w wyniku czego Feluś przystępuje do spisku młodych podchorążych. Feluś to człowiek ambitny, który buntuje się wobec takiemu rozwojowi wypadków. Ujawnia się tu jego niedojrzałość. Jednakże, Felusiowi nie są obce sprawy natury ogólniejszej. Warto przytoczyć tu sytuacje gdy trawiony bezsennością rozmyśla „cóż to jest właściwie ten naród?, sprawa narodu nie jest mu obca. Trzeba jednak przyznać, że postać Felusia nie wytrzymuje porównania z postacią Kordiana, pełną tragicznych sprzeczności, które wyrażają jednak jego zaangażowanie się w walkę o wolność narodu. W powieści zawarta jest aluzja do III części Dziadów . Feluś miał miejsce przy stole oznaczone numerem 45, a w Dziadach Mickiewicza ukazana jest zapowiedz przyjścia tajemniczego wybawcy imieniem 40 i 4. Ta zbieżność numerów oznacza, że Feluś (szlachta) nie dorósł do pełnienia przywódczej roli w narodzie.

Podsumowując mogę powiedzieć, że wizerunek bohatera romantycznego na przestrzeni lat zbytnio się nie zmienił. Bohater romantyczny to bohater, który walczy o wolność swego zniewolonego narodu, służy ojczyźnie, jest bezinteresowny i altruistyczny. Charakteryzuje go również nieszczęśliwa miłość, osamotnienie, tajemniczość oraz bardzo bogate życie wewnętrzne, które stanowiło istotę romantycznej jednostki.

strona:    1    2    3    4    5    6  





Literacki portret bohatera romantycznego i kontynuacja jego wizerunku w późniejszych epokach literackich

Ocena:
19/20
Teza: Cechy bohatera romantycznego pozostają niezmienne, niezależnie od epoki literackiej.

Ocena opisowa nauczyciela: Prezentacja poprawna, rozbudowane argumenty, odwołania do różnych przykładów literackich. Można rozbudować trochę wnioski.

Bohater romantycznych dramatów. Przedstaw sposoby kreowania go w wybranych utworach romantycznych

Ocena:
17/20
Teza: Prezentacja sylwetek bohaterów romantycznych w znanych polskich utworach. Próba odnalezienia odniesień w późniejszych okresach literackich.

Ocena opisowa nauczyciela: Prezentacja dobra, choć nie wyczerpuje do końca tematu. Można dopracować argumenty i poszerzyć wnioski. Zwięzły ramowy plan wypowiedzi.

Metamorfozy bohatera romantycznego

Ocena:
17/20
Teza: Charakterystyka bohaterów romantycznych. Próba poznania przyczyn ich przemian.

Ocena opisowa nauczyciela: Prezentacja bogato uargumentowana, mocne poszczególne części, jednak jako całość nie zachwyca. Można dopracować wstęp i wnioski.