Pogotowie maturalne: Motywy literackie - Komiks


Komiks przejawem kultury masowej. Przedstaw na wybranych przykładach

<--1--> Moja wypowiedź dotyczyć będzie wartości prezentowanych przez komiksy, wytworzone w ramach zjawiska kultury masowej lub inaczej popkultury. Na początku przedstawię cechy kultury masowej i temu, w jaki sposób kształtuje przekaz. Następnie przytoczę kilka przykładów bohaterów i serii komiksowych związanych z tą kulturą.

Rozpocznę definicją kultury masowej pochodzącą ze słownika PWN, gdyż najtrafniej oddaje ona istotę tego zagadnienia: „Kultura masowa to kultura oparta na funkcjonowaniu środków masowej informacji, przeznaczona dla rozproszonej, licznej i zróżnicowanej publiczności”. Tak, więc wykorzystuje ona takie środki jak min. telewizja, prasa, radio i w dzisiejszych czasach Internet. Ponieważ jest ona kierowana do niezwykle dużej grupy odbiorców musi operować treściami i symbolami ogólnie znanymi. Głównym przeznaczeniem różnych form i produktów kultury masowej jest przede wszystkim zysk wynikający z dużego nakładu sprzedaży. Wszystkie te czynniki doprowadziły do sytuacji, w której kultura jest towarem, a jej twórcy, jeśli chcą zaistnieć muszą dostosować się do gustów odbiorców i tym samym często zostają zmuszeni do utkwienia wewnątrz mechanizmów kultury masowej. Muszą tworzyć produkty i przekazywać treści, na które jest zapotrzebowanie. Zazwyczaj takie przekazy za względu na zunifikowaną grupę docelową są bardzo sugestywne i opierają się na podstawowych skojarzeniach lub też przekazach, które nie wymagają od odbiorców intelektualnego wysiłku. Produkt ten ma zachęcać nie do odbioru, ale konsumpcji. Kultura masowa i jej utylitarny charakter doprowadziły do wytworzenia szeregu prostych uniwersalnych mitów bohaterów, jak i sytuacji przez nich zaaranżowanych. Sytuacje te mają być proste do rozpoznania przez odbiorców i łatwo przyswajalne, jednak tym samym redukują one indywidualność naszych wyobrażeń jako odbiorców. Najłatwiej dostrzec podobne przykłady w dzisiejszych reklamach i filmach lansowanych przez kulturę masową. Widzimy wszechobecny kult młodości, witalności i piękna fizycznego. Wygląd zewnętrzny jest prezentowany w dzisiejszych czasach jako wartość nadrzędna, do której powinniśmy dążyć i która określa nasze relacje z innymi ludźmi. Serwisy informacyjne zalewają nas informacjami o drastycznych wydarzeniach i krwawych konfliktach w innych państwach. Wszystko to znajduje odzwierciedlenie w filmach sensacyjnych, w których od dawna modna jest postać silnego, muskularnego mężczyzny, który z nadludzką siłą potrafi się przeciwstawić niebezpieczeństwom stosując oczywiście siłę i brutalność, które znajdują powierzchowne uzasadnienie w tym, iż to bohater reprezentuje dobro, a jego przeciwnicy zło<--2-->. Tego typu bohaterowie mnożyli się i wciąż będą się pojawiać gdyż zapełniają rynek popkultury, na którym zawsze jest dla nich miejsce. Powstają nowe historie tworzone według tych samych schematów, w których wymieniane zostają imiona bohaterów i wydarzenia, w jakich biorą udział, jednak sens przekazu pozostaje niezmienny. Przemoc jako podstawowa metoda działania. Jest to tylko jeden z najbardziej znamiennych bohaterów wytworzonych w ramach popkultury. Przemoc zawsze łatwo sprzedać tak samo jak wizerunki zmysłowych kobiet czy mężczyzn. Jednak gdzie jest miejsce komiksu w tej kulturze?

Aby odpowiedzieć na to pytanie chciałbym przedstawić krótka historię tego gatunku. Terminu komiks pochodzącego od angielskiego „comic strip” zaczęto używać na początku XX wieku, chociaż historia jego kształtowania jest znacznie dłuższa. Na początku wiązało się ono przede wszystkim z krótkimi, kilkuobrazkowymi humorystycznymi rysunkami drukowanymi w prasie, a później w magazynach. Tak, więc widzimy, że u początków powstania tego gatunku, komiks związany był z jednym z podstawowych środków masowego przekazu, czyli z prasą. Został on od początku wciągnięty w maszynę pomnażania zysku, której stał się elementem. Musiał się podporządkować redaktorom, a jego rola sprowadzała się do zwiększania nakładu sprzedawanej prasy. Jerzy Szyłak krytyk filmowy i scenarzysta komiksowy zauważa, że u początków powstania komiks nie był traktowany jako sztuka niska czy też brukowa. Cieszył się powodzeniem i popularnością ze strony czytelników, których liczba rosła. Z czasem zaczynają się pojawiać historie komiksowe przejmujące gatunki zarezerwowane wcześniej dla literatury takie np. jak historie awanturnicze, historyczne czy też miłosne. Dochodzi do popularyzacji wielkich dzieł literatury poprzez komiks, co wzbudziło wyraźny i uzasadniony sprzeciw ze strony krytyki.

Pierwszym przykładem, który chciałbym przytoczyć będą komiksy z amerykańskiej serii Classics Illustrated wydawnictwa Gilberton, które pojawiały się od roku 1941 aż do 1971. Obejmowały one przekłady takich dzieł literatury jak np. Zbrodnia i Kara Dostojewskiego lub też Hamleta Williama Shekaspeara. Pragnienie popularyzacji tych dzieł, choć godne pochwały nie znalazły odbicia w poziomie realizacji. Kolejne kadry komiksu z plastycznego punktu widzenia nawiązywały do estetyki akademickiej starając się ją naśladować. Jednak owa estetyka była już w tamtych czasach mało atrakcyjna dla odbiorców, a ponadto komiks odtwarzał ją w sposób czasami nieudolny, co z faktem prezentacji np<--3-->. głębokich scen monologów z Hamleta mogło wywołać efekt wręcz komiczny. W sferze treści utwory posługiwały się bezpośrednimi przytoczeniami części dialogów pochodzących z literackiego pierwowzoru, które uznane zostały przez autora za najważniejsze. W istocie całość przekazu komiksowego przekładu traciła wiele ważnych znaczeń zawartych w pełnym tekście utworu i tym samym pozostawiała przed odbiorcę spłaszczoną historyjkę obrazkową pozbawioną treści intelektualnych i filozoficznych. Tak, więc w ręce odbiorców trafiały obrazkowe historyjki niemające nic wspólnego z głębią dzieła literackiego ani niecharakteryzujące się odpowiednim poziomem plastycznym. Seria ta będąca produktem kultury masowej jest przykładem prymitywizmu, schematyzmu i nieprawdopodobnego infantylizmu komiksów. Mimo to zredukowanie przekazu doprowadziło do dużej popularności serii, o czym świadczy długi okres czasu na przestrzeni, którego seria ta była drukowana. Spełniła ona, zatem swoje podstawowe zadanie jako produkt kultury masowej, czyli przynoszenie jak największego zysku wydawnictwu.

Kolejnym przykładem, który chciałbym przytoczyć są komiksy amerykańskiego wydawnictwa EC Comic lub rozwijając skrót Educational Comics wydawane od połowy lat pięćdziesiątych. Nazwa ta świadczy o makabrycznym poczuciu humory założycieli tego wydawnictwa gdyż komiksy z tej serii pragnę przytoczyć jako przykład nieuzasadnionego przekraczania wszelkich granic etycznych i moralnych i niespotykanej nigdzie indziej brutalności prezentowanej przez twórców. Produkty tej serii opierały na wykorzystywaniu różnych wytartych schematów takich jak np. zemsta na niewiernej żonie jako pretekst do ukazywania na kolejnych stronach komiksu brutalnych scen mordu z użyciem najbardziej wymyślnych metod. Ponadto komiksy te utrzymywane były w konwencji realistycznej, rysowane z niezwykła dbałością o szczegóły i kadrowane w taki sposób, aby odbiorca nie musiał w żaden sposób wysilać wyobraźni. Każde wydarzenie było dokładnie rejestrowane przez rysownika i oddawane bezpośrednio na kartce papieru. Już na jednej z okładek, która później stała się dowodem w sprawie oskarżenia wydawnictwa widzimy mężczyznę trzymającego w jednej ręce siekierę, a w drugiej ucięta kobiecą głowę. Aby nie było wątpliwości w rogu widzimy nogi leżącej na ziemi zamordowanej kobiety. Seria ta stała się niezwykle popularna i doprowadziła do szeregu manifestacji przeciw wydawnictwu. Wiele agresywnych zachowań zaczęto tłumaczyć wcześniejszą stycznością z komiksami tej serii<--4-->. Do głosów protestu dołączyli psychologowie, co w końcu doprowadziło do powołania Kongresu komisji w celu zbadania szkodliwości wpływu komiksów wydawnictwa EC Comics na odbiorców. Żaden z twórców ani wydawców nie został skazany jednak proces doprowadził do stworzenia Kodeksu Komiksowego, do którego zasad wydawnictwa musiały zacząć się stosować. Jest to wyjątkowo drastyczny i skrajny przykład lansowania przez komiks przemocy w formie zupełnie bezpośredniej i żywo oddziałującej na masowego odbiorcę. Wytworzone przez kulturę masową metody utylitaryzmu przekazu objawiły się w postaci szkodliwej i niebezpiecznej dla społeczeństwa w celu zaszokowania i zysku ze sprzedaży. Również w tym wypadku seria spełniła swoje zadanie.

Ostatnim przykładem, który chciałbym przytoczyć jest postać Supermana stworzona przez Jerriego Siegiela i Joe’a Shustera w 1938 roku. Oczywiście komiksy z tej serii rysowane przez różnych artystów wraz z coraz to nowymi scenariuszami opartymi na podobnych schematach wydawane są do dzisiaj. Superman zamieszkuje fikcyjne miasto Metropolis, ukrywając swą niezwykłość i na co dzień występując jako Clark Kent, reporter dziennika „Daily Planet”. Gdy potrzebna jest pomoc Supermana, Clark zrzuca ubranie i w obcisłym kostiumie z wielką literą „S” na piersi wyrusza do akcji. Aby mógł wypełniać swoje niebezpieczne zadanie autorzy wyposażyli go w szereg zdolności niedostępnych zwykłemu śmiertelnikowi takie jak niezwykła siła, umiejętność latania z prędkością światła, widzenia poprzez ściany czy rejestrowania niesłyszalnych dla człowieka dźwięków. Oczywiście niezależnie od twórców Superman zawsze prezentowany był jako piękny wysoki, muskularny mężczyzna, którego wygląd stawał się bardziej atrakcyjny ilekroć przywdziewał swe obcisłe trykoty. Natomiast przy jego boku zawsze znajdowała się jego piękna ukochana Lois Lane zupełnie nie świadoma jego drugiego wcielenia. Jest to bohater doskonale prezentujący postać stworzoną według nietzscheańskiego schematu jednostki wybitnej i ponadprzeciętnej. Zwalcza on ogólnie pojęte zło posługują się tą samą brutalną siłą, którą został przez twórców hojnie obdarzony. Przemoc, zewnętrzne piękno bohaterów i schemat przygód, który przez lata przynosi zysk twórcom rozrósł się w kulturze masowej do ogólnie rozpoznawalnego symbolu. Nieważne czy ktoś jest fanem i czy kiedykolwiek czytał komiks z Supermanem, ale i tak bezbłędnie rozpozna znaczenie litery „S” na koszulce. I w ten sposób niezwykła popularność tej postaci przeniesiona została z sukcesem na ekrany kin pomnażając zyski twórców<--5-->. Oczywiście postać Supermana jest protoplastą wszystkich późniejszych super-bohaterów dzisiejszych czasów takich jak Spiker-Man czy cały panteon bohaterów-mutantów serii X-Men, która nie tak dawno gościła na ekranach naszych kin. Mamy, więc kolejny przykład wpływu kultury masowej i wypracowanych przez nią wzorców postaci i zachowań sprzedawanych odbiorcom od długiego czasu i wciąż przynoszącym zysk. Komiks jest jednym z jej narzędzi tak samo jak film czy prasa i potraf kształtować świadomość odbiorców bez ich całkowitej wiedzy i akceptacji.

Pod koniec chciałbym wspomnieć również o sytuacji komiksu w czasach dzisiejszych. Łatwo zauważyć, że nie ma on już tak silnego wpływu na masowego odbiorcę jak niegdyś. Przekazy audio-wizualne powoli wypierają również i tę formę przekazu opierającą się mimo wszystko na słowie pisanym i statycznym obrazie. Dzięki temu jesteśmy świadkami powstawania komiksów ambitnych, za które odpowiedzialni są często wykształceni artyści i literaci wybierający świadomie tę formę przekazu. W sferze treści na plan pierwszy wysuwają się problemy wcześniej przez ten gatunek nieporuszone. Warstwa plastyczna zaczyna być tworzona przy użyciu środków wcześniej niespotykanych w komiksie takich jak farby olejne czy węgiel. Wspomnieć można „Maus’a” autorstwa artysty Arta Spiegelmana, będącego niezwykłą autobiograficzną książką opisującą historie Żydów i w szczególności ojca autora podczas drugiej wojny światowej. Świat realistyczny zostaje tutaj zastąpiony światem zwierząt wykorzystującym odwieczny konflikt między myszami-Żydami i kotami-Niemcami. Kadry rysowane są grubą toporną kreską przypominającą drzeworyty, dzięki czemu obraz społeczeństwa jawi się jako wyrazistszy i celniej uchwycony. Ponadto „Maus” został doceniony na świecie przez wielu krytyków w tym Umberto Eco, który wypowiadał się o nim niezwykle pochlebnie. W 1992 uhonorowany został nagrodą Pulitzera.

Innym ciekawym tytułem niedawno przeniesionym na ekran jest Persepolis autorstwa Marjane Satrapi będącą autobiograficzną historią opowiadającą czasy dorastania w Iranie podczas rządów Szacha Rezy Pahlaviego i Rewolucji Islamskiej, a także późniejszego wyjazdu do Europy. Satrapi pokazuje swój kraj, swoją rodzinę, ludzi i obyczaje w barwny i sugestywny sposób. Jest to szczera i pełna niewymuszonego humoru opowieść warta przeczytania.

Pragnę pokazać również kilka kadrów z komiksu Neila Gaimana i Dave’a McKean’a pokazujących niezwykle wyszukany kunszt warsztatu artystycznego jak i przekazu<--6-->. Jest to komiks skupiony na analizie psychologicznej umierającego na raka reżysera i historii jego ostatniego filmu.

Podsumowując na początku przytoczyłem tytuły serii komiksowych i bohaterów stworzonych według mechanizmów działania kultury masowej i nieodłącznie z nią związanych. Świadomość postaci przez nią wytworzonych i lansowanych przez media wartości aż do dzisiaj nie uległa większej zmianie. Młodość, piękno, przemoc i zmysłowość wciąż łatwo się sprzedają. Przykład EC Comics pokazał nam jak niszczący może być wpływ przekazu uformowanego chęcią zysku związanego z popkulturą. W dzisiejszych czasach komiks przestaje być głównym medium kultury masowej. Powstają dzieła interesujące i głębokie w sferze streści, a ich autorzy to ludzie świadomi reguł formy, jaką chcą się posługiwać. Czy komiks pozostanie dla nas jedynie bezwartościowym produktem kultury masowej nieodłącznie utożsamianym z Supermanem, czy dostrzeżemy te tytuły i tych twórców, którzy prezentują znacznie więcej? To zależy od nas samych i chęci poznania gatunku, jakim jest komiks.

strona:    1    2    3    4    5    6  





Komiks przejawem kultury masowej. Przedstaw na wybranych przykładach

Ocena:
20/20
Teza: Komiks nieodmiennie kojarzony jest z rozwojem kultury masowej. Współcześnie jednak powstają dzieła interesujące i głębokie w sferze treści, a ich autorzy to ludzie świadomi reguł formy, jaką chcą się posługiwać.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca dojrzała, wyróżniająca się. Ciekawy temat. Realizacja świadczy o wnikliwej analizie literatury podmiotowej.

Słowo i obraz w komiksie. Omów na wybranych przykładach

Ocena:
20/20
Teza: Komiks jest pełnowartościowym tworem kultury oraz nierozłącznym elementem rozrywki dzisiejszego świata. Pomimo różnej objętości elementu słownego i rysunku w komiksie oba spełniają się jako całość medium.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca interesująca, dobrze dobrana literatura i argumenty. Temat w pełni zrealizowany.

Specyficzne cechy komiksu. Przedstaw zagadnienie na wybranych tekstach kultury

Ocena:
19/20
Teza: Komiksy są odzewem na potrzeby współczesnego społeczeństwa, poruszają ważne, uniwersalne tematy.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca w pełny sposób realizuje temat. Szerokie spectrum komiksowej twórczości pozwala na poprawną argumentację tezy.