Pogotowie maturalne: Motywy literackie - Motyw bohatera z książką w ręku


Co i jak czytają bohaterowie literaccy? Jakie znaczenie ma książka dla bohaterów literackich. Omów na wybranych przykładach literatury polskiej i obcej

Książka towarzyszy człowiekowi od urodzenia. Początkowo to rodzice dokonują wyboru lektur dla dzieci: baśnie, bajki, opowiadania z morałem. Jednak bez względu na to, kto wybiera lekturę, książka na czytelnika może mieć ogromny wpływ, ale tylko pod warunkiem, że jest czytana świadomie. Kiedy czytamy, często utożsamiamy się z bohaterami. Czujemy, że prowadzimy inne życie dzięki temu, że poznajemy nowy świat. Odnajdywanie siebie wpostaciach literackich może mieć dwojaki skutek. Z jednej strony możemy znaleźć wksiążkach wskazówki, co począć w jakiejś sytuacji. Z drugiej jednak strony lektura pewnych książek może napawać pesymizmem i nie przynosić ukojenia. Takie dwie odmienne reakcje na lektury chciałabym przedstawić posługując się przykładem wybranych postaci literackich. Jak książka wpływa na losy bohaterów?

Protagonista „Cierpień młodego Wertera”, czyta książki podczas pobytu na łonie natury, wbardzo malowniczej miejscowości Wahlheim. Poszukuje tam spokoju i odpoczynku odpracy. Ten spokój zapewnia mu kontemplacja przyrody, malowanie, poznawanie mieszkańców okolicy, a oprócz tego – właśnie lektura. Wybór Wertera pada na twórczość Homera, starożytnego pisarza, którego epopeje „Iliada” i „Odyseja” stanowią przekrój przez moralność, ludzkie wybory, kontakt człowieka z siłą wyższą – bogami itp. Lektura ta daje mu ukojenie, Werter mówi o tekstach Homera: „Nic nie przepełnia mnie tak cichym, przedziwnym uczuciem, jak patriarchalne szczegóły życia, które, dzięki Bogu, mogę wpleść w tryb mojego życia, unikając jakiejkolwiek maniery”.
Książki czyta również znajoma Wertera – Lotta. Wspólne zainteresowanie literaturą zbliża dwójkę młodych ludzi, łączy ich nicią porozumienia. Zachwycają się poezją, pożyczają sobie książki. Czynią ich one bliższymi, a to prowadzi do zakochania – Werter całym sobą kocha Lottę, jednak ona jest zaręczona z Albertem i zamierza go poślubić. Homer więc nie daje już Werterowi upragnionego spokoju, musi szukać go gdzie indziej. Wyjeżdża z Wahlheim domiasta, jednak po przeżytym tam upokorzeniu, powraca na wieś, do Lotty, która jest już mężatką.
W jednym z listów do Wilhelma Werter pisze, że Osjan „wyparł Homera zjego serca”. Zmienia on swe upodobania z tchnącego spokojem starożytnego utworów, narzecz ksiąg napisanych domniemanie przez legendarnego barda szkockiego (choć wiemy, że naprawdę napisał je James Macpherson, XVIII-wieczny poeta szkocki). Tu znajduje historię oludzkiej rozpaczy powodowanej utratą ukochanej osoby, która bardziej oddaje jego nastroje niż utwory Homera. O pieśniach Osjana mówi: „zdaje mi się, jakbym patrzył we własne serce”. Ito właśnie fragment tego utworu czyta wspólnie z Lottą podczas ich ostatniego spotkania. Oboje wybuchają płaczem, gdy Werter przestaje czytać, bo oboje w bohaterach książki i ich niedoli widzą samych siebie. Zrozpaczony młodzieniec nie może zapanować nad swymi emocjami, gdy czyta słowa: „Jutro przyjdzie wędrowiec (…), oko jego szukać mnie będzie wkoło na polu i nie znajdzie mnie”, bo podjął już decyzję o samobójstwie i ten fragment idealnie oddaje jego uczucia. W nocy po tym wydarzeniu Werter strzela do siebie zpistoletu Alberta i umiera.

Podsumowując, głównymi lekturami Wertera były utwory Homera oraz „Pieśni Osjana”. Dosłów Homera zwrócił się, by odnaleźć spokój, były one niejako harmonijnym uzupełnieniem kontemplacji natury. Wraz zupływem czasu zwraca się on jednak kuOsjanowi, gdzie dominującym uczuciem jest rozpacz. Wertera nie uspokaja już Homer zpowodu pojawienia się w jego życiu nowej osoby – nowej pasji, namiętności, miłości, czyli Lotty.

Książki odegrały również kluczową rolę w życiu Gustawa – Pustelnika z „Dziadów cz. IV”. Odwiedza on mieszkanie Księdza, swego dawnego nauczyciela w Zaduszki. Opowiada mu swe losy, których najważniejszym epizodem była nieszczęśliwa miłość do Maryli. Winą za tę miłość, która doprowadziła do jego samobójstwa, Pustelnik obarcza właśnie księdza. Zgniewem mówi: „Ty mnie zabiłeś! Ty mnie nauczyłeś czytać!”. Gustaw oglądając książki na półkach w domu księdza. Pyta: „Księże, a znasz ty żywot Heloizy? Znasz ogień i łzy Wertera?”. Odwołuje się tu do utworu Jana Jakuba Rousseau „Nowa Heloiza” oraz do„Cierpień młodego Wertera” J.W. Goethego. Książki te określa mianem „zbójeckich”. Zżalem mówi o nich:
„Młodości mojej niebo i tortury!
One zwichnęły osadę mych skrzydeł
I wyłamały do góry,
Że już nie mogłem na dół skręcić lotu.” (wersy 156-159)
Idea miłości, jaką opisywał Goethe i Rousseau, wzniosła, piękna, wyidealizowana, tak ujęła Gustawa, że sam poszukiwał jej na ziemi i odnalazł w osobie Maryli. Nie mógł wyobrazić sobie swej egzystencji inaczej niż właśnie na wzór tych romantycznych kochanków i gdy spotkał swoją ukochaną, uznał ją właśnie za tę „boską kochankę”. Naśladując emocjonalne wypowiedz z „Nowej Heloizy”, Gustaw barwnie opisuje swe uczucie, co sam Mickiewicz określa w liście doJeżowskiego: „Wybuchnął spowiedzią Gustawa przywalony w piersiach Wezuwiusz”. (źródło: „Zarys dziejów literatury polskiej”, Juliusz Kleiner). Samobójczy czyn Gustawa był naśladowaniem samobójstwa Wertera, który tak jak Gustaw cierpiał, gdy ukochana Lotta poślubiła innego mężczyznę. Trzeba jednak zwrócić również uwagę naróżnice w kreacji Gustawa i Wertera. Pustelnik nie jest naśladowcą Wertera w całej rozciągłości. Popełnia on co prawda samobójstwo z miłości, ale przemiana Gustawa wKonrada, która dokonuje się wIII części „Dziadów”, demaskuje bezcelowość czynu Wertera. W przypadku Gustawa bowiem miłość do kobiety przekuta jest w miłość doojczyzny, Gustaw-Konrad niejako wykorzystuje ją do wyższego celu, zamiast wiecznie rozpamiętywać odrzucenie przez ukochaną.

Jaka jest reakcja księdza na zachowanie Gustawa? Zdaje się on albo nie znać „książek zbójeckich”, albo ich nie rozumieć. O to też oskarża księdza Pustelnik – że pokazał mu myśli zawarte w lekturach sentymentalnych, choć sam w nie nie wierzył. Jest bowiem symbolem klasycznego myślenia. Nie potrafi spojrzeć naGustawa tak, jakby był on Werterem, chce go rozpatrywać w kategoriach żyjącego człowieka, nie zakochanego, który popełnił samobójstwo. Dlatego też dialog pomiędzy nimi jest taki trudny. Dla Gustawa zatem książki to źródło wzorców postępowania oraz ideałów, które przyjął jako swoje. Jednak te ideały oraz wzorce mają dla niego moc destrukcyjną, gdyż prowadzą go do rozpaczy i samobójstwa. Jak sam mówi, lektury były niebem i torturami jego młodości. Dla księdza natomiast książki pozostają zawsze tylko książkami, źródłem wiedzy, ale nie wzorców, które można przełożyć na własne życie.

Zupełnie inną rolę odegrała lektura w życiu Skawińskiego – bohatera noweli Sienkiewicza pt.„Latarnik”. Skawiński jest jej tytułowym bohaterem. Pracuje w latarni morskiej wAspinwall niedaleko Panamy. Trafił tu, bo poszukiwał spokoju po aktywnym życiu, jakie dotąd prowadził. A było to życie pełne wydarzeń: walczył w powstaniu listopadowym, wwojnie domowej w Hiszpanii, był członkiem Legii Francuskiej, wspomagał również Węgrów w powstaniu narodowym oraz Stany Zjednoczone podczas wojny secesyjnej. Chce resztę swych dni spędzić w miejscu spokojnym, w którym mógłby odpocząć. Takim miejscem jest jego latarnia: Skawiński czuje się tu szczęśliwy i, nareszcie, spokojny. Prowadzi życie jednostajne, ale dla niego wręcz arkadyjskie i błogie.

Jednak to szczęście nie trwa wiecznie, jak mówi narrator: „nadeszło przebudzenie”. Była nim właśnie lektura – epopeja narodowa Adama Mickiewicza „Pan Tadeusz”. Otrzymuje ją pocztą od polskiego Towarzystwa w Nowym Jorku. Reakcja Skawińskiego na widok książki jest bardzo emocjonalna. Gdy czyta pierwsze wersy inwokacji, brakuje mu głosu, coś ściska go zagardło, serce zaczyna mu bić mocniej. Po chwili opanowuje się i czyta dalej, zatrzymując się znów przy słowach „Tak nas powrócisz cudem na ojczyzny łono”. Rzuca się wtedy naziemię, a jego uczucia opisuje narrator w ten sposób: „Oto czterdzieści lat dobiegało, jak nie widział kraju, i Bóg wie ile, jak nie słyszał mowy rodzinnej, a tu tymczasem ta mowa przyszła sama do niego – przepłynęła ocean i znalazła go, samotnika, na drugiej półkuli, taka kochana, taka droga, taka śliczna! We łkaniu, jakie nim wstrząsało, nie było bólu, ale tylko nagle rozbudzona niezmierna miłość, przy której wszystko jest niczym…”. Skawiński żałuje niezmiernie tej pogrzebanej głęboko w sercu tęsknoty za Polską, o której powoli zapominał wswej odciętej od świata wieży. Tak ogromne emocje towarzyszą mu podczas czytania „Pana Tadeusza” że zapomina wykonać swój codzienny obowiązek i zapalić latarnię. Z tego powodu traci posadę i znów wyrusza natułaczkę.

Dla Skawińskiego zatem lektura „Pana Tadeusza” przynosi „przebudzenie”. Skawiński kończy to życie prowadzone z dala od Polski – i ciałem, i myślami, rozpoczyna natomiast egzystencję, której sensem jest tęsknota za ojczyzną. Julian Krzyżanowski skupia się jednak nie na życiu przyszłym Latarnika, jednak na tragizmie sytuacji, którą spowodowała lektura epopei narodowej. Utrata pracy jest w oczach Krzyżanowskiego katastrofą, którą spowodowała chwila szczęścia. Juliusz Kleiner zaś w „Zarysie dziejów literatury polskiej” mówi o Sienkiewiczu, że „Niczym nie oddalając się od rzeczywistości, wzniósł tę scenę dowyżyn symbolu tragedii narodowej” (str. 374).

Jak już wspomniałam, dla Wertera książki mają skutek pozytywny – zbliżają go mianowicie do ukochanej Lotty. Odwrotne niż u Wertera konsekwencje mają lektury w życiu Tonia Krgera, tytułowego bohatera noweli Tomasza Manna. Jego ukochani: przyjaciel Janek Hansen z czasów dzieciństwa iIngeborga Holm z czasów dojrzewania nie czytają tych samych książek, co on, dlatego lektury nie mogą ich zbliżyć, jak Wertera i Lottę. Wręcz przeciwnie, fakt, że Tonio nie tylko czyta, ale również tworzy własną poezję, oddala go odinnych. Nie tylko to zresztą. Również grupa społeczna, z której Tonio się wywodzi: mieszczaństwo oraz pochodzenie jego rodziców, a zwłaszcza matki: pięknej, czarnowłosej kobiety z Południa, kształtują jego charakter oraz mają wpływ na dalsze losy. Nawet jego imię jest czynnikiem wyróżniającym go na tle rówieśników: Janek mówi do niego ponazwisku, gdyż twierdzi, że imię „Tonio” jest „wariackie”. To wszystko czyni go wyjątkowym, niepowtarzalnym, ale przez to samotnym iniezrozumianym. Janek nie dzieli zachwytu Tonia nad „Don Carlosem” Schillera. Jest między nimi przepaść – piękny, popularny, wysportowany Janek nigdy nie zrozumie zamkniętego w sobie, dziwnego, piszącego wiersze chłopca o wariackim imieniu.

Mimo widocznych niepowodzeń, do których doprowadzają Tonia lektury, są one jego towarzyszkami przez dalsze życie. W różnych momentach nie przychodzą mu do głowy własne myśli, lecz należące do poetów, np. podczas tańca z Ingą przypominają mu się słowa zwiersza Storma: „Pragnąłbym spać; ale ty tańczyć musisz”. Po upokorzeniu podczas lekcji tańca Tonio żałuje, że tam w ogóle przyszedł. Czuje, że wolałby w zaciszu swego domu czytać. Z drugiej strony wie, że jego miejsce jest przy Indze, gdyż ją kocha. To właśnie przykład na targające nim sprzeczności. Jedna część jego natury chce zamknąć się w sobie iczytać, a druga – mimo wszystko trwać w otoczeniu innych mieszczańskich nastolatków ibawić się z nimi.
Osobowość Tonia tworzą zatem dwa przeciwstawne światy: świat ognistego Południa orazzimnej Północy, świat mieszczuchów – filistrów nie znających się na prawdziwej Sztuce i świat artystów. Między innymi to właśnie lektury wpłynęły na to, że życie Tonia jest ciągłą próbą pogodzenia tych antynomii. W rozmowie z Lizawietą Krger mówi: „Literatura nie jest w ogóle powołaniem, tylko przekleństwem (…) Człowiek zaczyna czuć się napiętnowany, wzagadkowej sprzeczności z innymi, zwykłymi, porządnymi; przepaść ironii, niewiary, opozycji, poznania, uczucia, dzieląca od ludzi, pogłębia się coraz bardziej”. Lektury zatem dlaTonia okazały się być przekleństwem, przyczyną samotności i wyobcowania.

W „Innym świecie” Gustawa Herlinga-Grudzińskiego mamy do czynienia zautobiograficznym wyznaniem autora dotyczącym jego pobytu w łagrze sowieckim. Sam tytuł jest zaczerpnięty z innej książki, a mianowicie z „Zapisków z domu umarłych” Fiodora Dostojewskiego. Znaczenie tego tytułu wyjaśnia nam cytat z utworu Dostojewskiego, który jest mottem „Innego świata”: „Tu otwierał się inny, odrębny świat, do niczego niepodobny; tu panowały inne, odrębne prawa, inne obyczaje, inne nawyki i odruchy; tu trwał martwy zażycia dom, a w nim życie jak nigdzie i ludzie niezwykli. Ten oto zapomniany zakątek zamierzam tutaj opisać”. Dostojewski opisywał w swoim utworze pobyt na syberyjskiej katordze. Jego tamtejsze przeżycia wpłynęły na jego pogląd, iż życie panujące na katordze rządzi się własnymi prawami, które nie mają nic wspólnego z prawami panującymi poza granicami więzienia. Te słowa należące do Dostojewskiego cytuje Grudziński, gdyż utożsamia się z nimi.
Grudziński wielokrotnie posługuje się słowami Dostojewskiego, w czterech rozdziałach pojawiają się one jako motta, co oznacza, że ta lektura kształtowała jego myśl dotyczącą rzeczywistości obozowej. Jeden z rozdziałów nosi tytuł „Zapiski z martwego domu” i pojawia się w nim wyjaśnienie, w jaki sposób książka ta trafiła w ręce Grudzińskiego. Otóż pożyczyła mu ją Natalia Lwowna – pracownica biura rachmistrzów obozowych. Jakie uczucia ta lektura wzbudziła w jej czytelnikach? Grudziński mówi o niej: „Nienawidziłem jej i kochałem zarazem, tak jak ofiara potrafi przywiązać się do narzędzia tortur”. Ta książka go fascynuje, gdyż widzi ciągłość losów katorżników i swoich, otwiera mu oczy na jego sytuację, daje mu pełnię świadomości. Przynosi poczucie beznadziei, ale też odkrycie możliwości ratunku, jaką jest samowyzwolenie przez samobójstwo. Również Natalia Lwowna odnajduje w tej książce nadzieję, choć sama przyznaje się, że jest to nadzieja absurdalna. Dla niej możliwość wyboru momentu śmierci jest wolnością. Choć wszystko inne zostało jej odebrane, pozostaje jej wybór, kiedy chce zakończyć swą katorgę.

Lektura „Zapisków z martwego domu” ma zatem różny wpływ na czytelnika. Dla Grudzińskiego przynosi świadomość, że jego pobyt w łagrze jest rzeczą naturalną, jaka spotykała i spotykać będzie i innych. Taka wiedza może dać ukojenie, tak jak w przypadku Natalii Lwowy, ale też rozpacz, gdy stanowi dla Grudzińskiego „drogę w wieczną ciemność”.

Bez względu na wiek, pochodzenie czy stan psychiczny czytelnika, jeśli zapoznaje się on z dziełem literackim świadomie, książka ma na niego jakiś wpływ. Może to być wpływ różnoraki. Może dawać spokój i wyciszenie, jak utwory Homera czytane przez Wertera. Poprzez dzielenie się przeżyciami po przeczytaniu jakiejś książki, może ona zbliżać dwoje ludzi, jak „Pieśni Osjana” zbliżały Wertera i Lottę. Mogą też – wręcz przeciwnie – oddalać, jeśli wytwarzają przepaść intelektualną między osobami czytającymi książki i nieczytającymi, jak między Toniem Krgerem a Jankiem czy Ingą. Lektury mogą dawać absurdalną nadzieję pomieszaną z rozpaczą, jak „Zapiski z domu umarłych” w „Innym świecie” Herlinga-Grudzińskiego. Książka może też mieć bardzo głęboki wpływ na odbiorcę i stać się dla niego źródłem ideałów, jak „Nowa Heloiza” i „Cierpienia młodego Wertera” były dla Gustawa z „Dziadów”. Może też budzić drzemiące głęboko uczucia, odnawiać je w umyśle czytelnika, jak to uczynił „Pan Tadeusz” latarnikowi – Skawińskiemu. Mickiewicz, Grudziński, Sienkiewicz, Mann, czy Goethe, oni również zdawali sobie sprawę z wartości literatury i jej doniosłości dla człowieka. I na nich pewne książki wywarły jakiś wpływ, a oni oddali im hołd zamieszczając nawiązania do nich na kartach swoich utworów. I my nie możemy pozostawać obojętnymi wobec książek. Jak powiedział Jerzy Andrzejewski: „Pisarz stwarza wizję życia. Czytelnik może ją przyjąć lub odrzucić, pokochać lub znienawidzić. Jednak obojętność niesie książce śmierć”.

strona:    1    2    3    4    5    6    7  





Co i jak czytają bohaterowie literaccy? Jakie znaczenie ma książka dla bohaterów literackich. Omów na wybranych przykładach literatury polskiej i obcej

Ocena:
20/20
Teza: Książka ma duży wpływ na losy bohaterów literackich. Czasem jest odzwierciedleniem ich uczuć, czasem pozwala zapomnieć, innym razem wpływa na ich dalsze losy.

Ocena opisowa nauczyciela: Prezentacja bardzo dojrzała, bogato uargumentowana, z ciekawymi wnioskami. Brawo!

Rola książki w życiu bohaterów literackich. Omów zagadnienie na wybranych przykładach

Ocena:
20/20
Teza: Pozytywna i negatywna rola książki w życiu bohaterów literackich.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca przemyślana, klarowna, swobodny tok wypowiedzi.

Bohater z książką w ręku. Wskaż przykłady bohaterów, których osobowość i losy zostały ukształtowane przez doświadczenie czytelnicze

Ocena:
17/20
Teza: Książka wywiera często negatywny wpływ na losy bohaterów literackich.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca bogata w treści, ciekawe podejście do tematu, dobrze skonstruowana bibliografia. Wypowiedź trochę zbyt chaotyczna, aby zasłużyć na najwyższą ocenę.