Pogotowie maturalne: Motywy literackie - Motyw emigracji / emigranta


Motyw emigracji i emigranta w literaturze. Przedstaw na wybranych przykładach

Zjawisko emigracji korzeniami sięga dalekiej przeszłości, w różnych epokach twórcy kultury poruszali tę kwestię. Jednak największe natężenie migracji w Europie i na świecie przypada na XIX i XX wiek. Był to skutek politycznego terroru, Wiosny Ludów, powstań narodowowyzwoleńczych oraz konfliktów zbrojnych na światową skalę. W Polsce, w różnych momentach jej dziejów, exodus przyjmował formę masową. Dziewiętnastowieczna Wielka Emigracja, a następnie młoda emigracja, ucieczki z Polski w czasie wojen światowych, a potem z powojennej ojczyzny - aż po czasy współczesne – wiele mówią o polskiej tożsamości narodowej.

W naszej literaturze nie brakuje przykładów pisarzy emigracyjnych oraz autorów polskich, którzy poruszali tę tematykę. Należą do nich obok czołowych polskich romantyków – np. Adama Mickiewicza, m.in. Henryk Sienkiewicz, Witold Gombrowicz, Kazimierz Wierzyński, Józef Wittlin czy Sławomir Mrożek. Problem emigracji i emigrantów stanowi istotną kwestię w polskiej literaturze XIX i XX wieku, co zaprezentuję na podstawie utworów wymienionych autorów.
Dość krytyczny portret uduchowionego wygnańca rysuje Józef Wittlin w wierszu „Poeta emigracyjny”. Tworzona na emigracji przez tytułowego poetę sztuka to, w opinii podmiotu lirycznego, „dziwaczne gusła”, bezsensowne poczynania artysty oparte na wierze w moc i skuteczność bardziej efektownych niż efektywnych zabiegów literackich. Ponadto do grona dziwacznych guseł można zaliczyć postawę wobec ojczyzny i środowiska emigracyjnego. Stanowisko to cechują wąskie horyzonty umysłowe, nieuzasadnione poczucie wyższości nad innymi narodami oraz nieumiejętność korzystania z wolności. Niemający nic do powiedzenia, choć przekonany o swej wielkości, piszący do nikogo poeta pragnie pokazać istotę oraz ważną pozycję twórcy emigracyjnego. Wswoim mniemaniu stanowi jednostkę wybitną zarówno dla poetów w kraju, jak i przebywających na obczyźnie. Dlatego wychwalanie swoich atutów oraz deprecjonowanie przymiotów innych narodów, np. wolności, niezawisłości, suwerenności staje się centrum, celem, a zarazem metodą uprawianej przez poetę emigracyjnego sztuki.

Podobną postawę, choć przedstawioną w prześmiewczy sposób, odnajdujemy w Trans-Atlantyku Witolda Gombrowicza. Główny bohater noszący nazwisko autora okrzyczany jest przez poselstwo wieszczem. Jest to jeden z elementów utworu, które świadczą o tym, ze Trans-Atlantyk to pastisz na Pana Tadeusza Mickiewicza. Stosunek wieszcza-Gombrowicza do Polski w pełnej pokorze, w miarę upływu stron książki przekształca się w pociąg do synczyzny – do wyzwolenia siebie z polskości i postawienia ponad formą ojczyzny. Prowadzi to do wymagania nie od siebie służby Polsce, ale stawiania jej wymagań w imię dobra i rozwoju własnego „ja”. Poddaństwo wobec Polski wywodzi się, jak dowodzi Stefan Chwin w posłowiu do Trans-Atlantyku, z kompleksu niższości kultury polskiej wobec kultury zachodu oraz frustracji wywołanej brakiem sukcesów narodowych. Społeczeństwo polskie o takich cechach to społeczeństwo autodestrukcyjne, któremu brak poczucia własnej wartości każe naśladować i odtwarzać obcą kulturę, zamiast tworzyć własną. Ciągłe poczucie zagrożenia i drugorzędności sprawia, że dobrym Polakiem i patriotą jest tylko ten, kto w chwili krytycznej (która, nota bene trwa nieustannie) odda ojczyźnie wszystko, czego ona od niego zażąda. W takich realiach naród pozbawiony jest autentyczności, dlatego jedyną ucieczką jest synczyzna – np. poprzez dobrowolną, świadomą emigrację.

Gombrowicz jest zatem orędownikiem drugiego modelu tożsamości emigranta, który na obczyźnie może zdystansować się do stereotypów, oczekiwań stawianych w kraju, myśleć nie dbając o konwenanse i zwyczaje. Emigrant taki asymiluje się ze swym nowym środowiskiem, próbując jak najwięcej mu zaoferować - pod względem kulturowym, obyczajowym i światopoglądowym. W dodatku stara się również z niego czerpać, obserwując wpływ obczyzny na własną samoświadomość.

Z kolei postawę podobną do romantycznej reprezentuje podmiot liryczny w wierszu Kazimierza Wierzyńskiego Kufer. Tytułowy kufer to „cała ojczyzna (...) wielki majątek” lirycznego „ja”. Wskazuje to na przywiązanie do odległej Polski, tęsknotę za krajem oraz związany z nią ból. „Nieszczęścia początek (...) samotność dzika, gorycz nostalgii, / Najrozpaczliwszy rupieć” - to słowa podmiotu, które świadczą o braku akceptacji z jego strony dla miejsca, w którym przyszło mu przebywać. „Psie wycie za ziemią karpacką” to, jak rzekłby Gombrowicz, poddaństwo wobec Polski, ale także tęsknota za tym, co znajome, swojskie, za domem dającym zrozumienie i poczucie bezpieczeństwa. Zamknięcie w kleszczach wolnego świata nie pozwala powrócić do ojczyzny, przez co podmiot znajduje się w sytuacji dramatycznej. Przywiązanie do niej jest i rozkoszną miłością, i zgubną zależnością, którym nie sposób podołać, ale także nie można się ich wyrzec. W efekcie emigracja staje się stanem nie do zniesienia, ale zarazem sytuacją bez wyjścia.

Równie nieprzyjemne okoliczności towarzyszyły bohaterom noweli Za chlebem Henryka Sienkiewicza. Wawrzon i Marysia Toporkowie to chłopska rodzina płynąca statkiem do odległej ziemi obiecanej - Ameryki. Od samego początku swej emigracyjnej tułaczki są zagubieni oraz wyizolowani z nowego środowiska. Taki stan rzeczy spowodowany jest głównie nieznajomością języka. Co więcej, ponadprzeciętna naiwność ojca Marysi przynosi klęskę – rodzina Toporków zostaje oszukana. Bieda, rozczarowanie i zniechęcenie doświadczone na obczyźnie, a także poczucie odrębności dodatkowo wzmagają naturalną tęsknotę za ojczyzną i domem. Tworzy się w ten sposób arkadyjski obraz Polski, swoisty rodzaj nacjonalizmu i ksenofobii podkreślający zło i trudności emigracji. W ten sposób utwór przestrzega czytelnika przed podjęciem pochopnej decyzji o wyjeździe. Autor podkreśla to, ukazując także negatywne strony opuszczenia ojczyzny, uwarunkowane nie tylko nieporadnością np. bohaterów utworu, ale także „porządkiem świata i fatalizmem losu”.

Bohaterowie Emigrantów Sławomira Mrożka w swych dialogach dotykają całej gamy tematów, część uwagi poświęcając także sytuacji oddalenia od ojczyzny. Inteligenta AA wydalono z kraju za jego przekonania i brak pokory wobec komunistycznego rządu. Z kolei XX, robotnik podążający śladem Sienkiewiczowskiej rodziny Toporków, poszukuje wyższych zarobków i lepszego statusu społeczno-materialnego. W wypowiedziach XX dużo więcej jest odniesień do utęsknionej ojczyzny, rodzinnej miejscowości i domu niż u AA. Nie zaskakuje jednak fakt, iż zarówno XX jak i AA kojarzą opuszczoną powojenną Polskę z antagonizmami społecznymi, biedą, marazmem i złem. Ukazywany przez Mrożka obraz współczesnego emigranta cechują wyrwanie z ojczyzny, brak przywiązania do kultury bądź jej ignorowanie. Dyskusje AA i XX są zderzeniem dwóch światów, dwóch radykalnie różnych sposobów myślenia i postrzegania rzeczywistości – inteligenckiego i robotniczego.

Rozważając problem emigracji, nie można pominąć Pana Tadeusza Adama Mickiewicza. W założeniach poemat miał być utworem pozwalającym utrwalić obraz kraju lat dziecinnych narodowego wieszcza, zrehabilitować brak jego udziału w powstaniu listopadowym oraz pogodzić skłócone obozy polskiej emigracji. Ważną dla omawianego tematu częścią epopei narodowej jest jej X księga zatytułowana Emigracja. Jacek. Spowiedź Jacka Soplicy ukazuje wizję emigracji jako pokuty. Zrozpaczony bohater, który w afekcie dopuścił się zabójstwa, wyznacza sobie karę za ten grzech i postanawia opuścić ukochaną ziemię. Próbując oczyścić się z miana zdrajcy, walczy za granicą o przywrócenie dobrego imienia. Jako mnich a zarazem emisariusz na ziemiach polskich różnych zaborów stara się zadośćuczynić ojczyżnie. Pan Tadeusz w zamierzeniach miał trafić pod strzechy, zjednoczyć naród, przywrócić utraconą już wówczas – po powstaniu listopadowym- arkadyjską wizję Polski. Utwór stał się biblią polskich emigrantów.

Emigracja to stan ducha i ciała. Mimo uniwersalizmu dzisiejszego świata i wielu wieków cywilizacyjnych zmian tęsknota spowodowana rozłąką z krajem ojczystym i bliskimi pozostaje niezmienna. Emocje towarzyszące wyprawie w nieznane także nie ulegają przeobrażeniu. Zarówno, jak ujęła to Dobrochna Ratajczakowa we wstępie do Polskiego Dramatu Emigracyjnego 1939-1969 jest to „okopywanie się w swej narodowej twierdzy”, jak i próba asymilacji z nowym miejscem, ludźmi i kulturą. Wtopienie się w nowe środowisko stanowi próbę ostudzenia uczuć, którymi emigrant pała do ojczyzny – bez względu na to, czy jest to miłość, przywiązanie, wstyd czy zażenowanie. Niewątpliwie przebywanie na obczyźnie wymusza zweryfikowanie swego stosunku do szeroko pojmowanej ojczyzny, narodu, poczucia patriotyzmu i tożsamości. Polska samoświadomość od XIX w. w dużej mierze pozostaje pod wpływem romantycznych prądów myślowych. Ofiara, cierpienie, a przede wszystkim walka to elementy składające się na życiorys Polaka-patrioty, o sile którego świadczy potęga i potencjał narodu. Taki wizerunek odnajdujemy w niektórych utworach, np. w Panu Tadeuszu, Za chlebem, Kufrze.

Wittlin, Gombrowicz i Mrożek z takim obrazem walczą. Bezwzględnie obnażają polskie słabości: brak własnej inicjatywy, pomysłu na siebie, odtwórczość. Dyskutują z rozumieniem fundamentalnych pojęć - patriotyzmu, służby wobec ojczyzny. Stawiają na rozwój jednostek, których siła tworzy moc i potęgę narodu. Każdy z wymienionych twórców w sytuacji emigracji i bohaterów-emigrantów przedstawia swoją wizję Polski i polskości. Gombrowicz polemizuje z Mickiewiczem. Zabiegi te wymagają od czytelnika opowiedzenia się po którejś ze stron. Jest to temat tym bardziej aktualny, że zjawisko emigracji zarobkowej w ostatnich latach znacznie się nasiliło.

strona:    1    2    3    4  





Losy polskiego emigranta w literaturze i sztuce. Omow zagadnienie w oparciu o analize wybranych tekstow kultury

Ocena:
20/20
Teza: Polski emigrant jako pielgrzym szukający swojego miejsca na ziemi.

Ocena opisowa nauczyciela: Wybór niebanalnych tekstów kultury to zaleta pracy; logiczna konstrukcja, nieprzegadane analizy utworów realizują zamierzenia tematu; skondensowane podsumowanie.

Motyw polskiego emigranta. Przedstaw na podstawie wybranych przykładów z literatury

Ocena:
19/20
Teza: Emigracja jako pozbawienie człowieka jego naturalnej przestrzeni.

Ocena opisowa nauczyciela: Logiczna konstrukcja, problemowe ujecie tematu, literacki język, trafne cytaty dobrze omówione.

Motyw pielgrzyma, tułacza, wędrowcy w literaturze. Przedstaw na podstawie wybranych utworów z różnych epok literackich

Ocena:
19/20
Teza: Motyw pielgrzyma, tułacza, wędrowcy wykreowany w literaturze zależał od światopoglądu danej epoki literackiej.

Ocena opisowa nauczyciela: Świadome wykorzystanie tekstów do uzasadnienia tematu, funkcjonalna kompozycja, wysoka sprawność językowa.

Motyw emigracji i emigranta w literaturze. Przedstaw na wybranych przykładach

Ocena:
18/20
Teza: Problem emigracji i emigrantów - ważną kwestią w literaturze polskiej, zwłaszcza w XIX i XX wieku.

Ocena opisowa nauczyciela: Brak naczelnej myśli pracy, krótka charakterystyka wymienionych utworów napisana językiem naukowym, najcenniejsze - podsumowanie.

Literackie portrety emigrantów stworzone przez pisarzy na obczyźnie. Omów na wybranych przykładach

Ocena:
18/20
Teza: Tworząc literackie portrety emigrantów, autorzy wykorzystują własne doświadczenia emigracyjne.

Ocena opisowa nauczyciela: Mało twórcza kompozycja: najpierw życiorys pisarza, potem jego wybrane utwory streszczone pod kątem tematu. Brak kilku nazwisk bohaterów Remarque. Dobre podsumowanie.

Emigrant bohaterem literackim. Omów problem, analizując utwory z różnych epok

Ocena:
18/20
Teza: Polski emigrant jako człowiek osamotniony, nieszczęśliwy, idealizujący ojczyznę z oddalenia, mający świadomość swego tragicznego losu.

Ocena opisowa nauczyciela: Przydługi wstęp typowo historyczny. Realizacja tematu nie obejmuje wszystkich wątków wymienionych w planie, wiele życiorysów. Bogata i celowo wykorzystana bibliografia.