Pogotowie maturalne: Motywy literackie - Motyw szatana, diabła


Zanalizuj występowanie motywu demonów, szatana i sił nieczystych na wybranych przykładach


Ludzie od zarania dziejów swoje życie i los w większym bądź mniejszym stopniu oddawali w ręce niewidzialnych i nienamacalnych bogów, bożków lub innych istot, którym przypisywali nadludzkie moce i zdolności. Wierzenia te były przyczynkiem do ukształtowania się różnorodnych religii, z których część przetrwała do dziś. Istotny jest jednak fakt, że większość z tych wierzeń cechował dualizm religijny. Ukształtowane na przestrzeni wieków wierzenia i wyobrażenia na temat zła, pozwoliły narodzić się różnorakim demonom, bożkom, diabłom i szatanom, sprowadzającym na ludzi i świat wszelakie nieszczęścia. Matkami omawianych tworów są niezaprzeczalnie mitologie i podania powstałe już w antyku. Najbardziej znana, mitologia grecka, przesycona jest wręcz mitami o złych bogach czy demonach. Biorąc jednak pod uwagę, że greccy bogowie skorzy byli do czynienia sobie wzajemnych psot lub zsyłania na ludzi nieszczęść, w celu ukazania swej mocy, skupmy naszą uwagę na mitologicznych demonach. Podstawą do naszych rozważań będzie odpowiedź na pytanie: Czym lub kim jest demon?

Współczesna definicja demona, zaczerpnięta ze „Słownika wyrazów obcych i zwrotów obcojęzycznych” Kopalińskiego mówi, że jest to istota, która zajmuje pozycję pośrednią między bogami a ludźmi, o cechach na wpół ludzkich, na wpół boskich. Najczęściej postrzegany jest jako nieprzyjazny człowiekowi duch. W mitologii chrześcijańskiej mianem demona określany jest diabeł. Dosłowne znaczenie nazwy demon, to „pełny mądrości”. Demony według ich własnych praw są bogami. Pierwotnie, religii greckiej, pojęcie to miało charakter ambiwalentny, stanowiło zarówno pozytywne jak i negatywne określenie nadludzkiej istoty - demony bywały groźne, ale i dobrotliwe. Wraz z rozwojem koncepcji dualizmu, demony zaczęto utożsamiać przede wszystkim ze złem, bowiem wszelkie uwikłanie w materię uważano za złe.

Siedliskiem złych demonów w mitologii greckiej było królestwo podziemi. Królował w nim Hades, potężny, władczy bóg budzący strach i grozę. Odwiecznym towarzyszem Hadesa był trójgłowy pies – Cerber, który kroczył u jego boku i pilnował wejścia do mrocznego królestwa boga. Wszystkim duszom, których ostatnią drogą była droga do Tartaru, towarzyszył Charon, duch świata podziemnego. Był to szpetny starzec ze szczeciniastą, siwą brodą, nosił zniszczony płaszcz i okrągły kapelusz. Przeprowadzał on zmarłych przez bagna, na drugi brzeg rzeki Styks, do królestwa Hadesa. Jego brutalny stosunek do zmarłych utwierdził ludzi w mniemaniu, iż pierwotnie, Charon był demonem śmierci pod postacią psa. Wędrujący do Tartaru zmarli napotykali na swej drodze również trzy potworne siostry – Erynie, stojące na straży królestwa. Przybrane były w czarne, zwiewne szaty, które rozwiewały się w powietrzu, przypominając skrzydła nietoperza. Ich wygląd przerażał i wywoływał odrazę, a zatruty oddech powodował, że uśmiercały wszystko na swej drodze. Erynie były uosobieniem nieustępliwych wyrzutów sumienia. Pomocnicami trzech, odrażających sióstr były Kery, zwane istotami piekielnymi. Potrzebowały do życia krwi ludzkiej więc za każdym razem, gdy na wojnie ginęli żołnierze, pojawiały się Kery by nasycić swój głód. Dzieła tych poczwar dopełniał Eurynomos, który już bezpośrednio został nazwany w mitologii demonem. Pożerał on ciała umarłych, pozostawiając z nich jedynie nagie szkielety. Hades miał władzę nad swą świtą wypełniającą niechlubne obowiązki w imieniu swego króla. Tak przedstawiał się świat podziemny według wierzeń starożytnych Greków. Jednak różnorakich demonów nie zabrakło również na lądzie, w wodzie i powietrzu.

Gorgony i Syreny to istoty wodne, których wizerunek osnuty jest na postaci kobiety. Jednak te pierwsze, przedstawione są jako ohydne potwory z wężami zamiast włosów, ogromnymi kłami, a także rękami z brązu i złotymi skrzydłami. W przeciwieństwie do Gorgon, Syreny były przedstawiane jako piękne pół-kobiety, pół-drapieżne ptaki cechujące się nadzwyczajną złośliwością. W powietrzu panowały bóstwa wiatrów, które dzieliły się na zagrażające i niezagrażające życiu ludzkiemu. Tymi groźnymi dla człowiek były Harpie. Podobnie jak Syreny stanowiły połączeniem kobiety i ptaka, jednak wśród powietrznych demonów dominowały raczej cechy zwierzęce. Bóstwa wiatrów wywoływały najstraszniejsze wichury i cyklony, rozbijając statki żeglarzy o skały. Kiedy w podziemiach, powietrzu i na morzu panowały złośliwe, a nawet okrutne demony, ląd obfitował raczej w przyjazne ludziom bóstwa i istoty nadprzyrodzone. Wśród nich znajdowały się nimfy, krewne Syren. W przeciwieństwie jednak do nich, nimfy lądowe były przyjazne ludziom i nie wyrządzały światu żadnych szkód. Dzieliły się na kilka grup, a kryterium ich wyznaczania były miejsca zamieszkania boginek. Przedstawiano je jako piękne kobiety zamieszkujące wsie, lasy i wody. Były duchami pól oraz całej przyrody. Stanowiły uosobienie jej płodności i wdzięku. Odwieczni adoratorzy Nimf to Satyrowie – Fauny. Lasy były nimi przepełnione, przez co ani nie znano ich liczby, ani pochodzenia. Ich górna część ciała przypominała ludzką natomiast nogi mieli koźle. Jednak spiczaste uszy, bujna broda i wydatne wargi nadawały ich twarzom zwierzęcego wyglądu. Niektórzy z nich mieli na głowie rogi, jak na przykład Pan, który nie był rodowitym Satyrem, jednak posiadał wiele jego cech wyglądu i charakteru. Z biegiem czasu oba te demony zaczęto ze sobą utożsamiać. Fauny skore były do psot i niewybrednych żartów. Kradły pasterzom kozy i owce, sprowadzali ludzi na manowce mylnym wołaniem, a także straszyli śmiertelników. Choć nie czynili poważnej krzywdy, byli przyczyną wielu kłopotów. Krnąbrni i nieustępliwi, odważali się napadać nawet na boginie. Ich królem był Dionizos, bóg zabawy i biesiadowania, co mogło tłumaczyć niezmierną rozpustę i nieodpartą chęć do psot Satyrów. Postać Fauna, choć w nieco innym świetle, doskonale obrazuje Guillermo del Toro w swoim filmie pt. „Labirynt Fauna”.

Przedstawione powyżej demony są kwintesencją wierzeń starożytnych. Wobec sił nadprzyrodzonych ludzie stosowali taką samą hierarchię jak we własnym świecie. Demony o potężniejszej mocy, mające większą władzę, przybierały postać mężczyzny. Natomiast słabsze, o niewielkich możliwościach, pełniące raczej funkcje pomocnicze, przypominały z wyglądu kobietę, stawianą niżej od mężczyzny w antycznej hierarchii. Charakterystyczną cechą owych istot były także przymioty zwierzęce, jak na przykład rogi czy upierzenie. Jednak co nietypowe dla literatury następujących po antyku epok, mitologia utwierdzała czytelnika w fakcie, że demony mogą być również dobre. Od tych poglądów wyraźnie odcinała się Biblia. Na jej kartach demony spotykamy niezmiernie rzadko, głównie w „Starym Testamencie”. Przedstawione zostały wyłącznie jako złe duchy, które były przyczynkiem chorób psychicznych i doprowadzały ludzi do opętania. Pod żadną inną postacią demony nie pojawiają się w „Piśmie Świętym”. Rolę mitologicznych sił nieczystych w Biblii przejmuje Szatan, zło ukryte pod wieloma nazwami i przybierające różne formy. Podobnie jak Hades, nazywany jest władcą piekła, a także wszystkich dusz, które uległy jego kuszeniu i wystąpiły przeciw Bogu.

W „Starym Testamencie” w Księdze Rodzaju spotykamy się z Wężem, kusicielem, który jest alegorią zła. Jest to jedna z wielu form jaką przybiera ono w Biblii. Również w Księdze Hioba pojawia się postać Szatana, jednak nie przybiera ona określonych kształtów, nie posiada żadnych specyficznych cech. Jest tylko głosem, który prowadzi rozmowę z Bogiem. „Nowy Testament” częściowo potwierdza bezpostaciowość Szatana, wciąż owiewa go tajemnicą i sprawia, że staje się on niewyobrażalnym i nieosiągalnym. W Ewangelii według św. Łukasza przytoczone zostaje kuszenie Chrystusa na pustyni. Szatan ponownie zostaje zobrazowany jako głos z zaświatów jednak tym razem, pojawia się na moment u boku Jezusa, aby być Jego przewodnikiem i tym samym nakłonić Go do zdrady własnych wartości. Apokalipsa św. Jana, będąca przepowiednią zagłady, ukazuje Szatana pod postacią smoka, który toczy walkę z panującym dobrem. Szatan zostaje również nazwany „Wężem Starodawnym”. Apokalipsa opisuje także dwie bestie, które obrazują pomocników władcy Piekła. Pierwsza z nich interpretowana jest jako „Zbiorowy Antychryst”, który staje się parodią umęczonego i zmartwychwstałego Chrystusa, a także ma obrazować moc jaką posiada Szatan. Natomiast druga wymierzona jest przeciwko Duchowi Świętemu i nazywana „Fałszywym Prorokiem”. Symbolizuje fałszywe kulty religijne. Zło w „Piśmie Świętym” staje się tożsame z sylwetką Szatana, który to jest zazwyczaj bezpostaciowy, pozbawiony jakichkolwiek charakterystycznych cech. Rozpływa się w powietrzu i pozostaje głosem, który kusi i nakłania do zła.

Nie godząc się z brakiem nadania konkretnej formy Szatanowi, artyści przedstawiali go głównie jako węża, pojawiającego się na kartach Starego Testamentu, a także w Apokalipsie św. Jana. Michał Anioł, twórca epoki odrodzenia, wśród swych fresków w Kaplicy Sykstyńskiej umieścił scenę przedstawiającą grzech pierworodny. Natomiast Mel Gibson, reżyser filmu „Pasja”, przedstawia Szatana jako byt nieokreślony. Widz nie wie czy to kobieta, czy mężczyzna, nie zna wieku postaci. Zło przybiera formę, ale nie jest niczym określonym, wciąż pozostaje tajemnicą z twarzą bez mimiki i wyrazu, pozbawioną emocji. Obraz ten jest bliższy zawartemu w Piśmie Świętym, zwraca uwagę na tajemniczość, chłód i obojętność bijące od Szatana.

Próbę nadania kształtu biblijnemu złu podejmuje także młodopolski twórca, Jan Kasprowicz. W hymnie „Dies irae”, w atmosferze strachu i obrzydzenia przedstawia Szatana jako rozpustnego, odrażającego gada, który bez żadnych skrupułów popycha ludzi do najgorszych czynów i zachowań. Kasprowicz, odważnie i prowokacyjnie zarazem, ukazuje oddalenie się człowieka od Boga i jego oddanie się w ręce zła. Obrazuje demoralizację ludzi, poprzez opisanie aktu miłosnego między Szatanem a niewiastą, która to popełniając grzech doznaje rozkoszy, porzuca swą moralność i oddaje się wartościom hedonistycznym. Hymn „Dies irae” przedstawia zło pod postacią Szatana, który łączy w sobie ludzkie i zwierzęce cechy. Podobnie jak w Biblii, zostaje częściowo niedookreślony, a częściowo upodobniony do węża.

Godną uwagi jest również postać szatana - Lucyfera, przedstawionego w „Boskiej Komedii”, której twórcą był Dante Alighieri. Składający się z trzech części poemat, opowiada o pozaziemskiej podróży, mającej miejsce kolejno w Piekle, Czyśćcu i Raju. Na samym dnie Piekła, znajduje się jego władca, Lucyfer. Lucyfer przedstawiony jest jako ogromny, trójgłowy potwór z trzema parami skrzydeł pozbawionych upierzenia oraz przypominających mu, że był kiedyś Serafinem. Jego trzy twarze tworzące jedną głowę, są przeciwieństwem Trójcy Świętej. W swych szczękach więził trzech największych grzeszników: Judasza oraz Brutusa i Kasjusza, zdrajców Juliusza Cezara. Lucyfer w „Boskiej Komedii”, choć jest potężnym cezarem Piekła i uosabia całą moc i siłę zła, staje się równocześnie przytłoczony przez dobro, ukarany poprzez unieruchomienie na samym dnie podziemia i pozbawiony możliwości wydostania się z niego. „Pismo Święte”, w stosunku do Mitologii, ukazuje ograniczenie zła w ludzkim życiu. Zamyka je w podziemiach, Piekle, i sprawia, że jest ono nienamacalne ani niedostrzegane dla człowieka. Podobnie dzieje się w „Boskiej Komedii” Dantego. Natomiast Mitologia piekłem nazywała Hades, który był królestwem władcy zła i śmierci, jednocześnie wypuszczając swe demony na światło dzienne, dopuszczając do ich bezpośredniego kontaktu z ludźmi. Jednak nie tylko Szatan i demony uosabiają zło.

W renesansowym dramacie Williama Szekspira archetypem sił nieczystych, po raz kolejny staje się postać kobiety - czarownicy. Jednak „Makbet” nie jest pierwszym utworem, w którym napotykamy się na zło w takiej postaci. Już w mitologii greckiej została przedstawiona wiedźma o imieniu Kirke, która przygotowywała magiczne eliksiry miłości, ale i knuła niecne intrygi, gdy ktoś stanął jej na drodze do celu. Szekspirowskie czarownice przybierają już całkiem inną formę. Od początku przedstawione są jako uosobienie zła, przebiegłości, brzydoty i w pełni pozbawione wewnętrznej dobroci oraz jakichkolwiek szlachetnych cech wiedźmy. Szekspir przypisuje im charakterystyczne atrybuty, odwołując się do ówczesnych wierzeń ludzi. Czarownice pojawiały się na rozległych, pogrążonych w mroku wrzosowiskach, które nadają scenom charakter grozy i tajemniczości. Ich nieodłączną towarzyszką była ropucha, która uosabia zło, truciznę lub jad śmierci. Również szpetny wygląd płaza nawiązuje do oblicza czarownic, które przerażały swą aparycją. Szekspir odwołuje się także do wierzeń, według których wiedźmy mogły zmieniać swoje oblicze, np. przybierając postać szczura. Autor ukazuje również typowe dla nich zajęcia, takie jak: zarzynanie wieprzy, które nawiązywało do ludzkich przekonań, w obliczu których czarownice były odpowiedzialne za śmierć zwierząt gospodarczych, a także dokonywanie okrutnych aktów zemsty na śmiertelnikach. Wszystkie wartości w ich świecie były odwrócone, o czym świadczy cytat, zaczerpnięty z treści dramatu: „Szpetność upięknia, piękność szpeci”.

Czarownice posiadały nad sobą władzę zwierzchnią, Arcywiedźmę, którą była Hekate - grecka bogini magii, ciemności i zemsty. Kierowała ona poczynaniami trzech wiedźm, a także ustalała plan pogrążenia Makbeta. Czarownice miały w swym władaniu także siły przyrody, głównie wiatry oraz, dzięki swym magicznym umiejętnościom, potrafiły przywoływać widma do świata żywych, którymi to nękały Makbeta. Wiedźmy w Szekspirowskim dramacie są uosobieniem zła, gdyż celowo obwieszczają głównemu bohaterowi jego przyszłość. Charakterystyczne zwyczaje czarownic i ich aparycja przedstawiona przez Szekspira, jest całkowicie kontrastowa w stosunku do mitologicznej Kirke, która była piękna i działała raczej w imię dobra, choć czasem dopuszczała się złośliwych żartów kosztem ludzi. Czarownica ta posiadała dużo więcej ludzkich cech niż szekspirowskie wiedźmy. O ile działania Kirke były sporadycznymi ekscesami nie czyniącymi zbyt wielkich strat, o tyle działania czterech, odrażających wiedźm doprowadziły do tragedii Makbeta i wielu mu bliskich osób.

Twórcy romantyczni, jak Mickiewicz, Słowacki, Krasiński czy Goethe przywołują swych utworach postaci demonów, szatana czy diabła podkreślając wszechstronność twórczości. Adam Mickiewicz w drugiej części dramatu pt. „Dziady” ukazuje ludowy obrzęd, który sięga swymi korzeniami czasów pogańskich. Autor kreuje atmosferę magii i grozy umieszczając akcję dramatu w przycmentarnej kaplicy. Obrzęd prowadzi Guślarz, który wzywa duchy zmarłych. Jego zadania częściowo przypominają poczynania szekspirowskich czarownic. W dramacie pojawiają się trzy typy duchów, wyróżnione ze względu na rodzaj popełnionych grzechów. Dwa duchy lekkie – Rózia i Józio, duch najcięższy – widmo złego pana, pasterka – duch pośredni. Po zakończeniu obrzędu pojawia się jeszcze jeden nieproszony duch, z krwawą raną na piersi. Jest on niezależny od zaklęć Guślarza, samowolnie pojawia się w kaplicy.

W mickiewiczowskim dramacie duchy pojawiają się na wezwanie ludzi. Autor prezentuje nowe oblicze sił nadprzyrodzonych, wykazuje częściową kontrolę człowieka nad duchami. Nie miało to miejsca we wcześniejszych utworach. Choć przedstawiały one pośredni bądź bezpośredni kontakt ludzi z siłami nieczystymi, nigdy nie ukazywały tak dalece posuniętej zależności zjawisk nadprzyrodzonych od ludzi. Mickiewicz kontynuuje podjęty temat w czwartej części swojego dramatu. Pojawia się w niej postać nieszczęśliwie zakochanego mężczyzny - Gustawa, który nie do końca przypomina człowieka. Opowiada on swą historię Księdzu, który nie może pojąć czy rozmawia z człowiekiem czy z widmem. Staje się pośrednikiem między duchami a ludźmi, przekazuje ich wolę księdzu. Z treści dramatu dowiadujemy się, iż młodzieniec popełnił samobójstwo, uznając je jako jedyną drogę do uwolnienia się od swych cierpień. Dusza samobójcy musi odpokutować swój grzech, przybierając co rok, w Dzień Zaduszny ludzką formę i wychodzi z grobu aby doznać swych cierpień na nowo. Mickiewicz jest pierwszym, który tak obficie obdarza istoty nadprzyrodzone cechami ludzkimi. Twórcy we wcześniejszych epokach nawiązywali jedynie do postaci człowieka, nadając demonom czy diabłom ludzkie cechy wyglądu, a bardzo rzadko charakteru – głównie w Mitologii. Tak więc Mickiewicz wprowadza innowacyjne poglądy na płaszczyźnie pochodzenia i postrzegania sił nieczystych.

Kolejnym romantycznym twórcą, który w swych utworach przedstawia fantastyczny świat jest J.W. Goethe. Głównym źródłem fantastyczności dwuczęściowego dramatu pt. „Faust” jest diabeł – Mefistofeles, który przejmuje władzę nad duszą uczonego, za sprawą podpisanego jego własną krwią cyrografu. Cała historia ma podobną, do biblijnej opowieści o Hiobie, genezę. Bóg pozwala Mefistofelesowi uwieść Fausta, wierząc, że nie odda mu swej duszy. Interesująca jest postać diabła, która wciąż ewoluuje. Początkowo przyjmuje on formę czarnego psa. Następnie przemienia się w swą naturalną postać. W całej okazałości, ubrany w czerwono – złoty strój, okryty jedwabnym płaszczem i w czapce z kogucimi piórami, ukazuje się uczonemu w jego pracowni. Mefistofeles posiada ogromną magiczną wiedzę, umiejętność spełniania nawet najskrytszych życzeń oraz mądrość, która w połączeniu z resztą jego cech i umiejętności, sprawia, iż jest ogromnie niebezpieczny. Jednak Mefistofeles to nie jedyna siła nieczysta w dramacie. Pojawiają się również duchy i czarownica. Ta ostatnia jest w posiadaniu równie zadziwiającej siły magicznej jak sam diabeł. Otaczają ją niezwykłe przedmioty, podobnie jak wiedźmy w dramacie Szekspira. Kocioł na ognisku, w którym bulgoce magiczny wywar, piłka symbolizująca kulę ziemską czy zwierciadło, to tylko niektóre z nich. Podaje ona również Faustowi trunek, który odmładza mistrza. Co ciekawe, diabeł w dramacie Goethego uznaje swoją bezsilność wobec boskiej potęgi oraz ubolewa nad tym, że jeszcze nigdy Go nie pokonał. Staje więc do walki o duszę Fausta, wiedząc, że od początku znajduje się na przegranej pozycji.

Dramat Goethego jest punktem odniesienia w powieści Michaiła Bułhakowa „Mistrz i Małgorzata”, pochodzącej z dwudziestolecia międzywojennego. Autor korzysta z wielu elementów zawartych w „Fauście”, jednak tworzy swój własny obraz diabła i jego celów względem ludzi i świata. Woland wraz ze swoją piekielną trupą przybywa do Moskwy by wydać coroczny bal, a także rozliczyć się z mieszkańcami miasta, za ich niecne uczynki. Szatanowi towarzyszy kot, który posiada wszystkie ludzkie cechy i zachowania, chodzi na tylnych łapach, jada przy stole, grywa w karty, itp. Jego nieodłącznym kompanem jest osobliwie wyglądający Korowiow, ubrany w tandetne odzienie i wyposażony w dziwaczne przedmioty. Pełni funkcję prawej ręki Wolanda. Tej trójce towarzyszy również wyborny strzelec Asasello, będący demonem pustyni oraz Hella - wampirzyca. Nie wstydzi się nagości, paradując bez ubioru przed piekielną trupą, która również nie przywiązuje do tego zbytniej uwagi oraz pełni funkcję pokojówki i opiekuje się Wolandem. Sam szatan zaś koordynuje działania swych pomocników. Charakteryzuje go spokój, rozwaga i wytworność.

Jak i we wcześniejszych utworach, tak i w powieści Bułhakowa, fantastyczne postaci otoczone są osobliwymi rekwizytami. Magiczny globus Wolanda, jego laska czy też charakterystyczny, pęknięty monokl Korowiowa oraz magiczny krem, który odmłodził Małgorzatę i jej służącą Nataszę, to tylko niektóre z nich. Na szczególną uwagę zasługuje jednak bal, wydany przez szatana. Cały rytuał przygotowania Margot do przyjęcia jest nadzwyczajny i zaskakujący. Zjawiający się na balu, to umarli, którzy popełnili za życia różnorakie przestępstwa bądź inne, niecne uczynki. Przybywają przez komin, w trumnach, bądź pod postacią ludzkich szkieletów. Z wielką czcią witają Małgorzatę, z namaszczeniem całując jej kolano, ukazując w ten sposób ich szacunek i podziw dla gospodyni tego wielkiego i pięknego przyjęcia. Pojawienie się szatana i jego świty w Moskwie wiąże się również z mnóstwem innych, nadprzyrodzonych zjawisk, a także nieprzyzwoitych wypadków, jak na przykład tych, które miały miejsce w teatrze, to jest pojawienie się fałszywych pieniędzy, pozbawienie głowy konferansjera, demaskacja pozornie czcigodnego obywatela Moskwy, czy chociażby pozbawienie odzienia przybyłych na przedstawienie panien.

Wyjątkowość powieści „Mistrz i Małgorzata” polega jednak na tym, że szatan wcale nie przybywa do Moskwy w celu czynienia zła, wręcz przeciwnie, przynosi jej mieszkańcom wiele dobrego, choć oni nie potrafią tego dostrzec. Demaskuje nieuczciwych obywateli, wyznacza im karę, ale również pomaga tym prawym bądź cierpiącym odnaleźć ukojenie i szczęście – pomaga Małgorzacie w odzyskaniu Mistrza. Bułhakowski szatan i jego świta przypominają trochę mitologiczne demony. Choć czynią nieco zamętu oraz wymyślają niewybredne żarty, w rzeczywistości nie krzywdzą ludzi, którzy według nich, na to nie zasługują.

Jeszcze bardziej nietypowy sposób przedstawienia diabla wybiera William Golding w swej powieści „Władca Much”. Ukazuje diabła pod postacią świńskiej głowy nasadzonej na pal. Turpistyczny obraz zakrwawionego łba, otoczonego muchami, żerującymi na padlinie, ma symbolizować zło, jakie zagościło na wyspie wśród zamieszkujących ją chłopców. Zgodnie z demonologią, Władcą Much nazywany był Belzebub, utożsamiany z szatanem lub nazywany demonem. Golding umiejętnie wykorzystuje jego postać w swej książce, by metaforycznie przedstawić czytelnikowi zło i bezduszność na wyspie.

Wśród twórców współczesnych do motywu demonów i walki dobra ze złem powraca Paulo Coelho. W swojej książce „Demon i Panna Prym” ukazuje historię człowieka, który doznając tragicznych wydarzeń w swym życiu, wystawia innych na próbę, szukając w ten sposób swej własnej drogi. Podczas jego podróży towarzyszą mu dwa demony, dobry i zły, walczące o jego duszę. Obserwujemy naprzemienną dominację dobra i zła nad duszą bohatera, a także pojawienie się walczących sił nieczystych u boku Chantal Prym, która została wybrana przez tajemniczego gościa do swego eksperymentu<--10-->. Cała opowieść stanowi walkę, której wynik jest jednak zależny od samego człowieka. Powinien on zwalczać pokusę i dokonywać właściwego wyboru, demony jego duszy ukazują mu dwie drogi, ale to do niego należy wybór. Opowieść kończy się niezgodnie z przewidywaniami wędrowca, który wyznaczył dwie możliwości zakończenia eksperymentu. Widział on jedynie dobre lub złe rozwiązanie, postrzegał świat w białych i czarnych barwach. Coelho pokazuje całkiem nowe spojrzenie na świat. Udowadnia, że wpływ demonów i innych sił nadprzyrodzonych na życie człowieka jest jedynie częściowy, gdyż tylko my sami możemy wybrać naszą przyszłość. W odmienny sposób walka o duszę człowieka przedstawiona jest w „Wielkiej Improwizacji” z III części dramatu „Dziady” Adama Mickiewicza. Tam siły nadprzyrodzone pochwalają niecny występek bohatera, by za chwile ukazać swą dezaprobatę. Ostatecznie choć towarzyszą mu siły nieczyste, duchy i głosy z zaświatów, które nie miały dobrych intencji, Konrad zostaje przez nie ocalony przed wypowiedzeniem bluźnierczych słów skierowanych przeciwko Bogu.

Zło i dobro to dwie odwieczne wartości, które współistnieją ze sobą w literaturze i rzeczywistości od wieków. Z biegiem czasu i rozwoju myśli, zmienia się jedynie sposób ich przedstawienia jednak zawsze można znaleźć wspólne cechy fantastycznych postaci. Królujące w antyku demony, przybierały formy powabne jak i odrażające, był dobre jak i złe. W Biblii uosobieniem zła jest szatan, który tak naprawdę nie przybiera określonych kształtów, jest jedynie mglistym wyobrażeniem, czy też głosem z zaświatów. Natomiast średniowieczna „Boska Komedia” ukazuje czytelnikowi, że nie tylko demony i siły nieczyste mają wstęp do naszego świata, ale i my możemy wkroczyć do ich królestwa. Renesansowy dramat „Makbet” ukazuje nam zło pod postacią czarownic, które swą przepowiednią zmieniają całe życie tytułowego bohatera. Natomiast w romantyzmie królują duchy, przybierające zazwyczaj ludzkie formy i głosy z zaświatów, jednak wciąż powielana jest sylwetka szatana, diabła czy wykreowanej przez Szekspira czarownicy. Zbiorem tych wszystkich fantastycznych postaci, przedstawionych w utworach wcześniejszych epok, jest pochodząca z dwudziestolecia międzywojennego powieść „Mistrz i Małgorzata”. Ukazuje ona duchy, demony, szatana, wiedźmy, a także nowe formy zła jak wampirzycę czy zwierzęta o ludzkich cechach. Współcześni twórcy wynajdują coraz to inne i bardziej niekonwencjonalne sposoby, na przedstawienie zła w życiu człowieka<--11-->.

Niezależnie jednak od epoki, siły nieczyste pojawiają się w literaturze często. Ich cele często się zmieniają, raz są bardziej przychylni ludzkości, innym razem przybywają, by ją ukarać za przewinienia. Wraz z celami zmienia się i forma, w jakiej pojawia się szatan, demon czy też inna siła nieczysta. Na przemian ukazują się pod postacią kobiety i mężczyzny lub zostają całkowicie pozbawione formy i istnieją jedynie jako głos albo mgliste wyobrażenie. Jednak zawsze otoczone są specyficznymi cechami i rekwizytami, zależnie od pełnionej funkcji i mocy jaką posiadają. Niedoceniane w literaturze demony czy diabły, wciąż muszą zmagać się z siłami dobra i zazwyczaj tę walkę przegrywają. Niepodważalny jest jednak fakt, iż ich pojawieniu się towarzyszy magia, zdumienie, strach i wiele nieoczekiwanych oraz zaskakujących wydarzeń, dostarczając czytelnikowi nie lada emocji.

strona:    1    2    3    4    5    6    7    8    9    10    11  





Zanalizuj występowanie motywu demonów, szatana i sił nieczystych na wybranych przykładach

Ocena:
20/20
Teza: Wizerunek sił nieczystych zmieniał się wraz z rozwojem cywilizacji. W kolejnych epokach szatan i demony przybierały w sztuce coraz to inne postacie, choć często nawiązujące do mitologii i biblii.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca bogata w głównie literackie odwołania z różnych epok. Szeroka bibliografia i wnikliwe potraktowanie tematu.

Konszachty z nieczystymi siłami. Omów na wybranych tekstach kultury

Ocena:
20/20
Teza: W literaturze i sztuce odnajdujemy różnorodne wizerunki porozumienia pomiędzy człowiekiem, a istotą z natury złą i nieczystą.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca w pełni realizuje temat. Wyróżnia sie bogata bibliografia i poprawny styl wypowiedzi.

Porównaj różne wcielenia diabła w literaturze i omów ich funkcje, odwołując się do wybranych tekstów literackich

Ocena:
20/20
Teza: W literaturze odnaleźć możemy wiele rozmaitych wcieleń diabła, które pełnia w utworach określona funkcję.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca poprawnie realizuje temat. Zawiera przejrzysta bibliografię; napisana jest płynnym językiem.

Motyw szatana w literaturze dawnej i współczesnej. Omów temat, porównaj sposoby kreacji na podstawie kilku utworów

Ocena:
20/20
Teza: Czy wizerunek szatana w literaturze dawnej i współczesnej tak naprawdę bardzo się różni?

Ocena opisowa nauczyciela: Praca przemyślana, odwołuje się do ciekawych utworów. Widać dojrzałość autora i łatwość w poruszaniu się w literaturze. Poprawny plan i bibliografia.

Literackie, malarskie i filmowe wizje piekła. Przedstaw, odwołując się do wybranych tekstów kultury

Ocena:
20/20
Teza: Odmienność kreacji wizerunków piekła w różnych rodzajach sztuki.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca w pełni realizuje temat. Bogata literatura i konkretny plan pracy zasługują na uznanie.

Odwołując się do wybranych przykładów, zaprezentuj różne sposoby realizacji motywu szatana w literaturze, sztuce i filmie

Ocena:
20/20
Teza: Motyw szatana w literaturze, sztuce i filmie odnajduje różne sposoby realizacji.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca przemyślana, ukazuje różnorodne kreacje pana ciemności.

Obraz piekła i raju w literaturze i malarstwie. Zaprezentuj temat, odwołując się do wybranych przykładów z różnych epok

Ocena:
20/20
Teza: Krainy nieziemskie zawsze pobudzały wyobraźnię artystów, dzięki czemu w literaturze i malarstwie odnajdziemy wiele ich przedstawień.

Ocena opisowa nauczyciela: Ciekawe przedstawienie dwóch nieziemskich krain. Szczegółowe i trafne opisy.

Różne pojęcia motywu zła w literaturze, filmie i sztuce. Omów zagadnienie odwołując się do wybranych przykładów.

Ocena:
20/20
Teza: Artyści ukazują zło na wiele sposobów, ale zazwyczaj w opozycji do dobra, przypominając o wolnej woli człowieka.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca ukazuje różne oblicza zła w literaturze, sztuce i filmie. Przedstawia zło jako motyw diabła, jako kreację, sztukę (podnieta) oraz jako narzędzie totalitaryzmu. Bogata prezentacja multimedialna.

Motyw kuszenia w literaturze i sztuce. Przedstaw na przykładzie wybranych dzieł

Ocena:
20/20
Teza: Różnorodne realizacje motywu kuszenia w literaturze oraz sztuce.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca w pełni realizuje temat.

Diabły, demony i czarownie w literaturze polskiej i światowej. Przedstaw i skomentuj funkcje tych kreacji

Ocena:
20/20
Teza: Najbardziej charakterystyczne postaci kojarzone ze złem i obecne w kulturze.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca ciekawa i ukazująca różnorodność nieziemskich postaci. Dobry konspekt i bibliografia.

Diabeł i jego funkcje w literaturze i sztuce. Przedstaw motyw na wybranych przykładach.

Ocena:
20/20
Teza: Przedstawienie różnych ujęć postaci diabła i jego funkcji w literaturze i sztuce na przestrzeni epok.

Ocena opisowa nauczyciela: Prezentacja bogata w przykłady z literatury, sztuki i filmu. Poprawna analiza zgromadzonego materiału.

Motyw piekła i raju w literaturze i sztuce

Ocena:
20/20
Teza: Od lęku do oswojenia – tak zmieniło się nastawienie ludzkości do raju i piekła.

Ocena opisowa nauczyciela: Ciekawa, wielowątkowa prezentacja. Na podkreślenie zasługują własne wnioski.

Funkcjonowanie motywu diabła w literaturze XIX i XX wieku

Ocena:
19/20
Teza: Diabeł był inspiracją w wielu istotnych i wartościowych dziełach kultury, mimo iż zazwyczaj kojarzy się z mocami zła, w oczach artystów pełnił różnorodne funkcje i przybierał rozmaite wcielenia.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca dojrzała, wnikliwe przedstawienie różnych funkcji szatana w literaturze XIX i XX wieku. Bogata literatura przedmiotowa.

Scharakteryzuj motyw szatana w literaturze, analizując wybrane dzieła literackie różnych epok

Ocena:
19/20
Teza: Wizerunek szatana na przestrzeni wieków często się zmieniał. W zależności od czasu i okoliczności kulturalnych szatan objawiał swoje rozmaite oblicza.

Ocena opisowa nauczyciela: Bardzo oryginalna, przemyślana i dojrzała praca. Ciekawe wnioski i tok argumentacji.

Motyw diabła i demona w literaturze polskiej i obcej. Omów ich funkcje na podstawie wybranych przykładów.

Ocena:
19/20
Teza: Nikt do końca nie zna natury diabła, dlatego w literaturze powstawało wiele jego odmiennych wizerunków.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca w pełni realizuje temat. Poprawna bibliografia i plan pracy.

Różne wcielenia diabła w literaturze

Ocena:
19/20
Teza: Postać diabła była i jest natchnieniem dla rzeszy pisarzy, którzy przedstawiają go w swych utworach w różnoraki sposób.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca zawiera wszelkie niezbędne informacje, pokazuje różnorodność szatańskich postaci w różnych epokach

Motyw szatana i jego różnorodne przedstawienia w różnych tekstach kultury

Ocena:
19/20
Teza: Postać szatana ewoluowała, gdyż zwiększał się zakres funkcji pełnionych przez tę postać w tekstach kultury.

Ocena opisowa nauczyciela: Prezentacja w bardzo przejrzysty sposób realizuje temat. Odwołuje się do bardzo różnorodnych tekstów kultury (m.in. książka, malarstwo, rzeźba, film).

Podobieństwa i różnice w sposobach kreacji szatana w wybranych dziełach literackich i sztukach plastycznych

Ocena:
18/20
Teza: Znana już z biblii postać szatana przez kolejne epoki ewoluowała, pełniąc w wybranych utworach różne funkcje, by dziś stać się jedną z ikon popkultury.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca ciekawa, prowadząca do trafnych wniosków. Interesujące malarskie wizerunki szatana. Można popracować nad językiem wypowiedzi.

Różne sposoby ukazywania wizerunku diabła w dziełach literackich i plastycznych

Ocena:
17/20
Teza: Bez postaci diabła nie mielibyśmy wielu arcydzieł polskiej i światowej literatury i sztuki.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca w pełni realizuje przedstawioną tezę. Klasyczna literatura podmiotu, bogate opisy dzieł malarskich.

Piekło i jego mieszkańcy w literaturze i sztuce

Ocena:
17/20
Teza: Piekło i postać szatana związane są z kulturą ludzką od powstania Biblii. Autorzy w różny sposób wykorzystywali te motywy uatrakcyjniając swoje dzieła.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca odnosi się do literackich i malarskich przykładów wykorzystania motywu piekła i szatana. Trafnie postawiona teza i skonstruowane wnioski.