Pogotowie maturalne: Motywy literackie - Motyw obrzędów i tradycji


Kultura Kaszub i jej specyfika. Omów na wybranych tekstach kultury

Przemierzając Polskę, możemy napotkać na wiele społeczności utożsamiających się z regionem, w którym mieszkają oraz grup etnicznych wykazujących się mniejszą lub większą specyfiką kultury, języka czy obyczajów. Niezwykle ciekawie malują się na ich tle Kaszuby, których status odrębności trudno jednoznacznie określić, gdyż nie jest on tożsamy ze statusem żadnej innej grupy. W swojej prezentacji postaram się więc udowodnić, że Kaszuby stanowią swoistą autonomię na tle kultury polskiej.

W rozumieniu polskiej ustawy "o mniejszościach narodowych i etnicznych oraz o języku regionalnym” Kaszubi nie są mniejszością etniczną. Spełniają jednak większość założeń charakteryzujących ją i określonych przez ten akt. Niespełniony zostaje jedynie warunek szósty: „Mniejszość etniczna nie utożsamia się z narodem zorganizowanym we własnym państwie”. Tożsamość kaszubska zaś charakteryzuje się dwoma poziomami: etnicznym, czyli poczuciem bycia Kaszubem oraz narodowym, czyli świadomością przynależności do szerszej wspólnoty, jaką jest naród polski. Można uznać więc, że mniejszość ta jest fenomenem kulturowo-etnicznym, którego charakterystykę postaram się nakreślić.

Kaszubi żyją dziś głównie w województwie pomorskim, przede wszystkim w powiatach: lęborskim, słupskim, człuchowskim oraz gdańskim. Warto wspomnieć, że dzięki reformie administracyjnej z 1999 roku po raz pierwszy od stuleci znaleźli się w jednym, jednolicie administrowanym regionie. Do miana stolicy Kaszub pretendowało kilka miast: Kościerzyna, Kartuzy, Wejherowo oraz Puck. Jest nią jednak Gdańsk; centrum handlowe, administracyjne i kulturowe ziemi kaszubskiej oraz siedziba Zrzeszenia Kaszubsko-Pomorskiego.

Rdzennej ludności z kaszubskim rodowodem naliczono w ostatnich latach około trzystu tysięcy, jednak do kaszubskiej kultury i obyczajów przyznaje się prawie pół miliona osób. Potwierdzają to m.in. badania socjologiczne przeprowadzone na ziemi bytowskiej. Rodowici Kaszubi noszą charakterystyczne nazwiska, rzadko spotykane w innych regionach (np. Muża, Mudlaf, Bronk). Potomkowie rodzimej szlachty zaś mają charakterystyczne podwójne nazwiska, złożone z przydomka oraz nazwiska właściwego, np. Wnuk-Lipiński, Żmuda-Trzebiatowski czy Depka-Prądzyński.

Szkicując przeszłość Kaszub, należy dokonać jej podziału na dwa okresy: od X do XIII wieku, kiedy można mówić o historii Kaszub (bo rzeczywiście istniała taka wspólnota polityczna), oraz od XIII wieku, gdy mamy do czynienia wyłącznie z historią Kaszubów, bo wówczas na zawsze utracili oni swą suwerenność. Wzmocnienie tożsamości tej grupy nastąpiło w XIX wieku, przede wszystkim w efekcie oporu wobec akcji germanizacyjnej, gdyż Kaszubi poczuwali się do silniejszych związków z Polską niż z Niemcami. W latach międzywojennych ludność kaszubska znalazła się w ramach II Rzeczypospolitej, razem z Polakami przeżywała także II wojnę światową. W latach powojennych starała się zachować swą odrębność, czego wyrazem były dwa kongresy Kaszubów w 1946 roku, na których starano się potwierdzić status ludności kaszubskiej jako odrębnej grupy etniczno-kulturowej. Ówczesne władze ukróciły jednak ten proceder. Dopiero w 1956 roku udało się Kaszubom założyć Zrzeszenie Kaszubsko-Pomorskie, które do dziś pomaga im trwać w swojej odrębności przejawiającej się w wielu aspektach. Część z nich pragnę przybliżyć.

Kaszuby posiadają własne symbole regionalne stawiane na równi z symbolami narodowymi. I tak - obok orła w koronie pojawia się czarny gryf na żółtym tle. Flaga kaszubska jest odzwierciedleniem kolorów herbu.

Wśród Kaszubów funkcjonuje też odrębny język. Kaszbsk mowa należy do zachodniej grupy języków słowiańskich. Wyróżnia się w niej 4 zespoły dialektalne kaszubszczyzny, w ramach których występuje około 50 gwar. Szczególną uwagę należy zwrócić na bogactwo tego języka: Słownik gwar kaszubskich ks. Bernarda Sychty zawiera bowiem ok. 60 tys. wyrazów, czyli około 50% bogactwa polszczyzny. Jest to imponujące na tle innych gwar, których zasób słownictwa waha się w między 5-10 tys. słów.

Alfabet kaszubski w większej części pokrywa się z alfabetem języka polskiego. Dodatkowo występują w nim litery:
-ã [an] (tzw. a z blewiązką)
- [yj] (tzw. e ze striszkã)
- [e/a] (tzw. "szwa")
-ò [łe] (tzw. labializacja)
- [o/e] (tzw. o z dakã)
-ù [łu/łi]

Rozważając stosunek kaszubszczyzny do języka polskiego, zauważamy bardzo wiele różnic. Za cechę, która nie jest znana polszczyźnie i jej dialektom, uznaje się przede wszystkim występowanie osobnego fonemu (szwa) w miejsce polskiego i, y oraz u, np. w wyrazie `t` zamiast `ty` bądź `Kaszb` zamiast `Kaszubi`. Następną, najbardziej uchwytną cechą jest brak miękkich spółgłosek ś, ź, ć, dź, które przechodzą w twarde s, z, c, dz, np. `dzys’ zamiast `dziś` lub `zemia` zamiast `ziemia`. Za trzecią cechę niespotykaną w polszczyźnie i jej dialektach uznaje się przejście `ę` po spółgłosce miękkiej w `i`, np. `pisc-pięść` czy `trzisc-trząść` oraz brak "ruchomego" ‘e’, np. ‘pòrnk’, ‘kùńc’, zamiast ‘poranek’, ‘konie’c. Specyficzne jest też zmiękczanie spółgłoski przez zlepek `ar`, np. ‘cwiardi’, ‘czwirtk’, zamiast ‘twardy’ i ‘czwartek’. Rozwinięte jest również słowotwórstwo, np. tworzenie nowych form dzięki dodaniu sufiksów i prefiksów oraz procesy spieszczania i zdrabniania wyrazów.

Nie istnieje prawny zapis dotyczący obowiązującego hymnu. Rolę hymnu regionalnego, tj. pieśni reprezentacyjnej, pełnią dwa utwory. Autorem pierwszej pieśni jest Hieronim Derdowski. Jej treść to fragment poematu O Panu Czrlińsczim co do Pucka pó sec jachł, do którego muzykę w latach 30. XX wieku napisał Feliks Nowowiejski. Przez lata Kaszbsczi marsz był oficjalnie popierany przez władzę i do dziś starsze pokolenie Kaszubów uznaje go za hymn. Działacze akcentujący odrębność Kaszubów uważają jednak za hymn pieśń Jana Trepczyka Ziemia rodn. Odrzucają tekst Derdowskiego, zarzucając mu brak kaszubskiego ducha. Szczególnie wersy „Polsko wiara, polsko mowa, Nigde nie zadżinie” nie przystają do ich ideałów, ponieważ wiara Kaszubów ma wymiar uniwersalny (katolicki), a ich „mową ojczystą” jest język kaszubski. Te rozbieżności powodują, że podczas różnych uroczystości regionalnych możemy słyszeć różne wersje hymnu.

Z hymnem kaszubskim często bywa mylona popularna wyliczanka ludowa Kaszebscze note. Do wykonania tego utworu potrzebne są rekwizyty: plansza z tzw. hieroglifami oraz patyk, którym prowadzący wskazuje poszczególne obrazki. W czasach germanizacji zabawa ta służyła do przypominania dzieciom mowy kaszubskiej. Nuty zrobiły ogromną karierę w ruchu folklorystycznym, stając się niemalże symbolem regionu.

Odrębność kaszubska zaznaczyła się również na tle literatury polskiej. Region wydał wielu wybitnych literatów. Pierwszym, który uznał mowę Kaszubów za odrębny język słowiański, był dr medycyny Florian Ceynowa pochodzący ze wsi Sławoszyno pod Puckiem. Skodyfikował on gramatykę kaszubską, tworząc w ten sposób podwaliny języka literackiego. Wprowadził kaszubszczyznę nie tylko do literatury, ale i do nauki. W 1850 roku stworzył Książeczkę dlo Kaszebów - swoisty elementarz zawierający alfabet, tabliczkę mnożenia, modlitwy i przysłowia. Wydawał też Skorb Kaszebsko-Słowinsczi Mowe uważany za pierwsze czasopismo kaszubskie.

Następcą Ceynowy był Hieronim Derdowski - pierwszy poeta kaszubski. Jego najznamienitszym dziełem jest, wspominany już, poemat O Panu Czrlińsczim co do Pucka pó sec jachł. Opowiada on o szlachcicu- wędrowniku, który jest przykładem Kaszuba-Polaka, o czym mogą świadczyć jego słowa: „A jo duszą i ze sercem Polok jem, jak oni”. Bohater jest pobożny, a zarazem bardzo przesadny, czuły i rubaszny, przebiegły i skąpy, przy tym bystry, choć niezbyt wykształcony. Gdy staje na polskiej ziemi, klęka starym zwyczajem i ze czcią ją całuje. Potrafi być zawadiacko szarmancki, choć zawsze wierny swej małżonce. Jest wzorem ojca. ‘Z tych kilkudziesięciu stronic o wiele lepiej poznajemy Kaszubów niż z całych foliałów rękoma etnografów skreślonych’ - napisał o dziele Derdowskiego Stefan Ramułt, autor Słownika języka pomorskiego, czyli kaszubskiego. Rzeczywiście - pan Czorliński uosabia cechy charakterystyczne dla Kaszubów, a historia jego wędrówki stanowi swoisty przewodnik po XIX wiecznych Kaszubach.

Innym elementem wyznaczającym odrębność kulturową tej grupy jest twórczość ludowa. Najbardziej charakterystyczne jej dziedziny to haft oraz rogarstwo. Haft kaszubski znany jest od przełomu XVIII i XIX w. Obecnie istnieje kilka szkół haftu, spośród których największe to pucka, żukowska, wejherowska i wdzydzka. Różnią się kolorystyką oraz motywami zdobniczymi. Haft zawiera jednak zwykle elementy roślinne przeplatane motywami orientalnymi. Ogromne bogactwo motywów oddziaływa na wyobraźnię twórczą, dlatego często staje się inspiracją dla artystów różnych innych dziedzin sztuki.

Rogarstwo rozwinęło się w związku z typowym dla Kaszubów zamiłowaniem do zażywania tytoniowego proszku zwanego tabaką. Nie brakuje więc rzemieślników obeznanych z tradycyjną obróbką koziego rogu, wytwarzających z niego piękne tabakierki. Należą one do najchętniej nabywanych przez turystów pamiątek.

Ludowe zespoły używają kilku charakterystycznych instrumentów ludowych. Należą do nich diabelskie skrzypce, dawniej używane do obrzędu odstraszania duchów w noc zaduszkową, obecnie służą jako instrument perkusyjny. Popularny jest też burczybas, czyli beczułka, w której zamocowane są włosy z końskiego ogona. Wydaje on charakterystyczne burczące dźwięki. Pierwotnie również służył do celów obrzędowych, używali go m. in. Trzej Królowie, którzy nawiedzali domy w okresie Bożego Narodzenia. Wśród Kaszubów popularna jest też gra na akordeonie.

Spoglądając na przytoczone elementy odrębności kaszubskiej, nie sposób nie stwierdzić, że Kaszuby są swoistą autonomią na tle kultury polskiej. Pomimo że wykazują cechy grupy etnicznej w rozumieniu ustawy, czyli w sposób istotny odróżniają się od pozostałych obywateli językiem i kulturą, dążąc do zachowania swojego języka i tradycji, mają świadomość własnej historycznej wspólnoty i są ukierunkowani na jej wyrażanie i ochronę, nie mogą być za nią uznane z powodu zbyt silnego związku z Polską. Tworzą zatem nową kategorię odrębności, swoistą ‘grupę etniczną’ będącą jednocześnie dziedzictwem narodowym Polski. W związku z tym Kaszubi nie powinni zaprzestać pielęgnowania i promowania swojej odrębności poza regionem. Myślę jednak, że nie grozi im to, gdyż mimo wielowiekowych niesprzyjających warunków zachowali własny język, świadomość własnej odrębności, system wartości i różne formy kultury materialnej. W związku z tą mnogością czynników podtrzymujących istotę ich tożsamości stanowią najbardziej bogatą i wyróżniającą się grupę autochtoniczną we współczesnej Polsce, którą bez wątpienia warto poznać.

strona:    1    2    3    4  





Folklor i jego rola w literaturze i sztuce. Przedstaw na wybranych przykładach

Ocena:
20/20
Teza: Folklor często wpływa za zachowania bohaterów a także na ich postawy moralne.

Ocena opisowa nauczyciela: Doskonałe zrozumienie tematu, problemowe ujęcie zagadnień, samodzielne wnioski i uogólnienia, bogata literatura podmiotu właściwe wykorzystana, posługiwanie się polszczyzną w sposób świadomy, świadczący o sprawnym jej opanowaniu.

Uczty, bale, biesiady i ich rola w polskim przekazie literackim

Ocena:
20/20
Teza: Motyw zabawy często był wykorzystywany w utworach literackich i pełni w nich różne funkcje.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca ukazuje różnorodność zabaw w różnych epokach literackich i różne funkcje, jakim służyły w utworach. Poprawny plan i bibliografia.

Dawne polskie zwyczaje utrwalone w literaturze. Omów temat na wybranych przykładach

Ocena:
20/20
Teza: Dawne polskie zwyczaje stanowią bogaty i ciekawy temat często wykorzystywany w literaturze.

Ocena opisowa nauczyciela: Ciekawa, wielowątkowa praca ukazująca bogactwo motywów związanych z dawnymi tradycjami i obrzędami w polskiej literaturze.

Walka karnawału z postem. O postawach hedonistycznych i ascetycznych w literaturze. Dokonaj prezentacji i oceny tych postaw na wybranych przykładach

Ocena:
20/20
Teza: Dążenie do hedonizmu i ascezy jest ponadczasowe i tkwi w każdym człowieku. Jednak człowiek powinien dążyć do równowagi pomiędzy tymi postawami.

Ocena opisowa nauczyciela: Nietuzinkowa prezentacja pokazująca dwie przeciwstawne postawy - ascetyczną i hedonistyczną.

Polski dom i polskie tradycje. Analizując przykłady z literatury, przedstaw sposób wykorzystania i funkcje tego motywu

Ocena:
20/20
Teza: W literaturze polskiej odnajdziemy wiele wizerunków domów, w których jednym z najważniejszych zadań było przekazywanie narodowych tradycji

Ocena opisowa nauczyciela: Prezentacja dowodzi, że polskie tradycje przyczyniały się do zachowania tożsamości narodowej. Dobrze wybrane przykłady, wnikliwe podsumowanie.

Przedstaw obraz Śląska, odwołując się do wybranych utworów literackich

Ocena:
20/20
Teza: Teza: Śląsk najczęściej bywa przedstawiany jako miejsce o przemysłowym krajobrazie, palących problemach społecznych i głęboko zakorzenionej tradycji.

Ocena opisowa nauczyciela: W poprawny sposób ukazane zostały cechy Śląska utrwalone w tekstach literackich.

Obrzędy i obyczaje ludowe w literaturze. Przedstaw na podstawie trzech wybranych utworów z różnych epok

Ocena:
19/20
Teza: Obrzędy i obyczaje ludowe jako inspiracja twórców wszystkich epok.

Ocena opisowa nauczyciela: Dla amatorów folkloru, i to literackiego – wierne odtworzenie elementów ludowych w trzech utworach różnych epok; praca mało twórcza, ale rzetelna i nieźle napisana; widać poważne wykorzystanie bogatej literatury przedmiotu. Syntetyczne zako

Kultura Kaszub i jej specyfika. Omów na wybranych tekstach kultury

Ocena:
19/20
Teza: Kaszuby wraz ze swoją kulturą stanowią odrębny region na tle kultury polskiej.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca ciekawa dla mieszkańców innych niż Kaszuby rejonów kraju. Zasługuje na uwagę wyjątkowo zdyscyplinowany sposób realizacji tematu opracowanego rzeczowo, konkretnie, zwięźle. Praca mówi trochę o historii i o obyczajach Kaszubów.

Analizując wybrane utwory literatury romantyzmu i Młodej Polski, omów inspirującą rolę kultury ludowej dla pisarzy tych epok.

Ocena:
19/20
Teza: Kultura ludowa była inspiracją dla pisarzy romantyzmu i Młodej Polski.

Ocena opisowa nauczyciela: Szczegółowa i rozbudowana praca. Ciekawe przykłady, logiczny wywód.

Zanalizuj funkcje opisów obrzędów i tradycji w literaturze i adaptacjach filmowych

Ocena:
19/20
Teza: Inspiracja tradycją literatów oraz twórców adaptacji filmowych.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca rozbudowana, szczegółowo opisane poszczególne utwory.

Świat ludowych wierzeń i jego rola w literaturze. Przedstaw, odwołując się do wybranych dzieł

Ocena:
17/20
Teza: Ludowość w literaturze to program estetyczny głoszący potrzebę nawiązania w kulturze do literatury ludowej.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca poprawna. Nie wykorzystano do końca bogactwa wierzeń i wartości wymienionych w literaturze podmiotu i ujętych w planie wypowiedzi.