Pogotowie maturalne: Motywy literackie - Motyw pieniądza


Pieniądz - źródło klęski czy szczęścia. Omów na wybranych utworach literackich

Bogactwo i nędza, brak pieniędzy to częste tematy literackie, a sposoby ich ujęcia, podobnie jak stosunek do pieniędzy w różnych kulturach, zmieniały się na przestrzeni wieków. Gromadzenie dóbr materialnych, skąpstwo, pogoń za pieniędzmi jest w literaturze najczęściej ukazywane jako ludzka namiętność, która równie często skłaniała do ciężkiej pracy, godnej pochwały oszczędności, co stawała się siłą niszczącą, prowadziła do rabunków, zbrodni, bezlitosnego wyzysku, deprawowała powoływanych do życia bohaterów. Pieniądz przyjmował wymiar wręcz mistyczny. Lichwiarstwo niezmiennie przedstawiano jako źródło patologii społecznej, lichwiarzy widziano jako krwiopijców uosabiających siłę pieniądza. Bankierów, giełdowych spekulantów także trudno uznać za pozytywnych bohaterów literatury powszechnej i polskiej. Dominującym w literaturze jest negatywny obraz ludzi posiadających pieniądze. Zazwyczaj artyści ukazywali, że jego posiadanie nie przynosi nic dobrego, a wręcz przeciwnie bywa źródłem klęski bohaterów.

We wczesnym chrześcijaństwie niebo dla bogaczy pozostawało praktycznie zamknięte - jak czytamy w Ewangelii Mateusza: „Łatwiej jest wielbłądowi przejść przez ucho igielne, niż bogatemu wejść do Królestwa Niebieskiego”. Jakkolwiek by było, pieniądze są w życiu człowieka czymś bardzo ważnym, niejednokrotnie określają ludzkie postawy (nośnym symbolem zgubnej siły pieniędzy stał się król Midas, później Judasz z „Nowego Testamentu”), zatem decydują też o aspiracjach, wyborach i losach wielu bohaterów literackich.

Wielkim dziełem dramatycznym, w którego centrum został postawiony pieniądz, jest „Skąpiec” Moliera. Tytułowy bohater to bogaty mieszczanin paryski, wdowiec, o którego pozycji społecznej, zajęciach, pochodzeniu dowiadujemy się niewiele. Na pewno zajmował się lichwą, czyli pożyczaniem pieniędzy na wysoki procent. W życiu pieniądze były dla niego wszystkim, dla nich był gotów do popełnienia każdej niegodziwości. To człowiek niebywale pazerny, chciwy, przy tym nieprawdopodobny skąpiec, krętacz, awanturnik, ktoś pyszny, pozbawiony serca dwulicowiec bez żadnych skrupułów. Starał się oszczędzać na wszystkim - podkradał nawet owies własnym koniom. Był złym ojcem, skąpił dzieciom pieniędzy na podstawowe wydatki. Jeszcze gorzej traktował służbę. Patologiczne skąpstwo uczyniło z niego człowieka wręcz chorego, maniaka opanowanego żądzą zdobywania pieniędzy i niewydawania ich, chociaż tego ostatniego wymagała jego pozycja społeczna. Zdawał sobie sprawę ze swej przywary, próbował ją ukrywać. Harpagon jest uosobieniem skąpstwa. Postacią odrażającą, w przypadku której tylko jedna cecha charakteru określa wszystkie zachowania, uczucia. Harpagon bywa śmieszny, ale też groźny, odrażający, nawet tragiczny. Cały świat, rodzinę widzi przez pryzmat szkatułki zawierającej monety, których utraty panicznie obawia się. Mógłby porównać ją do kochanki, bo jak powiedziała o nim Frozyna „co prawda kocha on bardzo pannę Mariannę, ale pieniądze kocha bardziej.” Trafność tego stwierdzenia potwierdza zakończenie komedii Skąpiec zostaje sam na sam ze swoją życiową miłością – szkatułką wypełnioną monetami.

Inną książką ukazującą znaczenie pieniędzy jest „Ojciec Goriot” Balzaka. W powieści, jak twierdzi tytułowy bohater „pieniądz to życie, pieniądz może wszystko”. W książce tej możemy przyglądać się różnicom pomiędzy światem bogatych i biednych. Autor ukazuje między innymi kontrast między ponurym pensjonatem, w którym mieszka Goriot, a ozdobnymi salonami, w jakich przesiadują jego córki. Stary człowiek bezgranicznie kocha swoje dzieci, stara się zapewnić im pieniądze jednocześnie rezygnując z wszelkich wygód, jakich mu dostarczały. Wie, że tylko dzięki swojemu kapitałowi, który stawał się coraz mniejszy, ma z nimi kontakt. Próżne córki nie potrafiły tego docenić, zaślepione przez pieniądze i życie wśród arystokracji, nie chciały przyznawać się do swojego ojca, bo to mogłoby zdradzić ich pochodzenie. Goriotowi nie udało się kupić miłości Anastazji i Delfiny, nawet jego śmierć nie wzbudziła w nich wyrzutów sumienia. Lektura ta na przykładzie Eugeniusza de Rastignaca ukazuje jak bardzo żądza pieniędzy może wpłynąć na wnętrze, idee i wartości człowieka. Młody student na początku był szlachetny, chciał osiągnąć swoje cele dzięki pracy i nauce, jednak szybko przekonał się, że Paryż rządzi się swoimi prawami, które wyznaczają pieniądze. Młodzieńcowi udało się wkroczyć w świat elity i poznać jego zwyczaje, które bardzo różnią się od zasad, jakie wyniósł z rodzinnego domu. Przez przebywanie z ludźmi otoczonymi pieniędzmi przeszedł wewnętrzną przemianę, zdał sobie sprawę, że chcąc dojść do kariery w tym mieście musi nauczyć się operować fałszem i potrafić wykorzystywać swoje znajomości. Uświadomił sobie, że uczciwość nie jest tam wynagradzana, a często doceniani są przestępcy i złoczyńcy. Zepsute miasto i rządzące w nim zasady podsumowują słowa wypowiedziane przez Vautrina: „Paryż jest śmietnikiem. Ci, co paćkają się w nim w powozie to uczciwi ludzie, ci, co paćkają się pieszo to łajdaki. Niech ci się zdarzy nieszczęście zwędzić cokolwiek, będą cię pokazywali po sądach jako osobliwość. Ukradnij milion, będziesz figurował w salonach jako cnota”. Potwierdza to myśl, że jedyną miarą wyznaczającą wartość człowieka są tam pieniądze, bez nich bohaterowie nigdy nie zyskają szacunku i podziwu.

Kwestie bogacenia się, gromadzenia i inwestowania pieniędzy kolejny raz zweryfikowali pisarze okresu pozytywizmu (wielcy realiści nie mogli zignorować materialnych uwarunkowań bohaterów, pamiętajmy, jak ważne są pieniądze w np. „Nad Niemnem” Orzeszkowej), co bezpośrednio wynika z samych założeń programowych tej epoki, liberalnych koncepcji społeczeństwa. Zdawano sobie sprawę z podstawowego znaczenia pieniądza w życiu społeczeństw mieszczańskich, demokratyzujących i industrializujących się, tworzono coraz to nowe postaci „bohaterów nieromantycznych" z kręgu elit finansowych lub przynajmniej aspirujących do owych elit. Prawdą jest jednak i to, że autorzy nieczęsto akceptowali ich postępowanie. Interesujący nas problem wyraziście odzwierciedla pisarstwo Bolesława Prusa.

W „Lalce” główny bohater Wokulski pochodzi z zdeklasowanej szlachty. W młodości pracował (do czego zmusiła go bieda stałe procesującego się ojca), próbował uczyć się, udzielał korepetycji, zajmował wynalazkami. Po niecałym roku porzucił studia w Szkole Głównej, wziął udział w powstaniu styczniowym, po jego zakończeniu wstał zesłany na Syberię. Poznał Rosjanina Suzina, dzięki któremu dorobił się niewielkiego majątku. Do kraju powrócił w 1870 roku, rok później ożenił się z Małgorzatą Minclową, zamożną wdową po sklepikarzu. W 1875 umarła Minclowa, a Wokulski z trzydziestoma tysiąca rubli rozpoczął samodzielną karierę kupca. W 1887 roku niespodziewanie wyjeżdża na Bałkany, gdzie toczy się wojna. Wraca po ośmiu miesiącach jako posiadacz ogromnej fortuny zarobionej na dostawach dla wojska - w tym momencie zaczyna się zasadnicza, współczesna akcja Lalki. Życiowa konieczność zmusiła Wokulskiego do zostania kupcem, przedsiębiorcą na ogromną skalę, co wtedy wśród Polaków było rzadkością. Zdobył fortunę nie tyle dzięki szczęśliwemu zbiegowi okoliczności (poznanie Suzina, wojna rosyjsko-turecka), co za sprawą predyspozycji do robienia interesów, przedsiębiorczości, niezwykłej inteligencji, umiejętności przewidywania, odwadze i stałej gotowości do podejmowania nawet największego ryzyka. Miłość do Izabeli Łęckiej zmieniła wszystko w życiu Wokulskiego. Bezskutecznie, czasami niezręcznie, próbował za pomocą pieniędzy kupić życie zubożałej arystokratki. Równocześnie zaniedbywał własne interesy. Miłości i przyjaźni nie można w „Lalce" kupić.

Prus doceniał rolę pieniądza i jego społeczne znaczenie, wielokrotnie ostrzegał przed lekceważeniem ekonomicznych praw życia społecznego, ale nigdy nie czynił z pieniędzy absolutnie najwyższej wartości. Doktor Michał Szuman w powieści wygłasza taki pean na cześć pieniędzy: „Pieniądz jest spiżarnią najszlachetniejszej siły w naturze, bo ludzkiej pracy. On jest sezamem, przed którym otwierają się wszystkie drzwi, jest obrusem, na którym zawsze można znaleźć obiad, jest lampą Alladyna, z której potarciem ma się wszystko, czego się pragnie”. Oczywiście, opinie Szumana nie są tożsame z poglądami autora, przypomnijmy, że Julian Ochocki deklaruje w „Lalce” przekonania przeciwne: „Gdyby rozum polegał na myśleniu o dochodach, ludzie do dzisiejszego dnia byliby małpami”. Niemniej Bolesław Prus w wielu fragmentach powieści nie ukrywał uznania dla Wokulskiego i jego drogi bogacenia się. Mamy tu więc do czynienia z dwojakim rozumieniem pieniądza, jako pozytywnej siły rozwoju, która umiejętnie pokierowana może przynieść szczęście, jak i faktu, ze nie wszystko za pieniądze da się kupić.

Kontrast pomiędzy światem ludzi zamożnych i biednych zilustrowała także Zofia Nałkowska w „Granicy”. Autorka w swojej powieści ukazuje, że pieniądze nie powinny być wartością najwyższą, że mogą doprowadzić do nieszczęścia. Zenon pragnął zdobyć wykształcenie, niestety pochodził z ubogiej rodziny, która nie była w stanie zapewnić mu pieniędzy na studia. Młodzieniec dostał propozycję pracy w gazecie „Niwa”, co umożliwiło mu dalsze kształcenie się, jednak jednocześnie uzależnił się od Czechlińskiego, jego artykuły nie mogły być do końca szczere, często musiał pomijać „niewygodne” fakty i koloryzować prawdę. Przez swoją pogoń za pieniędzmi i karierą Ziembiewicz przekroczył granicę moralną i zapomniał o swoich ideach życiowych. Stał się innym człowiekiem, dopuścił się zdrady swojej żony, którą kochał, szukając wytłumaczenia, stwierdził, że do tego zdarzenia doszło przez dług, jaki był winien Justynie. Uważał, że gdyby nie pieniądze nie spotkałby się z Bogutówną i zaistniała sytuacja nie miałaby miejsca. Ta uboga dziewczyna była inna niż ludzie bogaci, jak Zenon. Nie dążyła do wzbogacenia się, nie narzekała na warunki, w jakich musi mieszkać, na ciężką pracę. W porównaniu z ludźmi bogatymi takimi jak Ziembiewicz, czy Elżbieta, ta uboga dziewczyna wydaje się być czysta i niewinna. Żyła spokojnie, dopóki w jej życiu nie pojawił się mężczyzna z klasy wyższej. Ofiarowane jej przez niego pieniądze spowodowały ciąg zdarzeń, których nikt i nic nie było w stanie już odwrócić. Zdesperowana dziewczyna usunęła ciążę, która dałaby jej radość. Kiedy zdała sobie sprawę z tego, że usunęła dziecko, które przyniosłoby jej szczęście, zachorowała i w rozpaczy dokonała przestępstwa, które później doprowadziło do samobójstwa Zenona. Gdyby nie chęć dopomożenia jej przez zamożnych Ziembiewiczów do tragedii nie doszłoby.

Różnicę między ludźmi z klasy bogatej, a biednymi możemy też zauważyć przyglądając się śmierci ubogiej matki Justyny i pani Cecylii Kochlichowskiej. Bogutowa przed śmiercią jest spokojna, godzi się z tym, co ma nastąpić pomimo tego, że ostatnie chwile swojego życia spędza w nędznym szpitalu. Natomiast ciotka Elżbiety umiera w domu wśród bliskich, lecz w niepokoju, boi się śmierci. Ubodzy ludzie w powieści ukazani są jako lepsi, bo potrafią radzić sobie w trudnych sytuacjach bez wykorzystywania pieniędzy, godzą się na swój los i przyjmują go ze spokojem. Bogaci często uciekają przez przeznaczeniem i kłopotami, nie potrafią radzić sobie w trudnych sytuacjach. Elżbieta po śmierci swego męża zostawia swoje dziecko i wyjeżdża, w lekturze tej osoba biedna nie postąpiłaby tak. W książce jest opisanych wiele przykładów rodzin radzących sobie w ciasnych mieszkaniach ze swoimi dziećmi, podczas, gdy klasa wyższa, którą stać na zapewnienie rodzinie dogodnych warunków nie potrafi sprostać przeciwnościom losu.

Jak widać, pieniądze odgrywają dużą rolę w życiu bohaterów literackich. Dzięki nim postacie te mogą realizować swoje plany, osiągać marzenia, żyć na wysokim poziomie, a także często zyskać sympatię i szacunek innych. Nie ulega wątpliwości, że majątek ułatwia życie. Jednak w każdej omówionej przeze mnie lekturze pieniądze mają też drugą, złą stronę. Prowadzą do nieszczęść, wewnętrznych zmian, próżności, chytrości. Przez nie bohaterowie zapominają o uczuciach, często pozbawieni są serca jak Harpagon czy córki Goriota. W dzisiejszym świecie brakuje ludzi takich, jak Wokulski, którzy dążąc do realizacji swojego marzenia, nie zapominają o ludziach wokół. Bohater „Lalki” jest jedną z nielicznych postaci, których pieniądze nie zmieniły, nie zatracił się w swoim bogactwie, jak Skąpiec, Delfina i Anastazja. Nie szczycił się majątkiem i nie likwidował dzięki pieniądzom swoich problemów, jak Ziembiewiczowie. Niestety coraz częściej spotykamy się w świecie z osobami takimi, jak Izabela i Eugeniusz, dla których, jak powiedział doktor Szuman z „Lalki”, pieniądz jest „sezamem, przed którym otwierają się wszystkie drzwi, jest obrusem, na którym zawsze można znaleźć obiad, jest lampą Alladyna, za której potarciem ma się wszystko, czego się pragnie.”

strona:    1    2    3    4    5  





Wpływ pieniędzy na życie bohaterów literackich, filmowych i malarskich. Zaprezentuj problem na wybranych przykładach

Ocena:
20/20
Teza: Motyw pieniądza pojawiał się w literaturze już od zarania dziejów. Opanował również malarstwo i film. Jest symbolem zapłaty, pokusy, siły napędowej, źródłem przekleństwa lub błogosławieństwa. Jego wpływ na ludzkie życie był i jest ogr

Ocena opisowa nauczyciela: Praca w pełny sposób opisuje funkcjonowanie motywu pieniądza w wybranych tekstach kultury.

Motyw biedy i bogactwa w literaturze. Omów na wybranych przykładach

Ocena:
20/20
Teza: Świat życia bogatych elit jest bardzo różny od świata ubogich nizin.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca w pełni wyczerpuje temat. Dobrze dobrane lektury, ciekawie ujety temat.

Moralne koszty zdobycia sławy lub pieniędzy. Omów problem na wybranych przykładach literackich i filmowych.

Ocena:
20/20
Teza: Straty finansowe i moralne jako efekt pogoni za majątkiem i sławą.

Ocena opisowa nauczyciela: Kompozycja i treść bez zarzutu.

Rola pieniądza w życiu bohaterów literackich. Przedstaw temat odwołując się do przykładów z różnych epok

Ocena:
20/20
Teza: Przedstawienie roli pieniądza w życiu bohaterów literackich różnych epok.

Ocena opisowa nauczyciela: Bardzo dobra prezentacja, zawiera przejrzystą kompozycję i konspekt.

Przedstaw motyw pieniądza w literaturze i jego wpływ na życie literackich bohaterów

Ocena:
19/20
Teza: Zarówno w życiu, jak i literaturze pieniądz spełnia dwoistą rolę.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca wzorcowa, przemyślana. Argumenty logiczne i konsekwentnie przedstawione. Bogaty, płynny język.

Pieniądz - źródło klęski czy szczęścia. Omów na wybranych utworach literackich

Ocena:
19/20
Teza: Dominującym w literaturze jest negatywny obraz ludzi posiadających pieniądze.

Ocena opisowa nauczyciela: Wyczerpująca treść pracy. Poprawny konspekt wypowiedzi.

Rola pieniądza w życiu bohaterów literackich. Zanalizuj problem na wybranych przykładach.

Ocena:
18/20
Teza: Niepozorne monety mogą bardzo dużo zdziałać i zmienić w życiu.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca porusza najważniejsze kwestie. Dokładnie analizuje rolę pieniądza w wybranych utworach.

Wpływ pieniądza na postępowanie bohaterów literackich. Omów zagadnienie, odwołując się do wybranych tekstów literatury polskiej i obcej

Ocena:
18/20
Teza: Pieniądze i bogactwo mogą mieć zarówno negatywny, jak i pozytywny wpływ na życie człowieka. Jako motyw literacki i kulturowy pojawiał się od najdawniejszych czasów w różnorodnych kontekstach.

Ocena opisowa nauczyciela: Praca poprawna, zwięzła i odpowiadająca tematowi.